Orta Asya Türk İmparatorluğu
TÜRKLER DÖNEMİNE KADAR BOZKIR
To-ba (Tabgaç) devleti farklı kabilelerin yer aldığı bir siyasi birlikti. Eberhard’ın köken yorumu, bütün topluluğun aynı soydan geldiğinin kanıtı sayılamaz. Devletin 534’te iki kola ayrılması da sonraki Doğu Wei evresinden ayrı ele alınmalıdır.642 To-pa (Çincede adı Wei sülalesi) 439 yılında Kuzey Liang devletini yıktı. Sui shu 84’teki köken anlatısına göre, bu yıkılışın ardından Aşina adını taşıyan beş yüz aile Juan-juan’a sığınmış, Altın Dağ’da yaşamış ve demircilikle uğraşmıştı.643
Gumilev, Ju-janları Çin’de yenilen Siyenpi ve Hyong-nu gruplarının bakiyeleriyle ilişkilendirir. 360’tan itibaren komşularına ani akınlar yapıp Hentei veya Moğolistan Altayları eteklerine çekildiklerini anlatır; bu yapıyı kendi modelindeki kırılma döneminin ürünü olarak yorumlar. Bu değerlendirme, bütün Ju-janların aynı soydan geldiğinin veya değişmez bir topluluk karakterinin kanıtı değildir.644
TÜRKLER HAKKINDA İLK KAYITLAR
MS I. yüzyıl ortalarında Pompeus Mela Azak Denizi’nin kuzeyindeki ormanlık bölgeyi Turkae adıyla anar. Yaşlı pilinius da Doğal Tarih adlı eserinde bölge halklarını sayarken aynı bölgede yaşayan halkların listesini verir ve içlerinden birini Turcae diye anar. Söz konusu adı Antik Yunan tarihçisi Heredetos aynı bölgenin adı olarak kitabında (IV. böl., 22) ‘Iurkai’ olarak belirtir. Günümüzde (kimi) tarihçiler Turkae’nin Iurkae’den bozma alıntı olduğunu söyleyerek Türklerin bu tarihlerde bu kadar batıya gelmediklerini iddia ederler. Ama unutmayalım ki daha V. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda Türkçe konuşan halkların bulunduğunu biliyoruz.
Güneyde Sasani Hükümdar Behram’ın döneminde (420–438) Türkler 250.000 kişilik bir orduyla Pers ülkesine girmişler; Behram’ın ölümü hakkında farklı rivayetler vardır. Bu bilgiler IX. yüzyıldan kalma Türk öncesi bir kayıtta IX. yüzyıldan kalma Taberi’nin tarihinde var. ‘etnik olarak Türk adını bu kadar eski tarihlere taşıyamayız savında olan tarihçiler vardır’ itirazı, iddiayı kanıt olarak göstermek gibidir.645 “Türk dilli halklar, hiç şüphesiz tarihin derinliklerinde yaşamışlar. Bunlara Çinliler tarafından ‘Hyong- nu’, ‘Kao-kü’, T’ie-le ve başka adlar verilmiştir; ancak bu adlar Türkçe konuşan tüm halkları kapsamıyordu. Hepsinin değilse bile, Türkizebanların büyük ölçeğinin egemenliğini ele alan muazzam büyüklükte Türk Hakanlığı kurulunca Türk kelimesi geniş bir anlam kazandı. Başlangıçta bu isim Altaylar’da Moğol göçebeleri Ju-janlar’ın emri altında yaşayan küçük bir kabilenin adıydı.”646 Kimi tarihçilere göre aslında Ju-janlar’a etnik olarak Moğol demek iddialı ve yanlış bir sözdür. Onların örgüt yapısında Türkler de vardır. Sinor’ün (dip not ve eki) ve Gumilev’in alt satırlardaki kaydı gibi Türkçe konuşanların bir bölümü bozkırda serkeşlik, acımasızlıktan başka nitelikleri olmayan kimseleri (Ju-jan’ları ve onlar gibi düşünenleri) yenmek zorundaydılar. Gumilev, Ju-janlardan sonra Hyong-nu devletinin kenar bölgelerinde yaşayan T’ie-lelerin yüksek arabalarıyla kuzeye göçünü anlatır. On iki kabileli bir federasyondan söz eder ve Yakut, Telengit, Uygur adlarını bu yapıyla ilişkilendirir. Bu, onun tarihsel eşleştirmesidir; bütün grupların aynı soydan geldiğini veya çağlar boyunca aynı özellikleri koruduğunu tek başına göstermez.647
Çin kaynakları birden çok Tu-chueh (Tukue) halklarını sayarken, ak giyimli Türklerden, sarı başlı Türklerden, kayakçı Türklerden ve öküz ayaklı Türklerden bahseder. Anlaşılan Moğolistan’da kurulan Türk devletinin iktidarı dışında uzak uçlarda yaşayan Türkler de vardı. Türk kağanlığının yönetimi altında bulunan halklar arasında etnik bakımdan farklılıklar olduğu açıktır. En önce Doğu (batıdan bakınca kuzey) Türkleri ile Batı Türkleri arasında kavmi değil fakat idari bakımdan bir ikilik vardı. Batı Türklerinin On Ok teşkilatında Tu-lu ve Nu-şu-bi adları beşer boydan oluşan iki kanadı gösterir; bu gruplar arasında çatışmalar olabiliyordu. Yine Çinli yıllık yazarlarının bazen Türkler diye isimlendirdikleri Dokuz Oğuzlar (Cyu-şing-Tu-cue), ayrıca Şan-yü (Eski Hyong-nu/Hun hükümdarının unvanı) Tu-cüe, yani Şan-yü Türkleri gibi grupların yanında, Türgişler, Karluklar, Kırgızlar ve Uygurlar vardı. Bu son dördü politik didişmelerden sonra Türk kağanlığına katıldılar.648
Moğolistan’da Türkler karşısında yenilen Ju-Janlar sosyal yönden tipik bir askeri demokrasi toplumuydu. Politik yönden ‘orda’-motamot ‘hanın otağı’ idi. Türkler onları 552–555 yılları arasında kılıçtan geçirerek zulüm altında olan kölelerini ve çocuklarını bağışladılar, 360–555 yılları arasındaki yaklaşık iki yüzyıl boyunca soyguncu düzeni olan Ju-janları Çin’e ittiler. Gumilev, bu yenilgiyi Ju-jan siyasî yapısının sonu olarak yorumlar; bundan adın veya bütün insanların her yerde ortadan kalktığı sonucu çıkarılmamalıdır. 555’ten sonra bozkırda zanaatın, savaş gücünün yükselme başlangıcı ve kırılma safhasının sonu ve Türklerin üstbeylik döneminin başlangıcıdır. Kendilerini besleyen bir vatana ve köklü bir geleneği miras bırakan atalara sahip olan Türkler ve T’ie-le (günümüzde adıyla (Teleüt)ler bunlardır. Gumilev’in Ju-janların sonraki nesil bırakmadığı yönündeki sözü bağımsız bir soy belgesi değildir. Hyong-nu ve Türk devamlılığına ilişkin bu karşılaştırma da onun etnogenez modeli içinde değerlendirilmelidir.649

Eski T’ang tarihinde kadim Türkler hakkındaki 194. bölüm, a ile b bölümleri olarak ikiye ayrılmıştır; 194/a kısmı T’u-chüeh (yani Türkler), 194/b kısmı ise Hsi Tu-chüeh (yani Batı Türkleri) yazılımındadır. Yukarıda, iki kısım, aynı zamanda biyografi ve monografilerin 144’üncüsünü oluştururlar. Dikkatinizi özellikle çekmek istiyorum. Paragrafın başında dikkat edeceğimiz konu şu: Çinli yıllık yazarları Göktürkler diye bir kavramı kullanmıyor.
