Anadolu
GİRİŞ
Asya adının erken kullanımları Anadolu’yla ilişkilendirilse de Herodotos’un Asya’sı yalnız Anadolu sınırlarıyla eşitlenmemelidir; adın dil kökeni ayrıca araştırılmalıdır.956 Hitit belgelerindeki Assuwa, Batı Anadolu’daki bir siyasî birlikle ilişkilidir; bütün Anadolu’nun adı sayılmamalıdır. Mısır kaynaklarına bağlanan İasie biçimi ise kesin Ἀ değildir. İlyada II 461’de, Kaystros çevresindeki çayır benzetmesinde σίω biçimi görülür; bu dize Homeros’un hayat tarihini veya Asya adının kesin kökenini tek başına göstermez.957 Bu yer adı kaydı, bütün Helen göçlerinin tarihini veya Anadolu’ya geldiklerinde karşılaştıkları adları tek başına belirlemez. MÖ V. yüzyılda yaşayan Herodotos Anadolu’ya aşağıda görüldüğü üzere Asya der. Herodotos I 4, Troia seferi ile Asya üzerinde hak iddiasını Perslerin bakış açısı olarak aktarır; I 5’te bu rivayetlerin hangisinin doğru olduğunu hükme bağlamaz.958 I 15’te ise Kimmerlerin Sardes’i iç kale dışında ele geçirdiği belirtilir.959 Roma’nın Asia eyaleti ile Anadolu yarımadasının bütünü aynı coğrafya değildir. Strabon XIII.4.2, Attalos’un mirasından sonra Roma’nın kurduğu eyalete Asia adını verdiğini anlatır. Cassius Dio LIII.12.4’te MÖ 27 bağlamında Asia’nın senato ve halka bırakılması söz konusudur. Orosius I.2.26’da Asia minor terimi kullanılır; bunun ilk kullanım olup olmadığı ayrı bir sorudur. Anadolu adının Bizans’taki doğu/Anatolikon adlandırmalarıyla ilişkisi de tek bir X. yüzyıl başlangıcına indirgenmemelidir.960 “Belki de Anadolu’nun, asıl büyük tanrıçası Kybele’nin çok eski adı Asya idi”961 Anadolu’nun dil geçmişi Luviceyle sınırlı değildir; Hitit öncesi Orta Anadolu’nun Hattice konuşan toplulukları da bilinmektedir. Asya adının kesin Luvice kökeni bu genellemeden çıkarılamaz. İyonca, Eski Yunancanın lehçelerinden biridir; Yunancadan ayrı bir dil diye sunulmamalıdır.962
ἀ Anadolu adı, Yunancadaki doğuş ve doğu anlam alanıyla ilişkilidir. Ancak eski νατολή (anatolē) sözünün anlamı ile Anatolia’nın yer adı olarak gelişimi ayrı sorulardır; bu adlandırmanın Bizans’taki Anatolikon idarî bölgesiyle ilişkisi de dikkate alınmalıdır.963 Anadolu’muz başlangıcı belli olmayan çok eski zamanlardan girer tarihe. İlk zamanlarda Luvilerin ve birtakım kent devletlerinden sonra Hititler, Urartular, Frigler, Lidyalılar, İyon siteleri, arkadan Helenistik krallar ve Roma istilası; Orta Çağ’da, Bizans arkasından Selçuklular, Osmanlılar ve kısaca Türkler. Dünyada tarihsel serüveni zengin, serüveninin liderleri halklar ve bu kadar çok olan ülke yok.
Çeşitli ulusların köklerini burada aradığını görüyoruz. Böyle bir ülke ise hiç yok…
Verimli toprakları vardır. Her iklimi güzeldir. Tarımsal mahsullerinin çeşidi çok olup, verimi iyi ve tatları nefistir. Kuzeyinde Karadeniz, güneyinde Akdeniz’le çevrildikten sonra boğazlar yoluyla batıdan Avrupa’ya, karayoluyla güneyden ve doğudan Asya’ya bağlanır.
Yazımızda çok geçeceğinden ilk çağın Yunanistan’ına gelince: O zamanki adı ‘Hellas’tır. Balkanların güneyinde üç yanı denizle çevrili, doğusunda Ege Denizi, batısında İyon Denizi, güneyinde Akdeniz bulunur. Hellas ilk bakışta yalnız kalmış görünür. Karadan bağlantısı yok gibidir. Oysa öyle değildir. Nasıl mı? Ege Denizi’ndeki küçük adalarla Anadolu’ya bağlıdır. Trakya’dan bir adım batıdadır. Dağlık olup arazisi verimsizdir. Dağlar arasındaki kent devletçikleri birbirlerini göremezler; ama sürgit kavgalıdırlar. Eski Grek tarihi bu kent devletçiklerinin bitmez tükenmez savaşlarının öyküsüdür.
Toprak verimsiz olunca denizcilik gelişmiş. Eski Yunanca için MÖ II. binyıla ait Linear B belgeleri vardır; yazılı kanıtlar MÖ VI. yüzyılla başlamaz. Homeros’a bağlanan İlyada ve Odysseia’nın oluşum tarihi, şair sayısı ve sözlü ya da yazılı düzenlenişi tartışmalıdır. Körlük rivayeti, metinlerin yazıya geçirilemeyeceğini kanıtlamaz.964 MÖ II. binyılın sonlarına ait Doğu belgeleri ile MÖ V. yüzyılda yazan Herodotos gibi daha geç Grek kaynakları Hellas halkından İonlar, (burada dikkat edilecek husus, MÖ XII. yüzyıl sonrasına doğru, yani Helenlerin Anadolu’ya geçtikten sonra oluşacak İyon sitelerindeki İyonlar değil, çünkü öncesinde burada yerlilerinin egemenliği var. Adı İa-wana. Konu Iyonya anlatılırken işlenecek), istilacılardan Akhâlâr, Dorlar diye isimlendirerek bahseder. Her biri kendi lehçesini konuşan bu gruplar, iktisadi ve kültürel ve moral gelişme bakımından birbirinden farklıdırlar. Ülkelerden biri Asya’da, diğeri Ege’nin karşı kıyılarının bulunduğu Avrupa’da.965 Her iki ülkenin halkları farklı iktisadi ve moral değerlere sahiptir. Dilleri de farklı. Tarihleri de farklı.
İzleyelim. 1874 yılında defineci, maceraperest Alman arkeolog Henry Schleimann Eski Troyalılar diye bir kitap yazdı. Bu kitapta da Homeros’un İliada ve Odiseus şiirlerinde bulunan Mikeneli kahramanların Mikene’de (Hellas’ta bir yer) mezarlarının içinde değerli eşyaların olduğunu, Truva’da ise Priam’ın definesinin bulunduğunu yazıyordu. Bilim çevreleri Schleiman’la alay ettiler. Çünkü herkes 1874’lerde Homeros’un kahramanlarını da, Truva’sını da masal olarak biliyordu. Ancak arkeolog Dorpfeld ona yardıma karar verdi. Çünkü Schleiman sadece kronolojide hata yapıyordu. Aslında bilmeden çok eski zamanlara çıkan iz üzerindeydi. Bu iz Grek (Helen) öncesine iniyordu. Kazılardan sonra bilim çevreleri de konuyu izah etti.
Truva (İllion, Troy) kazıları yapılınca defineci, var dediği hazineleri Miken’de değil, Truva’da (Kral Priamos’un hazinelerini) son katlardan birinde buldu. Hazinede altından yapılmış binlerce eşya vardı. Hazineyi kaçırdı. Kendi de sıvıştı. Çok para kazandı. Ama esas kazanan bilim oldu.
