TÜRKLERÇıkmaz Sokak Anadolu
Türkler: Çıkmaz Sokak Anadolu kitap kapağı

TÜRKLER

Çıkmaz Sokak Anadolu
İSMAİL GÜNER

Baykal Gölü çevresinden başlayan yolculuk, doğal sınırları olmayan bozkırlardan İran Platosu’na, Avrupa içlerinden Anadolu’ya uzanır. İsmail Güner, Hunlardan Göktürklere, Avarlardan Hazarlara, Oğuzlardan Selçuklulara uzanan bu uzun serüveni Çin kroniklerinden Orhun yazıtlarına, Bizans tarihçilerinden Türkoloji araştırmalarına uzanan geniş bir kaynak birikimiyle izliyor.

OKUMAYA BAŞLA
KİTABIN BAŞI

Ön Söz

Türkler ve Moğolların serüven dolu yolculuklarını anlatmak için bir coğrafya değil, üç kıta seçmek gerekir: Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika. Baykal Gölü çevresinden başlayan bu yolculuk, doğal sınırları olmayan bozkırlardan Yakın Doğu’ya, İran Platosu’na ve Anadolu üzerinden Avrupa içlerine, Kuzey Afrika’ya kadar uzanır. Bozkırların tek doğal engeli sayılabilecek Uralların bittiği yerdeki güney geçidinden ilerleyerek Fransa’nın okyanus kıyılarına ulaşır. Uzun ve bir o kadar görkemli bu yolculukta soluk aldıkları iki yer vardır: Macaristan ve Anadolu…

Tarihte oluşan bütün toplumsal birimleri birer oyuncu olarak düşünelim: Birleşir, ayrılır ve büyürler. Kabileler, göçebeler, göçebe çobanlar, köylü çiftçiler, teokrasiler, tüccar prenslikler, saltanatçı kişisel örgütlenmeler, sayısız dinî ve toplumsal gruplaşma, imparatorluklar ve devletler… Her biri bir toplumsal birimdir. Bu birimleri geçmişleriyle birlikte geleceğe taşıyan dildir. Dil, oyuncuların evrim ırmağındaki yerini yazıyla; yazı yoksa destancılar aracılığıyla, ağızdan ağıza ve coğrafyadan coğrafyaya taşır. Dilcilerden bir kural öğrendik: Dil, ulusların kökenidir. Onun sayesinde, bilgimizin eksik olduğu ya da farklı yaklaşımların doğduğu çağlarda bile insanların kökenini fazla yanılmadan saptayabiliriz. Bu bağlamda Büyük Okyanus’tan Atlas Okyanusu’na uzanan toprakların tarihçileri, Türklersiz kendi tarihlerini yazamazlar. Özetle dil, bütünüyle toplumsaldır: Diller, toplumsal birimlerin sıkı ilişkileri ve karşılıklı ödünçlemeler sonunda gelişir; “Türk dilleri Moğolca ile çok sıkı bağlara sahiptir ve Ana Samoyedçe, Fin-Ugor dilleri, Toharca, Eski Avrupa dili, ardından İrani diller ve belki de erken dönem Ketçesi ile önemli ilişkileri vardır. Tüm bu dil etkileşimleri Türk Dil(ler)i tarihinin yeniden kurulmasına yardımcı olmaktadır.”1

“Geniş anlamda Türk, Türk dilleri grubunun üyesi olan bir dili konuşan herhangi bir halkı tanımlar. Bu hususta Türk halklarının konuştuğu dillerin tamamını genel olarak ‘Türk dilleri’ olarak adlandıracağız. Esasında Türkçe (Turkish) ve Türk (Turcic) zıtlığı yapaydır ve son yarım yüzyıl içinde kabul edilir hâle gelmiştir. Bu tanımlamaların Almanya’nın dili olan Germence (Germen) ile İngilizce, Norveççe, İsveççe, Danca, Flamanca ve Hollanda dilinin de dâhil olduğu daha büyük bir gruba verilen Germen Dilleri (Germanik) zıtlığından model alındığını söyleyebiliriz.”2

Türklerde (Çinli yıllık yazarları Göktürkler demez, Türkler der3 ) oguş, aile anlamına gelir. Aileler birleşerek boyları, boylar da birleşerek budunu, yani boylar konfederasyonunu oluşturur. Bu düzenin dışında Te-le adı verilen, hiçbir buduna bağlı olmayan bağımsız boylar vardır. Ayrıca başka bir boyun arasında yaşayan “küçük boylar” da bulunur. Bu hiyerarşik yapıda hangi boyun hangi boylara üstün geleceği birtakım geleneksel kurallarla belirlenmiştir.