Bugünkü Moğollar doğudaki Türkler için Göktürk, batıdaki Türkler için ‘Aktürk’ diye çevirebileceğimiz ‘Cayan Türk’ tabirini kullanıyorlardı. Bilindiği gibi gök rengi doğuyu, ak rengi ise Akdeniz örneğinde olduğu gibi batıyı gösterir.650 Asya halklarının özlük incelemelerinde atalar her nedense yırtıcı bir hayvana nisbet edilmiştir. Tibetliler bir dişi maymunla orman iblisinin birleşmesinden; Moğollar bir bozkurtla alageyiğin; Töleslerle ilişkilendirilen Gao-che rivayetinde Hun şanyüsünün küçük kızı ile erkek kurt; Türklerin Zhou shu’daki türeyiş rivayetlerinden birinde ise yaklaşık on yaşında sağ kalan bir çocuk ile dişi kurt anlatılır.651 Sui shu 84’te, Kuzey Wei hükümdarı Taiwu’nun Juqu hanedanını ortadan kaldırmasının ardından Aşina grubunun 500 aileyle Ju-janlara sığındığı anlatılır. Altayların etekleri Hunlardan türeyen ve Türkçe konuşan kabilelerce meskündü. Bölge Türkçe konuşanların denizi gibiydi. A-çina prensinin emrinde yeni gelenler, yerli halklarla dostluk kurarak onlara ‘Türküt’(Türkler) adını verdiler. Çoğul eki ‘üt’ Moğolcadır, ancak Türkçeye de tipiktir. Açina’nın Çince yazılımı ‘A-shihna’dır. Yazılımdaki “A” ön takısı Çincedir, “çino” sözcüğü Moğolcadır. Gumilev’in burada aktarılan etimoloji açıklamasına göre sözcük, Çince ekiyle birlikte “Asil kurt” anlamına geliyor. Çin Hanları “Türk Hakanlarından” bahsederken “kurt” kelimesini eş anlamda kullanırlardı. Çinlilerin Türklere saldıracakları zaman ‘yapılacak olan göçmenleri kovmak ve Türklere saldırmaktır’ dedikleri; Sui shu 84’te Qianjin prensesi, Yu Qingze’ye kağanın kurt tabiatlı olduğunu, onunla fazla çekişilirse ısıracağını söyleyerek uyarıda bulunur; bu söz övgü olarak okunmamalıdır. Bundan başka ‘Altın kurt başı’ (Gök)Türk tuğlarını süslemiştir.652 Türkçede Bozkurt ‘Böri’dir. Zhou shu’da Fu-li (Böri), kağanın muhafızlarına verilen ad olarak kaydedilir.653 Sui shu 84’ün köken rivayetinde otağ kapısına kurt başlı tuğ dikilmesi anlatılır; bu cümlede Batı Türklerine özgülük veya başın dişi kurt oluşu belirtilmez.
Kütiğin anıtınında (KY. K12 paragrafında İranlılar adı Berçiker’dir). “İran şairlerinden Firdovsi şahnamesinde Acem padişahlarından ilki olan ve 30 yıl hükümdarlık yapan, Kiyumers’in hükümdarlığı sırasında Turan padişahı Ehrimen ile Kiyumers arasında geçen savaşları anlatırken büyük bir Turan ordusuna kumanda eden Yırtıcı kurt gibi bir oğlu vardı’ diyor.”654 İran şairlerinden Firdovsi’nin aktardığı Türk-İran çatışmasının İran sınırlarında olduğunu düşünüyorum. Aral Gölü çevre bozkırlarında, Pers Şahları’nın giremediği yani Aral çevresi bozkırlarında ileri zamanlarda Türkçe konuşan Oğuz/Ogurlar, Peçenekler, Kıpçaklar kabile federasyonları oluşmuştu. Gumilev böyle bir yapılaşmanın başlangıcını Hazar çevresinde Bin Yıl eserinde Hyong-nu’lardan önceki dönemlere indiriyor. Belki de halklar aynı yaşam alanlarında sosyal değerlerini ve dillerini birlikte oluşturmuşlardı. Yaşam alanlarının ayrıştığı, dillerin özgünleştiği dönemlerde Türkçe konuşan Avrupalı-İranlı-Mongolit tipin nasıl oluştuğunu anlamak kolay oluyor.
YAZILI TARİHTEN ÖNCE DESTANLAR VARDI655
Efsane 1) Türk ulusunu kuranlar Hun ülkesinin kuzeyinde bulunan So ülkesindendir. Bu göçebelerin adı A-pang-pu’dur. On yedi kardeşi vardı. İ-tchi-ni-schi-tü denirdi. Dişi kurttan doğmaydı. A-Pang-pu ile öbür kardeşler aptal olduklarından yurtları çabuk yıkılmıştı. İ-tch-ni-schi-tü’nün üstün yetenekleri vardı. Yel estirir yağmur yağdırırdı. İki kadınla evlenmişti, biri yaz ruhu, diğeri kış ruhunun kızlarıydı. Dünyaya dört oğlan getirdiler. İlki Akkuğu olup uçtu. İkincisi yurdunu A-pu ile kien ırmakları arasında kurdu. Üçüncüsü Tschu-tch kıyılarına yerleşti. Dördüncüsü Chıen-hsi-ch’u-chih-shih dağlarında mekân tuttu. O dağlarda A-pang-pu’larla aynı ırktan göçerle de yaşıyorlardı. Şiddetli kışlara dayanmaya çalışırlardı. Ağabey ateş yakıp onları öyle ısıttı ki kalımları sağlanmış oldu. Bunlar da ona tabi olarak adını Türk koydular. Esas adı Na-tou-li Şad’tı. Kendisi on kadınla evlendi. Doğan her oğul soyadlarını ana tarafından aldılar. A-shih-na odalıklardan birinin oğludur. Na-tou-lu Şad ölünce çocuklar kendi aralarından bir kağan seçmek istediler. ‘Kim daha fazla ağaca sıçrarsa başbuğumuz o olsun’ dediler. En gençleri olan A-shih-na’nın oğlu ağaca daha yüksek sıçrayarak çıktığından onu başkan seçip, ona A-hien (Aslan) Şad adını verdiler.