Şöyle ki: Kazıdan sonra burada XX. yüzyıla kadar bilinmeyen bir uygarlık görüldü. Kentçilik daha o zaman varmış, biliniyormuş. Kenti koruyan pişmiş tuğladan dev kale, geniş bahçe içinde şefin oturduğu geniş mekân… Belki de saray; böyle bir mekânda kim oturur? Tabii ki mutlak egemen… Mutlak egemen varsa sosyal örgütlenme ve kültürel gelişme var, eski köleci devirlerde… Halkın oturduğu daha küçük evler, ziynet eşyaları ile kentin tarihi, MÖ 3000’lere çıkıyor.
Bilim çevrelerinde kıyamet o zaman koptu.
Kazı öncesine kadar, masal kenti zannedilen Truva gerçek çıkınca ve Hellaslı Akhâlâr Truva’yı alarak Anadolu’ya ayak bastığında, anlı şanlı Truva’nın 2000 yıllık bir geçmişi olduğu öğrenilince, bilim dünyası ne kadar yanıldığını gördü. Yanılgının doğruluğunu da Girit kazıları destekledi. Çünkü Girit’in de, Truva kuşatması MÖ 1194–1184 yılları arasında966 on yıl sürerken 2000 yıllık bir geçmişi vardı. Arkeolojik yerleşimlerin bulunması, destanın bütün olaylarını ve geleneksel savaş tarihini kendiliğinden doğrulamaz. Şimdi bu bulguya dikkat edelim: Linear A, Girit’te kullanılan ve henüz çözümlenmemiş bir yazıdır; kaydettiği dilin tam kimliği ile Anadolu dilleriyle ilişkisi kesinleştirilmemelidir.967 Özetle, hem Girit’te hem Anadolu’nun batı kıyılarında Helenlerden önceki dönemler, halklar (dilleri, dinleri, yazıları Helenlerinkinden farklı, ama birbirlerine benzer) vardı.968 Üstelik öğrenilecek daha çok şey vardı.
Neydi onlar? Hellaslılar (o zamanki Grekler) Truva savaşından sonra Anadolu’ya gelince (Anadolu’ya gelmeden önceki Anadolu insanının birikimlerinden faydalanarak) farklı bir dünyaya girdiklerini gördüler. Yeni kavuştukları daha iyi yaşamın, İonya öncesindeki birikimden olacağını öğrendiler. Ön Asya tarihçileri de buradaki tarihin, dolayısıyla medeniyetin Eski Yunan’la başlamadığını da…969
Konumuz Anadolu’nun İlk Çağ halkları olursa, incelenecek, anlatılacak halkların Yunanlı olamadığını (Oysa Truva kazılarından önce Ege Uygarlığının Yunanlı olduğu/Yunan öncesinde Ege’de ilkellikten başka bir şey bulunmadığı sanılıyordu.) yineleyerek devam edelim. Tabii kaynaklardan…
Hititlerden başlarsak… Hititlerin tarihi Kapadokya’da, bir başka ifadeyle Kızılırmak havzasında başladı. Kızılırmak Nehri’nin o zamanki adı Halys. Kızılırmak’ın Dicle, Fırat nehirleri gibi suyu bol değil. Kıt su, kanallar yapılarak idareli kullanıldı. Tarımla ve daha etkin ve kazançlı olarak hayvancılıkla uğraştılar. At, koyun ve keçi besliyorlardı. Yüncülük gelişmişti. Kapadokya’da altın ve gümüş madenleri bol olduğundan, maden işçiliği de gelişmişti. Hitit Eski Krallığı yaklaşık MÖ XVII. yüzyılda belirginleşti; imparatorluk MÖ XIV. yüzyılda genişledi. Mısır’la Kadeş savaşı yaklaşık MÖ 1274’te, III. Hattuşili ile II. Ramses’in barış antlaşması ise yaklaşık MÖ 1259’da, XIII. yüzyılda gerçekleşti. Bu antlaşma, tarihin en eski barış antlaşmalarından biridir. ‘Nereden gelmişler? Yerli midirler?’ sorularına yanıt olarak ‘Hititlerin Anadolu dışında hiçbir yerle bağlantısının hiçbir kanıtı yoktur’ diyenler de var. Kafkaslar’dan indiler diyenler de var. Her tarih kitabında rastlanacak bu tip bilgilerden sıyrılarak konumuza devam edelim. Şu kadar ki “Çalışmamızda en öce burayı seçen ve dolduran İç Asyalı ‘Ari kavimlerden Toharlar’da var.”970 Tartışmaya açık ama Toharlar galiba en eski olanlar.
Homeros şiirlerinde Hitit adının açıkça bulunmaması, halkın onların bütün geçmişini unuttuğunu tek başına göstermez. Halk Truva’yı, savaşları, tarafların kahramanlarını asırlarca türkülendirerek anlatmış Homeros da bunları derlemiş. Hititlerin Homeros şiirlerindeki yokluğu ile halkın anlattıkları arasındaki bağ ise ayrıca araştırılmalıdır. Ozan Homeros zamanında unutulmuş, yoksa Yunanlılar mı bilmiyordu? (Kitab-ı İncil’de Hititler var. Unutmayalım dışarıdan geldiler ve Helen kültürü, Anadolu’daki bilgileri henüz özümsememişti.) Helen ozansa, Anadolu’ya göre dünkü çocuk… Bellekler unutur. Destanlar bazı olguları aktarır. Onun için de hareket noktası olabilirler. Ama yazı kaybolmaz. Kıymetli oluşunun nedeni de bu. Bu karşılaştırmada somut tablet adreslerinden hareket etmek gerekir. Örneğin Madduwatta metni (CTH 147; KUB 14.1 + KBo 19.38; AhT 3), Ahhiya yöneticisi Attarissiya’yı anar. Ahhiyawa belgeleri Miken dünyasıyla ilişkiler bakımından incelenir; buradan destandaki her kişinin tarihsel kimliği doğrulanmış olmaz. Aktarılan Akagomuna–Agamemnon önerisinin özgün tablet adresi ise belirsizdir.971 II. Muwattalli’nin Wilusa kralı Alaksandu ile antlaşmasındaki tanrı listesinde Appaliuna olarak okunan bir tanrı adı yer alır (CTH 76.A; KUB 21.1+ IV 26–27). Bu ad Apollon’la ilişkilendirilir; fakat adın benzerliği tek başına kültün hangi yönde aktarıldığını belirlemez.972 Erken Yunan için yazılı belgeler yalnız Homeros destanlarıyla sınırlı değildir; daha eski Linear B belgeleri de vardır. Destanların oluşumu ve yazıya geçirilmesinin ayrıntıları tartışılır. İskenderiye bilginlerinin Helenistik dönemdeki metin düzenleme ve karşılaştırma çalışmaları, MÖ VI. yüzyıldaki Atina geleneğiyle aynı olay değildir; şiirlerin bu tarihten önce bilinmediği sonucu çıkarılmamalıdır.
Hititlerin dini çok tanrılı bir din. Büyük Ana Tanrıça (Kubaba, Friklerde Cybele), fırtına gibi ölüp dirilen Telepinu, Güneş Tanrısı Apulun, tanrıların üç önde geleni. Bunların hiçbiri Avrupalı değil.