Soyluluk esasına göre boylardan biri öteki boyları birleştirir ve ilin, yani ülkenin sahibi olur. Yönetici sınıf soy ağacını belirler, hukukunu düzenler; böylece tarih başlar. Giriş bölümü ise hâkim soyun türeyişine ve şeceresine iner. İlk safhada Orhun, Türklerin tarihî yurdu ve Ergenekon destanı vardır. İkinci safhada Türkler Tanrı Dağları’na ulaşıp Issık Göl çevresine yerleşir. İran kültürünün etkisiyle Afrasiyabçılık ekolü doğar; ancak Afrasiyab’ın Türkçe adı Alp Er Tunga unutulmaz. Moğollar Türk-İslam coğrafyasına girdiklerinde Türk çoğunluğunun içinde kalmış ve hızla Türkleşmeye başlamışlardı. Bunun bir örneği şudur: İran İlhanlıları ülkesinde yaşayan Moğol soyundan hekim Reşüdettin, soylar sıralamasında Türk soyunu Moğolların üzerinde yazmıştı. XI. yüzyılda Balasagun’da yaşayan Yusuf Has Hacip’in eseri Kutadgu Bilig’dir. Karahanlılar soyundan Kaşgarlı Mahmut ise Divan-ü Lügat-it Türk ile Orta Asya’nın atlı bozkır halklarının yaşamlarına, dillerine ve tarihlerine ışık tutmuştur.

Yukarıdaki açıklamalarıma bir ek yaparak ön sözümü bitirmeliyim. TÜRKLER: Çıkmaz Sokak Anadolu adlı bu çalışmamda, Türklerin tarihini yalnızca kurdukları devletler, yaptıkları savaşlar ve göç ettikleri topraklarla sınırlı tutmadım. Baykal Gölü çevresinden başlayarak üç kıtaya yayılan bu uzun yolculukta, Türklerin başka halklarla ilişkilerini, birbirlerinden aldıklarını ve birbirlerine bıraktıklarını da ele almaya çalıştım. Bu ilişkilerin izini sürerken dilin ayrı bir yeri vardır. Çünkü devletler kısa ya da uzun ömürler sürer, sınırlar değişir, topluluklar birbirine karışır; ancak diller, geçmişin izlerini yüzyıllar boyunca taşımayı sürdürür. Türk dillerinin başka dillerle ilişkileri de bu bakımdan önemlidir. Anadolu ise bu uzun yolculuğun son büyük durağıdır. Türkler buraya yalnızca kendi geçmişlerini değil, geçtikleri coğrafyaların birikimlerini de taşımışlardır. Kitabın adındaki “Çıkmaz Sokak Anadolu” sözüyle de bu uzun tarihî serüvenin Anadolu’ya uzanan yollarını ve burada kazandığı yeni anlamları sorgulamak istedim. Mustafa Kemal Atatürk’ün, Türk milletine kendi tarihini, dilini ve kimliğini yeniden hatırlatarak ona tarih sahnesinde hak ettiği itibarı kazandırma yönündeki çabası, bu bakımdan ayrı bir önem taşımaktadır. Cumhuriyet’le birlikte Türklerin geçmişine yönelen bu ilgi, yalnızca eski çağları araştırma isteği değil, bir milletin kendisini kendi tarihi içinde yeniden tanıma arayışıdır. Bu çalışmayı da o arayışın mütevazı bir devamı olarak görmek isterim. Amacım, Türklerin geçmişine ilişkin bütün soruları cevaplandırmak değil, bilinenlerin yanında yeterince üzerinde durulmamış konulara da dikkat çekmek ve okuyucuyu bunlar üzerinde düşünmeye yöneltmektir.

İsmail Güner

İçindekiler

İsmail Güner

1943’te Filibe’ye bağlı Ustina’da doğdu; 1951’de ailesiyle birlikte Türkiye’ye göç etti. Manisa Lisesinden ve İzmir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisinden mezun oldu. Türkiye İş Bankasında şube müdürlüğü de yaptığı uzun bir bankacılık kariyerinin ardından 1995’te emekliye ayrıldı. Bir dönem resimle ilgilendi; zamanla tarih araştırmalarına ve yazmaya yöneldi.

Dipnotlar

  1. 1András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel, 2013, s. 35.↩
  2. 2András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel, 2013, s. 19.↩
  3. 3İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu), 194a “Türkler” Bölümü, s. 18.↩