Efsane 2) Türkler Hunlardan türeyen bir ırktır. Aile adları A-shih-na’dır. Komşu ülke hükümdarları tarafından yenildiklerinden aile tümüyle yok oldu. Geride on yaşlarında küçük bir oğlan kaldı. Onu arayan askerler bulduklarında öldürmeye kıyamadılar ama iki ayağını da kesip bir bataklığa attılar. Dişi bir kurt onu etle besledi. Oğlan büyüyünce dişi kurtla çiftleşti ve arkasından kurt gebe kaldı. Komşu hükümdar oğlanın hâlâ sağ olduğunu öğrenince askerlerini yeniden gönderdi. Askerler oğlanın yanındaki kurdu da öldürmeye kalktılar. Fakat dişi kurt Kotg-sang bölgesinin kuzeyindeki bir dağa kaçtı. Dağda uçsuz bucaksız bir mağara vardı. Bir süre sonra dişi kurt on oğlan dünyaya getirdi. A-shih-na bunlardan biridir. Zamanla çocuklar ve torunlar yüzlerce aile oldular. Kin-şan dağlarından biri tolgaya benziyordu, Tolga ise komşuları Ju-Jan dilinde Türk anlamına geliyordu. Böylece Ju-jan’lar Tolga’da oturan A-şi-na halkına Türk demeye başladılar.
TÜRK ADI İLK DEFA BÜYÜK ALTAYLARDA KULLANILDI
Mo-tun’un Hun devletini kuruşuyla başlayıp (MÖ 209), Kuzey Hun devletinin yıkılışına dek (MS 87) geçen zaman içinde Çin yıllıkları ne Çin’in kuzey sınırlarında ne de Batı Bölgelerinde Türk adıyla yaşayan bir boyun değil varlığına, sezintisine bile değinilmiyor. Türk adı yok ama Türkçe konuşanlar var. Örneğin Ting-ling, Sir (Hsin-li), Kırgız (Chien-kun), Ogur ya da Oğuz (Wu-chueh/Oğuç)lar Türkçe konuşuyorlardı ama adları Türk değildi. Türk kelimesinin serüveni hayli uzun ve dikkat çekicidir. Türkler “Moğollara göre Göktürk, Batı Türklerine Aktürk… Çin anallarına göre Türk veya Batı Türkleri.”656 Moğolistan Altaylar’ın etekleri Hunlardan türeyen ve Türkçe konuşan kabilelerle meskündü. Prens Açina’nın yerli halklarla dostluk kuran savaşçıları onlara Türk veya Türküt adını verdiler. Türkçe konuşan diğer halklar Türk adını taşımıyorlardı. Bugün ise Türk ismi, Türkizeban halklar komşularıyla, etnografik ve türeyiş yönlerine bakmaksızın bu dili konuşanlara verilen ortak isimdir. Şu anda Türkçe denilen diller çok eskidir. Türk dili ile Türküt (Türkler) diye adlandırılan halk Altay bölgesinde etnik bir kaynaşmanın sonucunda çıkmıştır. Türk dili ise daha o zamanlarda Altaylar’ın batısından Guz, Kanglı veya Peçenek, Eski Bolgarlar ve Gunlar’ın yaşadıkları uzak ülkelere çoktan yayılmıştı. Ama hiçbiri Türk adını kullanmıyordu. Togan’ın incelediği bu Arapça kaynakta Türk adı altında farklı yerleşik ve göçebe topluluklar ayrı ayrı tanıtılır.657 Sadece Reşüdeddin Moğollarla Türkleri ayırt etti. Çalışmamızda Eski Tang Tarihi’nde belirtildiği gibi bozkırın yeni üst beylerine Türk diyeceğiz.
Türk yazıtlarında kurucular şöyle anlatılıyor. Üstte Mavi gök (yüzü) altta(da) yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğulları yaratılmış. İnsan oğulları üzerine(de) atalarım, dedelerim Bumın Hakan ve İstemi Hakan (hükümdar olarak) tahta oturmuş, Türk halkının devletini (ve) yasalarını yönetivermiş, düzenleyivermişler.658
Çinli tarihçiler Bumın için ‘T’u-man’, İstemi için ‘Che-tie-mi’ yazılımını kullanmışlar. Onlardan iki kardeşin de Uluğ Yabgu sıfatlı T’u-wu (T’ou-ou)’nun oğulları olduklarını öğreniyoruz. Bu ayrım Çinli yazarlarda bazen Türk (T’u-kue)ler Kuzey ve Batı Türkleri şeklinde anlatılır. Böyle anlatılmasının nedenini Şa-po-lio (Baga-İşbarara/Erbeg Han unvanıyla han oldu) ve amcaoğlu Ta-lo-pien (Töremen) arasında patlak veren düşünce ayrılıkları nedeniyle İstemi Han’ın oğlu Tardu (Ta-t’u) zamanında ikiye ayrıldılar.659 Şimdi Doğu/kuzey ve Batı Türk kağanlıkları tablolarını Sencer Divitçioğlu’nun Orta Asya Türk İmparatorluğu kitabından veriyorum.
1. Doğu Türk Kağanları
585 yılında İşbara (Scha-po-lo) ile amcaoğlu Ta-lo-pi-en (Töremen) arasında fikir ayrılıkları olunca, Töremen, Batı Türkleri kağanı, amcası Tardu Han’a sığındı. Böylece fiilî olarak Türkler Doğu ve Batı Türkleri olarak ikiye ayrıldılar; dolayısıyla İstemi Yabgu’yu ve dönemindeki başarıları 1. Türk Kağanlığı döneminde gösterebiliriz ve yanlış olmaz.