Telepinu (Teşub), Doğu Anadolu’da Teşeba’dır. Apulun ise Şiva’dır.
“En eski kült, büyük ana tanrıça Kybele kültüydü.
Heykel ve kabartmalarda, tanrıça oturmuş ya ayakta yalnız, ya da aslanla beraber gösterilmiştir. Bunlardan, tanrıçanın bütün yaşayanlarla ölmüşleri yönettiği sonucu çıkar… Tanrıçanın, sevgilisi Attis ile birleşmesinden doğaya yeni bir yaşam verdiğine sevgilisini yitirmesi sonucunda doğanın kış uykusuna girdiğine inanılırdı”973 Manisa’daki Akpınar kaya kabartması Kybele adıyla tanınır; ancak figürün bir dağ tanrısı olabileceği de düşünülür. Bu nedenle onu kesin olarak tanrıçaya bağlamamak gerekir. Tanrıça yorumu kabul edilirse, ‘Bereketi sağlayan tanrıçadır’ önermesine ne kadar uygun derseniz? ‘O kadar doğru ki çünkü suyun kenarında ve verimli ovaya bakıyor.’ derim. Siz ne dersiniz? Kabartmaya yerli halk ‘Papaz’ demekte.
Cybele (Kybele) sözcüğündeki ‘c’ harfi Latincede hem ‘k’ hem de ‘s’ olarak okunur. O zaman ‘Sybele’ (Sibel) olur. Hititlerden sonra Orta Anadolu’da oluşan Frig egemenliğinde de bütün Frigya ülkesinin sahibi Kybele’dir. Kybele kültü: Lidyalılarda, Yunanlılarda ve Roma’da yaşamaya devam etti.
Batı Anadolu’nun yerli dillerinin hepsi belgelenmiş Luvicenin ardılı sayılmamalıdır. Eldeki en eski yazılı dilin varlığı, daha önce başka dil veya kültürün bulunmadığını da kanıtlamaz.974 Karyaca ve Likyaca, Anadolu dilleri içinde Luvi alt grubuyla ilişkilendirilir; Lidyanın bu grup içindeki yeri ise ayrı sınıflama tartışmasıdır. Bütün bu topluluklar tek bir Luvi halkı sayılmamalıdır. Misyalıların iki komşu arasında yaşaması, dillerinin Lidya ve Frigya dillerinin karışımı olduğunu tek başına göstermez.975 Bu halklar ortak moral değerlere sahipti. Luvice, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu kolundadır; Soğdca ise İranî bir dildir. Arrianos IV 3.7, Likyalı Pharnukhes’i yerel dili bilen bir tercüman olarak anar. Bu kişinin dil bilmesi, Likyaca/Luvice ile Soğdcanın tercümansız karşılıklı anlaşılabildiğini kanıtlamaz.976 Orta Asya’daki Soğdiyana’nın başlıca merkezleri Semerkant ve Buhara çevresindeydi. Herodotos VII.66, Soğdları Pers ordusundaki topluluklar arasında kendi adlarıyla sayar.977 Sui ve Tang dönemindeki Çin kaynaklarında Kang adı özellikle Semerkant merkezli ülke için kullanılır.978 Herodotos, Hazar’ın doğusundaki geniş ovayı anlatırken Massagetleri anar: “Demek ki Hazar denilen bu deniz gün batısı yönünden Kafkaslarla kesilmiştir; Tan yeri ve gün doğusu yönünde uçsuz bucaksız bir ovaya açılır. Bu çok büyük ovanın büyük bölümünü Massagetler tutar”.979
Daha sonra Asya’nın iç bölgelerinden de proto-Türk kültürleri de yayıldı. Elbette ki eski kültüre bir şeyler kattı ama etkilendi de… Anadolu-Soğdiyana ilişkisi için aktaracaklarımız var: Umar’a bağlanan yorumda Anadolu tanrı adı Tarhun, Soğd hükümdar adı, tarkan unvanı ve Türk adı karşılaştırılır. Farklı dönemlere ve kayıt türlerine ait bu adların benzerliği, aynı kökten geldiklerini veya Luvi–Soğd kültür özdeşliğini tek başına kanıtlamaz. Orhun’daki Türk Tanrısı/Türük Tengri gibi ifadeler de Türk adının anlamını kendiliğinden egemen olan diye belirlemez.980 “Luviler çağında belgeleri göz önünde bulunduran Hommel, Turukki, Tukri, Turkkum adlarının şimdi Türk biçiminde söylenen adın ta kendisi olduğunu savunmuş, fakat fonetik benzerlik dışında bir kanıt gösterememiştir.”981 “Diğer yandan Türkçemizin en eski metinlerinde görülen ana, ata gibi sözcüklerin tıpatıp aynı anlamda, olsa olsa küçük ses farklarıyla, Luvi ve Hitit dillerinde bulunması görülüyor ki bir rastlantı ürünü mü?”982
Yazıya gelince: Umar’a bağlanan karşılaştırmada Anadolu’daki çeşitli alfabelerle Orhun yazısı arasında biçim benzerliği önerilir; bu öneri yazıların ortak kökenini tek başına göstermez. Pamphylia dili Eski Yunancanın bir lehçesidir. Frigce de Luvice ardılı sayılamaz; alfabe görünümü ile dil akrabalığı ayrı sorulardır.983 Herodotos I 171–173, Karia, Kaunos ve Likya halklarının köken rivayetleriyle geleneklerini ayrı ayrı anlatır; Lidya ve Misya bağlantısı da Karialıların tapınak ve akrabalık anlatısında yer alır.984 Barbar, bir anlamda dilleri farklı olan, ne söylediği anlaşılamayan demektir.
Luvice Hint-Avrupa dillerinden olup Türkçe değil. Ama Luvi kültürünün yayıldığı bölgelerde Türkçeyi etkilemiş görünür. ‘Yoksa Türkçe mi onu?’ diye soranlarınız olabilir. ‘Saka geleneğini sürdüren Türk destanlarından niye alıntılar yapmadınız?985 Sakaların Anadolu yolculuklarından niye söz etmediniz?’ diyebilir.
Dil, kültür, yazı, moral değerlerin hiçbiri Hellaslı değil. Konunun Hititler başlığında incelenmesinin nedeni ise, diğer egemenlerin kronolojik sıkıcılığından kaçınıldığı için…
Devam edeceğiz.