2. Doğu ve Batı Türk Kağanları
| Yıl | II. Doğu Türk Kağanlığı | Yıl | Batı Türk Kağanlığı |
|---|---|---|---|
| 692 | Kutluk | 575 | İstemi Yabgu ve oğlu Tardu Han’a kadar I. Türk Kağanlığına bağlı |
| 716 | Kapagan | 603 | Tardu, sonra 611 To-man |
| 731 | (Kül Tigin) | 630 | T’ung Yabgu … Çin hâkimiyeti |
| 734 | Bilge | ||
| 737 | İnal | ||
| 741 | Tengri | ||
| 744 | Ozmış (Basmil?) | ||
| 745 | Po-Beg | Uygur hâkimiyeti |
1. Kağanlık dönemindeki olayları biraz izleyelim.
Çin belgelerine bakılırsa 542 yılında Wei nehrinin660 buzlarla kaplı olduğu bir zamanda buzlar üzerinden geçerek Çin’e saldıracak kadar güçlüydüler. Kuzey Çin Wei devleti bu gibi tatsızlıkların olmaması için elçi göndermiş, Türkler bu olaydan çok memnun kalmışlardı. Güçlü bir devletin elçi göndermesi onları onurlandırmıştı. 557 yılında Batı Wei’nin yerini Kuzey Chu hanedanı aldı. Bu hanedan değişimi, 545’te Bumın Han’a gönderilen elçilikten sonraki bir gelişmeydi. 545’te ise Bumın, Altaylar’da Ju-janların alt beyiydi. Ama gelecekte oluşacak olaylar bağımsızlık peşinde olan Bumın’dan yana gelişiyordu. Tölesler, Ju-janlara isyan ettiğinde bunu fırsat bilen Bumın kendi gücüyle isyanı bastırınca ödül olarak, Ju-jan reisi A-na-kuı’den kızını istedi. A-na-kui’nin ‘Sen benim demirci kölemsin, hangi cüretle kızımı istiyorsun’ gibi alçaltıcı yanıtını ne Bumin ne de kardeşi İstemi hiçbir zaman unutmadılar. Ju-janlar’ın soyguncu, kural tanımaz hallerinden, Çin’e saldırılarından bıkan Çin, Türklerden yardım isteyince bahane hazırdı. Bumın ve İstemi kuvvetleri birlikte Ju-jan kuvvetleri üzerine çöktüler. A-na-kui alçaltıcı bir yenilgiyi kaldıramadı, intihar etti. Zhou shu’nun anlatımında Bumın’ın Batı Wei’nin Changle prensesiyle evliliği 551’de, Ju-janlara karşı zaferi ve İl-han unvanını alışı ise 552’dedir.
Kültigin anıtının doğu yüzündeki alıntılarımızdan göreceğiniz gibi hakanı kebir Bumın Han ve İstemi Yabgu’dan övünçle aşağıdaki gibi söz edilir. Anıtı Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin’in ölümü üzerine diktirmişti. “ Üstte mavi Gök, altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğulları yaratılmış. İnsanoğullarının üzerine de atalarım, dedelerim Bumın hakan ve İstemi hakan tahta oturmuş. Tahta oturarak, Türk halkının devletini (ve)yasalarını yönetivermiş, düzenliyivermişler661 Dört bucak hep düşman imiş. Ordular sevk ederek, dört bucaktaki halkları hep almış, hep kendilerine bağımlı kılmışlar. Başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüşler. Doğuda Kingan dağlarına, Batıda Demir Kapıya kadar (halklarını) yerleştirmişler. (Bu) iki(sınır) arasında662 … İstemi yabgu ve Bumın kağan ve öldüklerinde (Kergek bolmuş), cenaze törenlerine yasçı ve ağlayıcı olarak (son iki satır) gün doğusundan Bükli Çöl halkı, Çinliler (Tabgaç), Tibetliler (Tüpüt), Avarlar (Apar), Purum (Bizanslılar), Kırgızlar (Kırkız), Üçkurıkanlar, Otuz Tatarlar, Kıtan (Kıtaylar), Tatabı, bunca halklar (Budun) gelip ağlamışlar. Ondan sonra erkek kardeşleri hükümdar olmuşlar şüphesiz, oğulları hükümdar olmuş şüphesiz.”663
Kül Tigin’in cenazesinde, Kıtay ve Tatabı halklarının temsilcileri Udar Sengün başkanlığında geldi. Çin imparatorunun (temsilcisi) olarak Liken geldi; binlerce ipek kumaş, altın ve gümüş eşyayı gereğinden fazla getirdi. Tibet hakanından onun temsilcisi olarak Bölün geldi. Soğdlar, Berçiker (İranlılar), Bukarak (Buhara) şehri halkından General (Sengün) Nek ve oğul Tarkan geldi.664
Bumın’ın yerine geçen oğlu Kara Issık han unvanıyla bilindi. Bumın sağlığında Ju-janlar örgütsel anlamda çöktürülünce Tu-kular (Türkler-Türküt) dört bir yana emin adımlarla yayılmaya başlamışlardı. Batıdaki askeri kuvvetler Tu-man (Bumın)’ın oğlu ve halefi Mugan Han’ın amcası İstemi Han tarafından kumanda ediliyordu. Doğu Hakanlığını rahatsız eden Ju-jan bakiyeleri Bumın’ın halefi Mugan han tarafından son kez mağlup edildi, Çin’e kaçan Ju-janlar çalışmaya alışmamış parazit düzen tanımazlıklarını Çin’de devam ettirdiler. Yağmalama hareketlerinden bıkan Chin imparatoru onları sınır dışına steplere sürdü, bu sefer de Türkler ve Kitanlar tarafından mağlup edildiler (555). Kuzeyde Chi-ku (Kırgız) Hükümdarlığı yok edilmiş Sayan dağlarını geçmeseler bile Kuzey sınırlarını pekiştirmişlerdi. Orta Asya Türk İmparatorluğunun temelleri bu yıllarda atıldı.
Türk iktidarının bozkırda hızla yayılmasının nedenleri
Doğuda Çinlilerin Hi dedikleri Tatabılar (Kingan’ın batı eteklerinde), Kitanlar (Mançurya’da), Otuz Tatarlar (Shih-vei) adlarında üç ulus vardı; onlar birbiriyle ve Çin ile de kavgalıydılar. Türkler gruplara boyun eğdirince, birbirleriyle kavga etmeyi bıraktılar. Böylece onların katılmasıyla devasa bir Türk ordusu oluştu.