İYONYA (İONİA)
“…kentleri bizim yeryüzünde bildiğimiz en güzel gökyüzü altında ve en güzel iklimde kurmuşlar. Ne daha kuzeydeki bölgeler ne de daha güneyde kalanlar İonia ile birlikte tutulamaz. Hatta ne doğusu ne batısı; kimisi soğuk ve ıslak, kimisi sıcak ve kurak olur.”986 Herodotos’un I 142’de anlattığı İyonya, İzmir körfezi–Didim/Akbük aralığına indirgenmemelidir; listedeki kentler kuzeyde Phokaia’yı, ayrıca Samos ve Khios adalarını da kapsar. Helenler, gerek Yunanistan’ın gerek Batı Anadolu’nun, Helen ulusunun oluşması ve Anadolu’ya göçmen göndererek orada belli odakların Helenleştirilmesi öncesi halkı, Pelasgoslar ve Lelegler diye anıyorlardı. Helen öncesi halkların yaşadığı dönemde İonia adı yoktu. Luvice olarak İa-wana idi. İa kavmin adı, wana (uana) ülke anlamına geliyordu. Yani İa Ülkesi demekti. Helen ağzı ile İonia oldu. Helenlerin Troya savaşından sonra Anadolu’nun batı kıyılarını istilaya devam edenleri, sonradan gelen göçmenler kıyılarda direnen güçlü devletler olmayınca, kolaylıkla yerleştiler. İlk göç dalgalarıyla MÖ 1000–700 arasında Çandarlı (Pitana), Bodrum (Halikarnasos), Edremit (Adramitteon) ile Asos (Behram Kale) arası ve Çanakkale Boğazı’nın iki yakası hızla Helenlerin oldu. Hatta buraları Helenleşti. Buralarda üç birlik oluştu. Aiolis, İonia Birliği, Dor Kentleri Birliği bu üç birliğin adıydı. Bu yayılma çabasına Yunanistan Helenleri devam etti. Silivri (Selymbiria), İstanbul (Byzantion), Kadıköy (Kalkhedon), Gemlik (Kios), Erdek (Artaka) vb. yerleri hızla Helenleştirildi. Helenler bu kentleri biz kurduk derler. Oysa bu kentler zaten vardı, Helenlerin kurduğu yeni kentler değildi. İsimlerin ‘ossa, assa, osos, ua ile bitenleri’ de Helence değildi. Bu konuda Bilge Umar’dan faydalanmak gerek. (bakınız Umar TT Adlar)
İonia adını, daha sonra MÖ V. yüzyıl sonlarında o bölgeyi satraplık olarak örgütleyen Persler Yauna biçiminde kullanırlardı. Bu sıralarda herhangi bir Helen kentinin yakılmasına seyirci kalamayacaklarını söyleyen esas Yunanistan’daki Helenlerin o zamanki egemeni Spartalılar, Persler İyonya’yı yakıp yıkmaya başlayınca Anadolu Helenlerini yalnız bırakıverdiler. Yardım istense de Batı Anadolu’da yaşayanlar yalnız kalıverdiler… Anlatmak istediğim İonya Helenlerinin hamurunda yerli halkın hamuru vardı. Kaderleri de farklıydı. Devletleri de sanal olarak Yunanistan’a bağlıydı. Görülüyor ki Anakara Helenleri de bunu biliyor gibi davrandılar. Perslere karşı İyonyalıları ve Batı Anadolu’da yaşayan diğer kavimleri kaderlerine bıraktılar.
Yukarıdaki alıntıda bulunan güçlü devlet olmadığı gerekçesine bir iki sözle ek yapmak gerekirse; Hititler MÖ 1200 yıllarına doğru çökmüşler, Frigler MÖ VIII. yüzyılda iç bölgelerin egemeniydiler.987 Friglerin batısında, merkezi Sart (Sardes) olan Lidya gücü kıyı kentleriyle de ilişki ve mücadele içindeydi. Herodotos I.14–17, Gyges ve ardıllarının Miletos, İzmir, Kolophon ve Priene’ye yönelik seferlerini; I.6 ve 26 ise Kroisos’un kıyı Yunan kentleri üzerindeki hâkimiyetini anlatır. Bu nedenle İyon yerleşimlerinin oluşumunu, Ege kıyılarının boş olduğu tek bir döneme indirgememek gerekir. Doğuda ise Urartular İskit tehdidi altındaydı çok geçmeden Medler (İran) tarafından yıkılacaklardı. Bu türlü bilgiler ilgili bütün yapıtlarda olduğundan kaynak göstermiyorum.
İa-Wana ülkesi toprakları Avrupa’daki Hellas’a göre verimliydi. Helen öncesi halkı yani öz Anadolulu halkı yurttaşlık haklarından mahrum oldu… Yeni egemenlerin emrinde köle gibi üretimde kullanıldı. Anadolu Helenleri gelişmelere koşut güçlendiler. İo-Wana Helen ağzı ile İyonya oldu. Yavru kentler kurma başarısını göstermiş İyonya Helenleri İstanköy’de işlenen ipeği, işlemde kullanılacak malları (Kolophon’un çam sakızı reçinesi, Sakız’ın (Kios) sakızı, Aigai’nin safranı) Karia’nın ünlü balını, Kaunos’un incirini, Rodos’un süngerini, yavru kentler aracılığı ile kolayca pazarlıyorlardı. Ayrıca aracılıkta Trakya’nın gümüşü, Kıbrıs’ın bakırı, Sardes’in altını, işlenmiş derileri, Korinthos’un güzel kokulu yağları, pek ince işçilikle işlenmiş çanak çömleği batı Anadolu’lu iş adamlarının üretim yerlerinden getirip istekli ülkelere sattığı yabancı ülke mallarının bazılarıydı. MÖ 800–500 arası dönemde zengin oldular. Üstün uygarlıklarının nedeni bu oldu. Daha o zamanlarda Çin’den gelip Antakya’ya ulaşan, bir başka ifadeyle Uzak Doğu’yu Akdeniz’le birleştiren İpek Yolu da, bu ticari zenginleşmenin bir başka ayağı idi.
İyonların komşuları Karialılar, Kaunoslular, Lykialılardı.
Herodotos I 171’de Giritlilerin anlatımına göre Karialılar eskiden Leleg adıyla adalarda yaşamış ve sonradan anakaraya geçmişlerdir. Karialılar ise bu anlatıyı reddeder; kendilerini anakaranın yerlisi sayar ve adlarının değişmediğini söylerler.988 I 173’teki rivayete göre Sarpedon ve beraberindekiler Girit’ten Milyas topraklarına göçerler. Bu toprakların halkına Solymler denir; gelenlerin adı Termillerdir. Herodotos, Lykia adını sonradan gelen Lykos’a bağlayan anlatıyı da verir ve geleneklerini Girit ile Karia geleneklerine benzetir.989 Herodotos, Kaunosluları kendi görüşünce yerli sayar; onların ise Girit’ten geldiklerini söylediklerini aktarır. Karya ve Kaunos dillerinin benzerliğinde hangisinin diğerini etkilediğini bilmediğini belirtir.990 I 171–173, Karyalılar, Kaunoslular ve Likyalılar için farklı köken rivayetleri ve gelenekler aktarır; bu anlatılar bütün İyonya halkını tek bir başlangıç kimliğinde toplamaz. Buradaki toplu atfın adresi I 2 değil, ilgili halkları anlatan I 171–173’tür.
İONYA VE HELLAS’IN DİNSEL İNANCI
Anadolu’nun batı kıyılarında (İyonya) ve Ege Denizi’nin Avrupa kıyılarında (Hellas) benzer ilkel ve ortakçı bir üretim tarzı, özgür prensliklerin egemenlikleri var. Sade ve özgün dinsel inanışlar var. Diğer taraftan da başka gelişmeler de var. Tanilli’ye bağlanan açıklamayı özetlersek, ilkel ve ortakçı rejim çözüldükçe ve doğuştan askeri rejim güçlendikçe merkezileşme ve ardından da yeni ve karmaşık bir din de doğuyor. Adı yerin ve göğün sahibi Olimposlu tanrılar dini Başta gelen tanrılar üç kardeşti. Baş tanrı Zeus, Denizlerin sahibi Poseidon ve yeraltı dünyasının sahibi Hades. Zeus ile Leto’nun çocukları Apollon ve Artemis de önemli tanrılardır. Apollon’un müzik ve kehanet, Artemis’in avcılık işlevleri vardır; Güneş ve Ay eşitlemeleri bütün dönemlerin değişmez tanımı değildir. Helenler bunların çoğunu kendilerinden önceki halklardan almışlardı. Örneğin hayvanlara hükmeden Artemis ile, Altın saçlı Afrodit Girit’in ve Doğunun derin etkilerini taşırlar.991
Apollon, Hititlerin Apulunu’dur. İyi de bu kadar da kalmazlar. Tanrılar katında akrabalığı kurmak zorunda olduklarından Girit’ten getirdikleri Artemis’i, Anadolu’dan aldıkları Apollon’u gerçekten kendi malları olan Zeus’un çocukları yaparlar: yaparlar ki hiyerarşi tam olsun… Buradaki Artemis’in Anadolu’ya Girit’ten geldiğini, Helenler geldiğinde çoktandır Anadolulu olduğunu söyleyenler bile var. Leto ise Helen öncesi Batı Anadolu’nun Kibelesi… Luvi ve Hitit baştanrısı Tarkhun kabartmalarda, heykellerde bir elinde yıldırımlar demeti, bir elinde balta tutar. Bu balta Ana tanrıçanın temsilcisidir. Truva savaşlarında Hellaslıları tutan ana tanrıça Hera da böyle temsil edilir. Akaların baş tanrıçasıdır ve Yunanlıların öz malıdır, Zeus’un Leto’dan başka diğer karısıdır Grek soyağacında… Oysa o da Giritli ve Yunan öncesi Anadoluludur… Yani işler hayli karışık…
Anadolu’da yerli halkın gerçek tapkısı Kibele kültü ise Roma devrinde MS IV. yüzyıla kadar uzadı gitti. Ve hatta Yunan ve Roma tanrıça kültlerinde yer aldı.
TOPLUMSAL HAYAT
Kolonilerde ve İyonya’da yaşam, iktisadi ve ticari ilişkiler Yunan uygarlığının gelişmesini büyük ölçüde etkiledi. Özellikle maden işleme, seramik, dokuma gelişirken, sonra bir tacir ve armatör tabakası çıktı. Sonra da tefeciler…
Tanilli’ye bağlanan bu açıklamada, sikkenin ortaya çıkışı MÖ VII. yüzyıl bağlamında ele alınmalıdır. Kolonilerin yaşam düzeyi, uygarlıkları Asıl Yunanistan’dan çok daha yüksekti. Küçük Asya’daki kentler, Özellikle İyonya’dakiler doğu ile doğrudan ilişki içinde olduklarından Mısır, Babil ve Asur kültüründen Yunanistan’ı da yaralandırıyorlardı. Fenike kökenli Yunan alfabeleri içinden İyon alfabesinin yayılması aşamalıydı; Atina’da resmî kabulü MÖ 403/402’ye tarihlenir. Bütün Yunanistan için aynı anda kullanım varsayılmamalıdır. Görsel sanatların gelişmesinde büyük katkısı olan madenden heykel dökmesini de Doğu öğretti onlara. Ve yine İyonya’dadır ki eski türkülerden hareketle ‘Homerik’ şiirler çıktı ortaya ve oradan Yunanistan a gitti. İyonya lirik şiirin ve felsefenin temellerinin atıldığı yer oldu. Agrigentedeki Zeus tapınagı, Paestumdaki Posedion tapınağı da devrin en görkemli ve güzel yapıları gene kolonilerde yükseldi.992 Kolonilerdeki yerli halkın birikiminden faydalanarak… Bu yaklaşımdaki bilgiler, ilgili her kaynakta var…
Maden işleme sanatını, seramiği, Frigya’dan öğrendiler. Başlangıçlarda bronzdan boğa başı ya da başka figürlerle süslü içki kadehleri İyonya’ya satılıyor oradan aracılar ve kolonilerle dış ülkelere aktarılıyordu. İlk özel bankalar MÖ V. yüzyılda Efes’te kuruldu. Homeros MÖ IX. yüzyılda yaşamış bir İzmirli Helen ozanı… Kendisine Batının ilk destan söyleyeni deniyor. Şiirlerindeki birikim, kahramanlarına bakılırsa hepsi Helen öncesi Anadolu’dan alınmış. Demek ki kör olduğu söylenen ozan bunları Anadolulu insanlardan dinleyerek öğrenmiş sonra da bunları derlemiş. Körlüğü bizleri şaşırtmasın bu topraklarda Âşık Veysel gibi ozanımız yaşamıştır. Kısaca Hellas birikimi değil. Helen ise hiç değil… Onun olduğu söylenen destanlar İskenderiye’de kaleme (İyon abece’si ile) alındıktan sonra MÖ VI. yüzyılda Atina’da bilindiği kesin. Öncesi yazılı olarak bilinmiyor. Zaten yazılı olanı yok. Mimarlıkta ise İyonya üslubu diye ayrı bir üslubun olduğu bilinmekte. Böylesi gelişmeler sonradan Yunanistan’a gitti.
Felsefi ilkelerde de Anadolu’nun birikimleri var.
Anadolu’ya gelip toparlarsak… Önceleri İran üzerinden gelen Sakaların ve Perslerin, daha sonra MÖ 1200’lerde Çanakkale üzerinden Truva’dan (Troy, İllion) gelen Helenlerin, sonra Romalıların, Arapların Anadolu’ya gelmeleriyle Anadolu onların mı olmuş? Onlar buranın insanına karışarak Anadolu’nun olmuşlar. Fethedenler fethedilmişlerdir de… Bu uzun süreç devam ederken, Anadolu insanının fizikî görünüşü, sosyal değerleri; kısaca saçı, ten rengi, sanatı, edebiyatı, kahramanları, dili (aynı soydan olsalar bile), dini, dini uygulamaları hep farklılaştı ya da değişti. Bazı ustalara göre ‘şekerin suya karıştığı’ gibi yeni insan oluştu.
Son olarak özetle: Doğudan ve güneyden gelen birikimlerle özgün Anadolu uygarlığı doğmuş, sonradan Anadolu’ya gelen Helenler bu birikimden yararlanarak muhteşem İyon (Persçe, Yauna) uygarlığını yaratmışlardı. Böylece İyonya’da eski değerler üzerine bina edilmiş yeni değerler, İyonca yaşamdaki her şey Anadolu üzerinden Hellas’a gitti. Hellas’taki her yeninin tadında Anadolu vardı. Bu yaklaşımlar yukarıdaki alıntılara ek olup geçmişten birikimimizdir.