Gumilev, Türklerin Altay’daki sığınaklardan çıkışını Hyong-nu ve Hun geleneklerinin devamı olarak yorumlar. İstemi Han’ın 555’te batıya yaptığı seferi II. yüzyıldaki göçle ilişkilendirir; aradan geçen 400 yılın aynı siyasî düşünceyi ve etnik hafızayı silmediğini ileri sürer. Bu, onun ihtimalli tarihî coğrafya çıkarımıdır; seferin tarihi veya aynı idealin kuşaklar boyunca korunduğu ayrıca belgelenmelidir.665 Türklerin batıya ileri hareketiyle Batı Sibirya’da ve Volga boylarında kırılma safhası geçiren Bolgarlar ve Ugorlar geleceklerini kurtardılar. Ancak, tutku dolu yenilmez Mete’nin torunları ve onları mağlup eden Siyenpilerin isimleri yok olup gittiler. Sadece yeni dönemde Hunlardan sonra Siyenpi-ler’e itaat eden ve onlara katılan bazı Hyong-nu’lar, kendilerine bağrını açan Altay eteklerinde barındılar, burada Bozkır’ın yeni efendileri (Gök) Türkler doğacaktır.666
DOĞU VE BATI TÜRKLERİ VE İSTEMİ HAN
Kül-tegin Türk yazıtında “Beni Adem üzerinde atalarım, Bumin Kağan ve İstemi Kağan yükselirler.” Çinli tarihçilerden Tu-man da denilen Bumin ve diğer adı Che-tie-mi (Şe-timi-İstemi) olan iki kardeş ve Uluğ Yabgu sıfatlı T’u-wu (T’ou-ou)’nun oğulları olduğunu öğreniyoruz. Bumin Doğu (Kuzey), İstemi ise Batı Türk kağanlarının ecdadıdır. İstemi bir zamanlar Şan-yü’ye eşlik ederken on büyük şefi yönetmişti; burada Şan-yü ile Bumın’ın kastedildiği, Chavannes’ın yorumudur. Çin kaydında yüz bin askerden söz edilir; bu sayının tarihsel doğruluğu kesin değildir. Batı ülkelerinin çeşitli barbar (Hu) krallıklarını yola getirdi. Kağan oldu ve anlatımda ülkesine on soyun birliği adı verildi. Nesilden nesile bu halkı Torunları yönetti.667
Batı Türkleri aslen Kuzey Türkleriyle aynı atadan gelirler. Mu-han’ın Şa-pol-yo kağan ile tartışması oldu; bu yüzden ayrıldılar, iki ulus oldular.
Batı Türklerinin uluşu Vusunlar’ın eski topraklarıydı. Doğuda Kuzey Tu-kue’lerinin, yani büyük kağan Bumın’ın ve oğullarının sınırlarına, batıda Le-çu (Aral gölü) Denizi’ne; güneyde Su-le’ye (Kaşgar), kuzeyde Han-hai’ye kadar uzanıyordu. Batı Türkleri giderek Doğu Türklerinden daha güçlü ve müreffeh oldular. Doğu Türkleri Tu-kin’de oturdular; batıda Altay dağını aştılar; Kuça, T’ie-le (Töles)’ler Hami ve Batı prensliklerindeki değişik barbarların hepsi onlara boyun eğdiler.668 Orhun’da oturan Büyük kağan Bumın’dır. Bumın Kağan’ın küçük kardeşi İstemi Yabgu, Kağan’dan sonra gelen yabgu unvanını taşır. Batı Göktürkleri On Oklar idaresinin yabgusudur. İstemi, batı seferinin başında yer alır. Chavannes’ın aktardığı metinde İstemi’nin bir şan-yüye refakat ettiği ve on başbuğa komuta ettiği anlatılır; buradaki şan-yünün Bumın olduğu, Chavannes’ın yorumudur. Gumilev ise batı seferini Mukan devriyle ilişkilendirir. Gumilev, bu beylerin Ugor kökenli Kuzey Altay topluluklarının reisleri olabileceğini düşünür; Şor, Lebedin ve Kumandinlerle devamlılık kurar ve İstemi adını Ugorca ata ruhu olarak açıklar. Bunlar onun tarihsel ve etimolojik yorumlarıdır; bağımsız dil ve soy kanıtı gerektirir.669 Türkler çok hızlı bir yürüyüşle Aral Gölü’ne ulaştılar. Kuzey Taşkent’ten Sırderya boyunca uzanıp kuzeye doğru kıvrılarak Yedisu, Harzemi ve Orta Kazakistan’ı ele geçirdiler. Yedi su bölgesinde Çu-yu gruplarından Du-lu (Tu-lu)lar ve Nu-şibi (Nu-shih-pi)ler yaşıyorlardı ve Türklerle onların arasında çok az bir fark vardı. Soğdiyana ve Buhara’da Türk orduları hareket halindeydi.670 567–571’de devamla Türkler Kuzey Kafkasya’yı ele geçirdiler, Don ve Karadeniz sahillerine kadar geldiler. Gumilev ayrıca Bosporus’un 576’da alınmasını ve ardından Kırım’a ilerleyişi anlatır; bu evre 567–571 Kuzey Kafkasya anlatısından ayrılmalıdır. Hazarlar ülkesini örgütleyerek vasal devlet yaptılar.671 Türkler burasını bir sıçrama bölgesi olarak düşünmüşlerdi. Daha ileriye gitmediler, İran kuvvetleri Akhunların Türklere yenilip dağılmasıyla boşalan topraklarda hareket halindeydi…
BİZANS-İSTEMİ YABGU YAKINLAŞMASI
Bizans’ın rakibi Sasani İran’la Kafkasya sınırlarında kıyasıya sürtüşmesi devam ederken bir anda Macaristan’a yeni gelip yerleşen Avarların açgözlülüğüyle irkildi; bu kıskacı damarlarına kadar hissetti; ayrıca Kafkasya’da İran ile çatışmalarını bitirebilirdi. Bu açmaz Bizans’ı (Gök)Türklerle işbirliğine itti. Bizans İstemi Han’la ittifaka can atıyordu. Esasen birkaç yıl öncesine kadar Eitchius, Hiredion ve Kilikyalı Pavlos Türklere elçi olarak gönderilmişti. Anagast ise Türkler adına İstanbul’a gelen elçiydi.672 Elçilik geliş gidişleri bitmedi. Bu konuda çalışmamızda yeterli yaklaşımlar vardır. Özetle Bozkırda bazı kabileler İstemi Han önünde kaçarken (Avarlar), ikinci grup itaati (Akhunlar) seçti. Üçüncü grup halk ise yeni üstbeylerin zaferlerinden pay almayı (Soğdlar) düşündü. Daha batıda (kuzeyde) Hazarlar ile Don ve Kuban arasında olan bölgeye serpilmiş Uturgur (Utrigur Bulgarları)lar kabilesi de bu gruptandı.