ANADOLU İNSANLARININ İNANCINDA YENİ GELİŞMELER
Joseph Müller’e bağlanan açıklamayı özetlersek: Anadolu insanı önce Helen dilini, sonra Türk dilini; önce Hıristiyan, sonra İslâm inancını öğrendi. Hıristiyanlık büyük ana tanrıça Kibele’ye tapma dönemiyle erkek özellikleri pek vurgulanmış Allah’a inanma dönemi arasında bir geçiş dönemi oldu. Hıristiyanlaşma, Helen dilinin Anadolu’da konuşulduğu çağlarda başladı ve devam etti. Hıristiyanlığın Anadolu’da I. yüzyılda yayılmaya başlaması, bütün bölgenin o yüzyılda Hıristiyanlaştığı anlamına gelmez. Anadolu eski pagan dinsel kültürünü de bırakmıyordu. Eusebios, Diocletianus dönemindeki 303 baskısında kiliselerin yıkılmasını ve kutsal metinlerin yakılmasını anlatır. Lactantius’a göre Hıristiyanlara karşı dava açılabiliyor, ancak kendileri haksızlığa uğrama, zina veya mallarının alınması nedeniyle dava açamıyorlardı. Eusebios, Nikomedeia’daki tutuklama ve öldürmeleri de aktarır. Kibele kültüne inananların da aynı ölçüde acı çektiklerini kesin söyleyemeyiz; Olimpos dinine inananların tümünü bu baskıların faili saymak da doğru olmaz. Theodosius döneminde, 27 Şubat 380 tarihli yasa Roma İmparatorluğu’nda İznik inancına bağlı Hıristiyanlığı devletin benimsediği din olarak belirledi. Roma çağında Anadolu’nun idarî yapısı tek bir eyaletten oluşmaz; Cassius Dio’nun LIII.12’deki eyalet paylaşımında Asia, Bithynia-Pontus ve Cilicia ayrı adlarla geçer. Büyük Roma MS 395’te ikiye ayrılınca Doğu Roma’nın (Bizans) toprakları olur.993
ANADOLU, TÜRKLERİN OLURKEN EŞZAMANLI BİÇİMDE İSLÂMLAŞIR
Hıristiyanlaşan Anadolu’da bu tarihten 600 yıl sonra başlayan, çağın yeni devrimi diye nitelenen İslâmla, Hıristiyanlık XI. yüzyıldan başlayarak aşağıdaki gibi azalarak devam etti.
Anadolu’da İslâmlaşma XI. yüzyıla girince Selçuklarla başladı. Yeni fatihler yerleşmenin zorluklarını yaşasalar bile halkın inançlarına (yukarıda anlatılanın aksine) dokunmadılar. Ama yeniden yapılaşmayla birlikte Anadolu hızla Türkleşiyor, İslâmlık yayılıyordu.
MÖ İskitlerin (Büyük Hunlar öncesi Asya egemeni), MS IV. yüzyılda Hunların (batı boylarının), VI. yüzyılda Göktürklerin ve batı boylarının Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya geldikleri, VI. yüzyılda Avarların, X. yüzyılda Uzların, Peçeneklerin, Kumanların Trakya içlerine sarkmaları görüldü. Ama bunlar kalıcı olamadılar. Ne var ki bu şaman boyların tamamı atlarını topuklayıp geldikleri gibi geri mi döndüler?
Anadolu, XI. yüzyıldan itibaren Selçuklular ve daha sonra Osmanlılar döneminde Türkleşme sürecinde yeni aşamalardan geçti. XIII. yüzyıldaki Moğol hareketleriyle Timur’un sonraki seferleri ayrı dönemlerdir. Tatar adı da her dönemde aynı dil ve inanç topluluğunu göstermez. Bu hareketlerin Anadolu’nun nüfusuna ve İslâmlaşmasına etkisi, her dönem için ayrı kanıtlarla değerlendirilmelidir.
Nasıl mı? Biraz geçmişten başlayalım: Asya’da 744 yılından başlayarak Uygur Türkleri imparatorluğunu kuruyorlardı. Bir yüzyıl sonra ise bu imparatorluğun varisi, Kırgızlar olacak. Çin’e göre kuzey ve batıda da hâlâ göçebe hayatı yaşayan doğu Türkleri yerleşik düzene bir türlü geçemediklerinden doğuda Çin’i tehditten uzaktılar. 1206 kurultayı Cengiz Han’ın iktidarının kuruluşunda önemli bir aşamadır; bütün Türk ve Moğol topluluklarının aynı anda birleşmesi anlamına gelmez. Gizli Tarih’in Karluk ve Uygur bağlılıklarını ayrı bölümlerde, Kırgızlarla ilişkiyi ise 1207 seferinde anlatması, katılışların dönemlere ayrılmasını gerektirir.994 Hem Cengiz Han’la995 birlikte en doğuda Çin’e karşı, Çin içlerine kadar girip Pekin’i bile alarak, hem de en batıda Urallar’da Uzlara, Ogurlara (Volga ve Kama Bulgarları), Peçeneklere, Kumanlara karşı… Oralara, Tatar adıyla anılan farklı topluluklarla birlikte gelen Moğollar Türkçeyi öğrenecek Türkçe konuşmaya başlayacaklar. Anadolu Selçuklularına karşı büyük Moğol saldırısı ise daha sonraki bir evredir: Baycu Noyan 1242’de Erzurum’u aldı; 1243’te Kösedağ’da Selçuklu ordusu yenildi. Bu olaylar Cengiz Han’ın kişisel seferleriyle birleştirilmemelidir. Asya içlerinden Anadolu’ya olan bu hareketlerle Anadolu iyice Türkleşti, büyük yıkımlara karşın. (Süreçte, Selçuklar ayrı bir yazının konusu olacak.)
Tanilli’ye bağlanan açıklamada, Barlas ve Çağatay siyasî çevresinden gelen Aksak Timur 1400’lerde Maveraünnehir’deki yurttaşlarını bütün bir yakın doğuya ve Anadolu’da bulunan Türklerin Osmanlı koluna saldırıya geçirdiğinde, yine Moğolların eserini sürdürüp onardığını ileri sürecek Ne var ki aldatıcı bir hısımlıktır bu; çünkü Türk üstünlüğü,996 Moğol egemenliğinin şöhretini çoktan geçmişti. Kaşgar’dan Tuna ağızlarına kadar uzanan bu tasvir, askerî olayların yanı sıra bir tarih yorumudur.997
Böylesine uzun ve meşakkatli süreçlerde yurdumuz olan Anadolu’nun adı, Grekçe anatoli sözcüğünden gelir; Anatolia adı Türkçede Anadolu biçimini almıştır. Anadolu’yu, Diyar-ı Rum, Rumeli gibi isimlerle de anlattık… Ona bütünüyle sahip olmanın tadına ise başkalarının yurdu gibi Diyar-ı Rum yerine, bizim yurdumuz gibi ‘Türkiye Cumhuriyeti’ toprakları dediğimizde vardık. Böylece bizler yaşama tadını, geçmiştekilere göre evrimleşmenin en anlamlılarını burada ‘Türkiye Cumhuriyeti’ni kurarak yaşadık. İnsan güçlerimizin kaynağını uzaklarda bir yerlerde aramak yerine Anadolu’da aramayı öğrendik.
Anadolu’da Köroğlu, Dadaloğlu gibi yeni Türk destanları türedi. Ama Asya’da bir yerlerde anlatılan, Oğuz Han (Saka geleneğini sürdüren), Ergenekon, Dede Korkut, Manas, Saka, Uygur gibi destanlar Anadolu’da da konuşuldu. Belki de özgün yorumlarla… Yazarları ona roman, ozanları ona şiirler yazdı. Halkı da maniler yaktı.
Yine de sorular sormadan metni bitiremiyorum.
Anadolu’muzun, bu aziz toprağın, Türkleşmesinde tarihin derinliklerinden gelen göremediğimiz, bilemediğimiz daha başka birikimler mi vardı?