Tong Yabgu döneminde (VII. yüzyıl ikinci çeyreğinde), Doğu Türk Hakanlığı dağılınca, Hazarlar ve Uturgurlar, Batı hakanlığı bünyesinde kaldılar. Hakanları Göktürklerin soyundan geliyordu. Bulgarların hakanı Du-lu, Hazarların Hakanı Nu-şu-bi’lerden olmaya devam etti. Geçmişte her iki halk Göktürklerin İran ve Bizans’la savaşlarında seve seve üstbeylerinin yardımcıları oldular. Ne var ki Batı Türk kağanlığında güçsüz kağanlar döneminde iki kabile federasyonuna bölündüler. Her iki kabile iktidar kavgası vermeye başlayınca Uturgurlar bir kabile federasyonunu (Du-lu) Hazarlar ise doğallıkla diğer kabile federasyonunu (Nu-şu-bi) seçtiler.673
İSTEMİ YABGU’NUN ÜLÜŞÜ
Ötüken’de oturan Büyük Hakan’ın, oğullarının ülüşleri olduğu gibi genç yaşta ölen İstemi Han’ın oğulları da ülüş sahibiydiler: Tardu (Kara Çürin) Yedisu’da, Türksanf (Tan-han) Volga’nın aşağı kısımlarında ve Urallar’da, Han-ı Kebir’in (Doğu Türkleri Hakanı, Büyük Han İstemi) ordası Türklerin asıl vatanı Altaylar civarındaydı. Fakat geriye kalan iki uluş oğulları Amrak ve Tegin Şad’a aitti.
Başkent
Elçi anlatısının özetine göre İkar, Altın dağ diye adlandırılan dağa dört yüz mil mesafededir. Bu dağ güneşin doğduğu yöndedir. Yerlilerin ona altın dağ demelerinin nedeni ise hem burada bol meyve bulunması hem de büyükbaş ve küçükbaş hayvanların yetişmesine uygun olmasıdır. Anlatıda, Altındağ’ın en güçlü kağana bırakılmasının Türklerde bir gelenek olduğu belirtilir. Türkler bölgeyi överken burada salgın hastalık görülmediğini, depremlerin de seyrek olduğunu anlatırlar. Onogurların daha önce kent kurduğu Bakath’taki deprem yıkımı ayrıca anılır; Soğdiyana da salgın ve depremlerle ilişkilendirilir.674 Unnugurlar sözcüğünü burada açmalıyız: eski Bulgarların ataları Ogurların en kalabalık boyudur. Soğdiyana ise Oxus (Amuderya) ve Jakartes (Sirderya) nehirlerinin yukarı akımlarının arasında bulunan Semerkant yöresidir.
Soğdlara gelince: İran dünyasında göçebe Sakaların en yakın yerleşik komşuları Buhara, Semerkant belki de Fergana vadisi ve bitişik bölgelerinde bulunan soğdlardı. Soğd bölgesi MÖ III. yüzyılda Grek-Baktriya hâkimiyetindeydi. MÖ II. yüzyılın sonlarında Yüe-çi göçleri bölgeyi etkiledi; MÖ I. yüzyıldan itibaren Soğdiyana’nın büyük bölümü Kangju devleti içinde yer aldı. Çin kaynaklarında güneyde Yüe-çilere, doğuda Hunlara bağlılık haberi Kangju’ya ilişkindir; bütün Soğdluların her dönemde Kangju diye adlandırıldığı anlamına gelmez. Sonraki Soğd bölgesinde yerel siyasi yönetimler vardı; merkezî devletin yokluğu yönetimsizlik olarak anlaşılmamalıdır. Ama Soğdlar için artık savaştan ziyade ticaret kazançlıydı. Çin’de, İran’da, Hint’te, Bizans’ta ve hatta Türk dünyasının her tarafında vardılar.675 Türk kağanlığının Hakan-ı Kebir’i Bumın Han’dı. İstemi Yabgu, ülüşünün genişlemesi için çalışırken Ötüken iktidarı adına çalışıyordu. Bilindiği gibi bu bağ ölümüyle birlikte (575) yerine geçen oğlu Tardu (575–603) yabgu zamanında (585 yılında) kalktı; bir başka ifadeyle bu yıldan sonra ileride görüldüğü gibi Batı Türkleri kendi kaderlerini kendileri yaşayacaklardı. İran-Bizans/Türk ilişkileri sırasında Batı Türk kağanlığı Azak ve Don sahillerinden Tanrı dağlarının en doğu uçlarına ve hatta Kuzey Batı Hindistan’a, diğer taraftan İran’ın Horosan sınırlarına dayanmıştı: ama gücü fazla değildi. Batı hakanlığı az miktarda silah arkadaşlarıyla birlikte, asıl kitleden kopmuştu, itaat altına aldıkları beylerle geçinmek zorundaydılar. Güçlerinin temelinde Tu-lu kabilelerinin yaşadığı Cungarya göçebeleriyle, Nu-şi-bi birliği kabilelerinin saçıldıkları Tanrı Dağları Batısında yaşayan göçebeler oluşturuyordu. Genişleme, devasa coğrafyada zayıflamayı da getirdi. Bir taraftan Türkütlere (Türküt) boyun eğen boy beyleri paylarının yükselmesi peşindeydiler, devlet bunu ancak vergileri arttırmakla yapabiliyordu. 610’lu yıllardan sonra Kuzey Türkleri diyebileceğimiz I. Göktürk Hakanlığı’nın Elkarası dönemi diye bilinen bunalımlı zamanların çanları çalmaya başladı. Batı Türkleri ise yeni bir örgütlenme dönemi başlayacaktı; boyların birliği, biz buna boylar konfederasyonu diyelim.
Boybeyleri, “Önce Tu-lu (Tarduş) ve Nu-shih-pi boy birliklerine ayrıldılar. Her Tu-lu boyunun başında Çor ve her Nu-shih-pi boyunun başında bir İrkin bulunur. Ayrıca beşer boydan meydana gelirler, toplam on boydur. Şimdi burada geleneksel Türk boyları Hunlarda, Doğu Türklerinde, Oğuz birliğinde ve Peçeneklerde hep dört, sekiz, on iki, yirmi dört boy halinde birlikler vardır. Oysa Batı Türkleri beşerden on boy şeklinde örgütlenmişler. Beş boyun bir araya gelip örgütlenmesi Yue-cı’lar ve Basmiller gibi Hint-Avrupalı boylarda biliniyor.