XI. yüzyıldan önce Anadolu’da oluşan yapılaşmalarda, örneğin mimaride, itici güç nerelerden geliyordu?998
Dipnotlar
- 956Herodot Tarihi, 4. kitap, 45. paragraf: “…Lidyalılar bu ada sahip çıkarlar Asya derler, adını Promethu’sun karısı olan Asya’dan değil, Manes’in oğlu Kotys’in oğlu olan Asias’tan almıştır. Bu Asiad adını Sart boylarından biri olan Asiadlar taşır… Eorope’ye gelince o da suyla mı çevrilidir? Kimse bilmez; adı nerden gelir? Kim bulmuştur bu adı? Bunlar da bilinmez. Belki de bu ülkeye Tyros’lu Eorope kendi adını vermiştir. Bu Eorope de Asyalı’dır…” 45. paragrafta böyle yazar. Paragrafta bulunan Sart, Salihli civarındaki Lidya başkentidir. Tyros ise Fenike kentidir. Yine aynı paragrafa devamla: Bu anlatıda Fenike’den Girit’e ve oradan Küçük Asya’ya giden, adın kendisi değil Europa adlı kişidir. Ökmen 2012, erişilen Godley elektronik metni ve Macaulay çevirisi son yer adını Likya olarak verir; Lidya okuması bu metinlerle uyuşmaz.↩
- 957Homeros, İlyada.↩
- 958Herodot Tarihi, 1. kitap, 4. paragraf.↩
- 959Herodotos, Tarih, 1. kitap, 15. paragraf.↩
- 960Cevat Şakir Kabaağaçlı, Merhaba Anadolu, s. 14.↩
- 961Cevat Şakir Kabaağaçlı, Merhaba Anadolu, s. 15. Not: Tekin’in BK D 5 okumasında Purum biçimi bulunur ve çeviride Bizanslılar olarak karşılanır; bu ad bugünkü Anadolu sınırlarının doğrudan adı sayılmamalıdır. İG↩
- 962Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 65.↩
- 963Horasan da güneşin doğduğu yer anlamıyla açıklanır; ad Farsça kökenlidir.↩
- 964Herodot Tarihi, 1991 baskısı, M. Ökmen çevirisi, 4. kitap, 32. paragrafta Herodotos, Epigonoi (Kahramanların Oğulları) destanının Homeros’a aidiyetini şartlı ifade eder; buradan İlyada ve Odysseia için genel bir yazarlık reddi çıkarılmamalıdır.↩
- 965Herodot Tarihi, 4. kitap, 45. paragraf. “…Lidyalılar bu ada sahip çıkarlar. Asya derler Prometus’un karısı olan Asya’dan değil, Manesin oğlu, kotisin oğlu olan Asias’tan almıştır. Asiad adını Sart boylarından biri olan Asiadlar taşır. Eoropa Avro adına gelince O da suylamı çevrilmiştir kimse bilmez. Adı nerden gelir, bu adı kim bulmuştur? Bunları hiç kimse bilmez. Belki de bu ülkeye Tyros’lu Eoropa kendi adını vermiştir. Bu Eoropa da Asyalı’dır. Bu anlatıda Fenike’den Girit’e ve oradan Küçük Asya’ya yolculuk yapan kişi Europa’dır; kıta adının yayılması anlatılmamaktadır. Ökmen 2012, Godley ve Macaulay çevirilerinde yer adı Likya’dır. Metinde adı geçen Sart (Sardes) Salihli civarında bir yerleşim birimidir. Tyros ise bir Fenike kentidir.↩
- 966Gumilev’e bağlanan aktarımda De Guignes’in Sima Qian’a dayanarak Hunların başlangıcını MÖ 1200 dolayına yerleştirdiği, Cordier’nin de bunu kabul ettiği belirtilir (Hunlar, s. 46). Bu tarih, kullanılan sayfa görülmeden doğrudan belgelenmiş devlet kuruluşu sayılmamalıdır.↩
- 967Ivar Lissner, Uygarlık Tarihi, s. 324.↩
- 968Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 65. Aynı kitapçığın 174. sayfasından: ‘Bulgar Prof. Vladimir Georgiev ‘Hitit dili ve Etrüsk dili’ adlı yapıtında Etrüsk dilinin, gerek Lidya dilinin Hitit ve Luvi dillerine yakın hısım, onlarla aynı gruptan olduğunu belirtmiş bulunmaktadır. Ayrı bir kaynak olarak Ivar Lissner’in Uygarlık Tarihi yapıtının 409. sayfasından alıntıda ise. ‘Etrüsk dilinin bir Hint-Avrupa dili olduğunu sanan arkeologlarla filologlar yanılmışlardır. Morfolojisi (kelime biçimleri) bakımından bu dil Fin-Ugr dilleriyle bazı benzerlikler gösterir. Hatta Roma kelimesinin Etrüsk dilinden geldiği söylenir.’ notu vardır. Gerçekten başka kaynaklarda da Etrüsk dilinin Eski Grekçe veya Eski Latince’den gelmediği ve onlarla aynı dil grubundan olmadığı vurgulanır. Fin-Ugr kavimlerinin ilk çağlarda (Oğuzların kuzeye göçüp Ogur adıyla anıldıklarında) ileri zamanlarda göçlerle Ogurlara karışmaları yakaladığım birikimlerden biridir. Etrüskçe Hint-Avrupa dışı bir dildir ve kısmen anlaşılmaktadır. Yazının okunabilmesi ile dilin bütün söz varlığının ve dil bilgisinin anlaşılması ayrı sorunlardır. (İG)↩
- 969İlyada’daki Akhalar–Troialılar savaşı için MÖ 1184 geleneksel tarihlemesi verilir; bu tarih doğrudan olay kaydı değildir. Destanın MÖ 850’de yazıldığı kesinleştirilemez. Metinlerin oluşumu ve yazıya geçirilmesiyle daha sonraki İskenderiye metin çalışmaları ayrı süreçlerdir. Kolofonlu Ksenophanes, Homeros’un adını anan eski tanıklardan biridir. (Ivar Lissner, Uygarlık Tarihi, Milliyet Yay., 173, s. 349.)↩
- 970Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., 7.basım, 2014. Levent Köker, derlemedeki A. K. Narain’in “İç Asya’da Hint Avrupalılar” bölümünün çevirmenidir.↩
- 971Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 239.↩
- 972Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 127.↩
- 973Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 65.↩
- 974Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 175.↩
- 975Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 175.↩
- 976Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 75.↩
- 977Pavel Lurje, “Sogdiana ii. Historical Geography”, Encyclopaedia Iranica, 2017, elektronik madde; Yutaka Yoshida, “Sogdian Language i. Description”, Encyclopaedia Iranica, 2016, elektronik madde. Soğdların Pers ordusunda anılması için bk. Herodotos, Tarih, VII.66.↩
- 978Kang–Semerkant adlandırması için bk. Pavel Lurje, “Sogdiana ii. Historical Geography”, Encyclopaedia Iranica, 2017. Kang ülkesine Semerkant (Sa-mo-kien) de denir. Chavannes’ın aktardığı Pei che/Soei chou kaydında kralın eşi Ta-tou Kağan’ın kızıdır; Chavannes, bu kişiyi Ta-t’eou/Tardu ile ihtimal olarak eşleştirir. (Çinli yazar T’ang-şu bazı olayları anlattıktan sonra) T’u-kue (Türk) kelimesini dar anlamıyla almamak gerekir. Aksine bu kelime sonuçta (Çinli yazar Sui-şu’ya dayanarak) Türklerin ataları olarak telakki edilebilecek olan Hunları göstermektedir. (Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 140) Hunların Egemenlikleri Aral Gölü ötesi ve Batı Türkistan’la birlikte düşünülür. Çince bir yazılımdan transkripsiyon ‘T’a-tu’ şeklinde olur. (Chavannes, a.g.e.) Türkçesi Tardu’dur. Evlilik ve ilk Çin ilişkileri VI. yüzyıl başına yerleştirilmemelidir: Chavannes’ın açıklaması 605–616 ilişkileri bağlamını kullanır. Tou-kiue adının Hiong-nou anlamında yorumlandığı not ise çok daha eski Yüe-çi anlatısına aittir. Türklerin Batı Türkistan’la birlikte konuşulmaları elbette ki daha eskilere dayanır. Gumilev’in farklı sayfalardaki yorumları özetlenirse: Massaget/Saka açıklaması s. 282’de, Guzların Sarmat/Alan halefliği ve karışık etnik yapı yorumu s. 286’dadır. Bu yorumlar tek, kesintisiz ve kanıtlanmış bir soy zinciri gibi birleştirilmemelidir. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282, 286.)↩
- 979Herodot Tarihi, 1. kitap, 204. paragraf.↩
- 980Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 101.↩
- 981Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 103.↩
- 982Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 98.↩
- 983Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, s. 77.↩
- 984Herodot Tarihi, 1. kitap (Klio), 171, 172 ve 173. paragraflar.↩
- 985Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 43–45 ve devamı.↩
- 986Herodotos, 1. kitap, 142. paragraf.↩
- 987Bu tarihlerde Uzakdoğuda olanlara bakalım: Gumilev’in MÖ 822’ye tarihlediği Çin şarkısını Hunlar adıyla aktardığını görüyoruz; ancak kendi dipnotu özgün adın Syung-nu değil Syun-yün olduğunu belirtir. Aktarılan dizeler şöyledir: ‘hesapları kötüydü Hunların/Ulaştılar ta Kuzey Çine kadar…’ Gumilev, ayrı bir olay olarak MÖ 706’da Shan-junğların Yen ve Ch’i prenslikleri karşısına çıktığını, Ch’i prensini yendiğini ve 44 yıl sonra Çin sınırları dışına çıkarıldıklarını anlatır. Konfüçyüs’e bağlanan şu söz, Lunyu XIV 17’de Guan Zhong’un Qi hükümdarı Huan’a hizmetinin övüldüğü bağlamdadır; MÖ 706 seferinin doğrudan açıklaması sayılmamalıdır: ‘Eğer bu bir zafer değilse, herhalde hiçbir şeye aldırış etmeden, elbiselerimizi soldan ilikleyip yabancı bir kabilenin hâkimiyetini kabul etmemiz gerekecek’ L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 59. Konfüçyüs MÖ VI–V. yüzyıllarda yaşamış Çin düşünürüdür. Şiji 110’daki kayıt tutma anlatısı ise Mete’ye değil, ondan sonra gelen Laoşang döneminde Zhonghang Shuo/Yue’ye bağlanır: danışmanın insan ve hayvan varlığının kaydını öğrettiği aktarılır. L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 103. Görülüyor ki Anadolu İyon Uygarlığına zamandaş, uzak doğuda, Hun ve Çin uygarlıkları vardır. Hunların temsil ettiği kitlelerin Pers dünyasıyla sürtüşmeleri, Pers dünyasının Eski Anadolu ve Grek dünyasıyla sürtüşmeleri de olmuştur. Bu sürtşmeler kültür alışverişinin önüne geçmez. Persler Anadoluyu ve insanlarını kendilerinin sayarlar. İskitlerin, Medleri (Persler öncesi egemenler) yenerek Anadolu’yu da ele geçirmeleri Türkistan yerlilerinin başarılarından biridir. Herodotos’taki İskitler, Şehnamedeki (Firdevsinin İran destanı) Turların (Türkistanlıların) destan kahramanı AlpEr Tonga’nın zamanları MÖ VII. yüzyılda geçer. Daha fazla yaklaşımda buraya sığmaz, amacı da aşar.↩
- 988Herodot Tarihi, 1. kitap, 171. paragraf.↩
- 989Herodot Tarihi, 1. kitap, 173. paragraf.↩
- 990Herodot Tarihi, 1. kitap, 172. paragraf.↩
- 991Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 248–249.↩
- 992Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 257–258.↩
- 993303 baskısı için Eusebios, Kilise Tarihi, VIII.2.1, 4–5 ve VIII.6.2–8; Lactantius, De mortibus persecutorum, XII.2–5, XIII.1. 27 Şubat 380 yasası için Codex Theodosianus, XVI.1.2. Roma eyaletleri için Cassius Dio, Roma Tarihi, LIII.12.4–9. Eusebios ve Lactantius’un bu anlatıları Hıristiyanlara yönelen baskılarla ilgilidir.↩
- 994Peter Jackson, “The Mongols and Europe”, The New Cambridge Medieval History, 1999. 1206 kurultayı ve Temüjin’in Cengiz Han ilan edilmesi için.↩
- 995Gizli Tarih §202’de 1206 kurultayı Onon’un kaynağında, Temüjin’e Çingiz Kağan unvanının verilişiyle anlatılır. Nayman, Kereyit, Öngüt, Karluk, Kırgız, Uygur ve Tatar adları tek tarihli katılış veya tek dil grubu listesi değildir. Karluk, Uygur ve 1207 Kırgız kayıtları ayrı bölümlerdedir. Karşılaştırma: Igor de Rachewiltz çevirisinin John C. Street kısa sürümü (2015), §202 ve §§235,238–239, s. 153–155/PDF178–180.↩
- 996Anadolu (Rum) Selçukluları üzerindeki Moğol baskısı, Baycu Noyan’ın 1242 Erzurum ve 1243 Kösedağ seferleriyle ayrı dönemlendirilmelidir; Cengiz’in kişisel seferi gibi sunulmamalıdır. Beyliklerin yükselişi de tek bir geri çekilmenin anlık sonucu değildir. Ülkenin en doğusundan batısına iktidar bakımından rakip beylikler içinde en görkemli geleceğe sahip en Batıdaki Osmanlı beyliği idi. XV. yüzyıl başlarında Anadolu’da siyasî birlik kurma yolunda ilerlemişler, Balkanların da sahibiydi onlar. Tuna kıyılarına dayanmışlardı. Timur’un yükseliş merkezi Hazar’ın batısı değil, Mâverâünnehir ve 1370’ten itibaren Semerkant’tı. Roux’ya bağlanan benzetmede bu güç bir Türk kasırgası olarak nitelenir; Timurlenk adındaki lenk, aksak anlamındadır. (Türklerin Tarihi, 2007, s. 301) Timur kendisini Asya’nın gerçek sahibi görüyordu. Osmanlı padişahı Yıldırım Beyazıt’ı da Rum diyarının uç beyi Osmanlıların her şeye karşın tarihsel yoculukları çok görkemli olacaktır.↩
- 997Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 411.↩
- 998Károly Kós’tan aktarıyorum “Ayasofya’nın planı ve ölçüleriYunan kültürüne uygun değildir. Ortodoks kilisesinin tarzı da değildir. Bu tip, bu tarz Bizans’a göre demek ki gerekmemiştir. Bu anıtsal fantaziyi Ortodoks Hristiyanlığının yerlerde sürünen o köle ruhu doğurmuş olamazdı. Zira onu büyük şehir doğurmuştur. Bu şehri de Asya’nın gücü yaratmıştır. Ayasofya’yı da yaratan Asya’dır. Üzrinden 900 sene geçmeden, onun için Asya kendi soylu ve genç ulusunu, Türkleri buraya gönderir. Şehri ve öksüz Ayasofya’yı Türklere bağışlar. Daha fazlasını söylemiyorum, çünkü görüyorum ki Ayasofya Bizans kilisesi değildir. (Károly Kós, İstanbul, s. 36)↩