A. Tu-lu (du-lo) boyları 1. Chu-mu-k’un-lü (Çomuşlu Çor), Çumukunlu 2. Hu-lu-chueh 3. She-she-ti-tun 4. Tu-chi-shih-chu-pen (Türgeş Çor) Tu-ki-şi Çor 5. Shu–ni-shih chu-pen (Çu-ni-şi Çuban). Her boyun başında bir çor (c’hu) bulunur. B. Nu-şi-pi boyları 1. A-hsi-chieh ch’u-eh (A-si-kue) Arsi kül İrkin 2. Koşu chi’eh Irkın (Ko-şu-kue) 3. Pa-sai-kan tun-sha-po (pa-sai-kan tun-sa-po) Parskan tun İrkin 4. A-hsi-chi’eh ni-shu Arsi Nizuk Irkin 5. Koşu-ch-pa’n (koşu Çulpan İrkin.) Her boyun başında bir irkin bulunur. Beşincisi bir Peçenek boyudur.”676
Beş Tu-lu boyu Sui-şe/Suy-ab’ (Tokmak)ın güneyinde ve doğusunda, beş Nu-şi-pi boyu da batısında yaşıyordu. Türkler kabilelerini Çölde (Çölig il) ve ormanda (bökli il) yaşayanlar diye ikiye ayırır. Çöl kabileleri içindeki Şa-to Türkleri ve Çu-yüehler bunlardan gelir. Chu-yüeh’lerin oturdukları Chin-so dağının güneyinde bulunan Barkul’un Sha-t’o-chi adı verilen taşlık büyük bir çölü vardı. Chavannes, Çu-mi ve Çu-yüehleri ayrı topluluklar olarak anlatır; Şatoları Çu-yüehlerle ilişkilendirir. Bu toplulukların Tu-lu kağanına bağlı birliklerde yer alması, bütününün aynı soydan geldiğini veya On Okların beş Tu-lu boyuyla özdeş olduğunu göstermez.677 VIII. yüzyıl ilk yarısında, Peçeneklerin üç asil boyunun (Ertim, Çur ve Yula) müşterek adı kitabelerde belirtilen Kültigin’in yendiği Kengereler’dir678 Kang-er (K’ang-chü)ler’dir.679 Bölgenin insan yapısı, kabile ve boy düzeninde yaşayan Aral çevresi kadim bölge halkının ve MÖ IV. yüzyıldan beri buralara göç vermiş Mongolit ya da Sarmat-Alan tipli Avrupai olan Ogurların/Ugorların ardıllarıdır ki onlar; Göktürk döneminde Onoklar içinde yer aldılar. Gumilev, Kimekleri İrtiş çevresindeki devlet ve kabile ilişkileri içinde ele alır; Kıpçakların bir bölümünün daha sonra batıya yöneldiğini anlatır. Kimek ile Kıpçak adları bütün kapsamlarıyla özdeşleştirilmemeli, bu siyasî ilişkiden tek bir soy çizgisi çıkarılmamalıdır.680 Ogur ve Oğuz adları, Türk dillerindeki r/z denkliği çerçevesinde ilişkilendirilir; bu ad ilişkisi, tarihsel toplulukların bütününü aynı soy saymak için yeterli değildir.681 Gumilev, Çin’in batı sınırları ve Sarı Nehir’in yukarı kesimleri bağlamında Ch’iangları anlatır; onları, komşuları Wu-sunlar gibi Hunların müttefiki olarak gösterir. Bu toplulukları Göktürklerin On Oklarına bağlayan soy önerisi için ayrıca kanıt gerekir.682683 Derleyebildiğimiz bu yapıdan yani On Okların bölünüp parçalanmasından kabileler yeni Ok’lar düzeni çıkacaktır.
İSTEMİ HAN VE İLK ZAMANLAR
Şimdi biraz tarih: İstemi’nin batıya yönelişi sırasında Göktürkler ile Sâsânîler Eftalitlere karşı birlikte hareket ettiler. Bivar, Eftalit gücünün Buhara yakınlarında kırıldığını, buna karşılık Afganistan’daki Eftalit beyliklerinin varlıklarını sürdürdüğünü belirtir (Bivar, 2003, s. 198–201). Bu sebeple Eftalitlerin tamamını batıya göçüp Avar adı alan tek bir topluluk gibi göstermemek gerekir. Avarların batıya yürüyüşü ve Macaristan’a yerleşmesi ayrı bir süreçtir; Taşağıl, Longobardların 568’de Kuzey İtalya’ya göçmesinden sonra Macaristan topraklarının Avarlara kaldığını aktarır (Taşağıl, 2012, “Türk”). Bozkırlıların öyküsünde kavim adları, soy bağlantıları ve siyasî birlikler birbirine karışabilir. Örneğin Hindistan’da bir imparatorluk kuran Bâbür Şah, baba tarafından Timur’un, anne tarafından Cengiz Han’ın soyundandır. Babası Ömer Şeyh, annesi Yûnus Han’ın kızı Kutluğ Nigâr Hanım’dır (Konukçu, 1991, s. 395).
Bizans Avarların sağa sola sataşmalarından tedirgindi, hatta bir ara Avarlara yenilince, Güney Kafkaslar’daki Sâsânî/Avar kıskacı altına kaldı ve Göktürklere yanaştı. Eutychios, Hérodien, Kilikyalı Pavlos ve Valentin Bizans’tan Türklere gönderilen elçiler arasındaydı; Anagast ise Türkler adına İstanbul’a gelmişti.684 572’de başlayan Sâsânî–Bizans savaşı sürerken Bizans, 576’da Valentinus’u yeniden Türklere elçi olarak gönderdi. Elçiyi karşılayan Türk prensi Türksanf’tı. Prens elçiyi asık bir suratla karşıladı. Ağzında on dili ve bin yalanı olan Rimler siz değimlisiniz. on parmağım olduğu gibi (İki elini ağzına sokmuşken) siz Rimlerin ağzında da on diliniz var. Biriyle bana diğeriyle Varhonitler’e yalan söylüyorsunuz. Sizin hükümdarınız benimle barış anlaşmaları sürdürürken, diğer yandan da benim kölelerim olan Varhonitler’le barış yapıyor; çok yakında bu hareketinin cezasını çekecek. Siz Rimler, neden benim devletimin elçilerini kendi gittiğiniz yoldan başka bir yol olmadığına inandırmak için Kafkaslar’dan gönderdiniz? Siz bunu yolun güçlüğünü hesaba katarak Rim topraklarına hücümdan vazgeçmem için yaptınız. Ama ben Dnyaper nehri nerede, İstaroz (Tuna) nereye akar, Meriç nereye dökülür, Varhonitler hangi yoldan Rim topraklarına girdiler… Hepsini bilirim. Güneş ışıklarının ilk doğduğu yerden battığı yere kadar bütün topraklar benim hakimiyetim altındadır. Şu bedbaht Alanlara ve hatta Utigurlar’a bakın. Türk milletine karşı gelmeye cüret ettiler; bu yüzden tebamız ve kölemiz oldular. İstemi’nin ölümü üzerine yapılan yas törenlerinden sonra Valentinus, Türksanf’ın kardeşi Tardu’nun yanına gitti.685 Gerçekten bu arada Türkler, İdil Nehri boylarına gelmişler, kalabalık bir orduyla Kırım’a dayanmışlardı. Chavannes’ın Menandros’tan aktardığı anlatıda Bo-han komutasındaki Türk kuvvetleri, Bosporus’u kuşatan Utigur önderi Anagey’e katılır. Bu pasaj kuşatmayı anlatır; şehrin alınışının tarihi için ayrı karşılaştırma gerekir. İstemi dönemindeki batı fetihleriyle, onun ölümünden sonra anlatılan Bosporus harekâtı ayrı safhalardır.686
Neden Soğdlar Türkleri davet ederler ki? Eftalitler ve İran Şahları, Soğdların nazını çekmezler; çünkü İpek Yolu’ndan ipeği hem pahalı hem de kontrollü bırakırlar. Soğdlu tüccarları gücendirirler. Gücenen tüccarların isteği ile İstemi Han ileri hareketini başlatır. İpek yolu kontrol edilir, güvenli yol olur. Engel kalmamış İranlı şahlar kuşkulanırlar, çünkü bu dönemde başarılarla dolu Türkler ile komşu olmuşlardı. Üstelik bu sıralar Bizanslılarla İran güçleri kavgalıdır ve durumları pek iyi değildir. Üstünlük kavgaları hiç bitmemiştir, devam eder gider. Türkler bu çatışmayı fırsat bilerek Bizans’la anlaşırlar: Anlaşmanın temel nedeni İpek Yolu ve üzerinde bulunan zengin şehirleri ele geçirmektir; bunu da başarırlar. Kafkaslar’da Bizans’la didişen İran’ın devreye girmesi söz konusu bile olmaz.
İSTEMİ ORDULARI VOLGA’DA
Göktürk orduları, İstemi Han’ın oğlu Tardu komutasında Volga’ya bir nefeste ulaştılar. Kırım’a kadar olan bölge halkları Türk atlılarına boyun eğdi. Şöhretli bir ad, şerefli bir savaş geleneği, bozkırlı halklara bir yerde birlikte hareket etmelerini, onların karşılıklı evlenme ile kalabalıklaşmasını, aynı siyasada birleşmelerini sağlıyordu. Gumilev, VI. yüzyılda Don’dan Karadeniz sahillerine uzanan bozkırların Hazarların yardım ettiği Göktürklerin hâkimiyetine girdiğini belirtir. Kuzey Pontus bozkırlarında Türklerin rolü üzerinde ayrıca durmak gerekir.687 Doğu Avrupa ve Büyük bozkırın ona bitişik olan (Volga’nın doğusuna uzanan) batı kesimlerinde birçok halk birbirinin yerini almıştır. Bölgede İskit, Sarmat, Alan, Hun ve Got topluluklarının tarihi, farklı dönemlerin kaynaklarına göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Ammianus, Hunların önce Don çevresindeki Alanların bir bölümünü yenip kalanlarla ittifak kurduğunu, ardından Ermenrich’in Got ülkesine saldırdığını anlatır.
Gotların Tuna’yı geçip Trakya’ya kabulü sonraki safhadır. Don’a varış için 371 ve Hunların Pannonia’ya yerleşmesi için 420 tarihleri kesin kabul edilmemelidir.688 At yetiştirmeye ve genel olarak hayvan beslemeye elverişli bölgenin doğu sınırı Mançurya’da bulunan Kingan sıradağları, batı sınırı ise Macaristan’dır. Macaristan’a yerleşen Yaslar (Jász), XIII. yüzyıldaki Alan göçleriyle ilişkilidir; antik Sarmat topluluklarıyla aynı döneme yerleştirilmemelidir.689 Belki de yeni fatihler Ukrayna düzlüklerinin bulunduğu bu bölgelere Hunların yayılışını tekrarladılar. Ne var ki Göktürklerin ikiye ayrılmaları, Batı Türklerinin ikinci Göktürk kağanlığında bile başlarında İstemi ve oğlu Tardu gibi birleştirici liderler olmadığından bu devam edemedi. Türgişler onların mirasını bir süre de olsa derleyip topladılar. Eftalitler (Akhunlar) için söyleyebileceklerimiz var. 350 yıllarında, Afganistan’ın batısından ve İran’ın doğusuna kadar uzanan bir devlet kurmuşlardı.690
Göktürklerin Mâverâünnehir ve Soğdiyana’daki başarıları, İran dünyasıyla ve batıdaki siyasî güçlerle ilişkilerini genişletti. Roux’ya bağlanan değerlendirme, bunu Batı uygarlığıyla yeni bir karşılaşma evresi olarak yorumlar.691 Batılılardan neler öğrendiler, Batılılara neler öğrettiler ayrı bir araştırma konusu olmalıdır. Onlarla savaşlar, barışlar, anlaşmalar yaptılar. İstemi Han döneminde, 569’da Bizans’tan Zemarkhos elçiliği yola çıktı; 576’da Valentinus’un elçiliği bu ilişkilerin sonraki safhasıdır.692 Elçiliklerin muhatapları ve güzergâhları da her sefer için ayrı değerlendirilmelidir. Tardu’nun İran’la ilişkileri, doğudaki kağanlık mücadeleleri ve Ötiken üzerindeki iddiası, aynı hükümdarlık anlatısının farklı evreleridir. Akhunlara karşı İran’la kurulan iş birliğini de doğrudan onun tek başına gerçekleştirdiği bir fetih saymamalıyız. Tardu 603’te T’u-yü-hunlara sığındı; bu tarih onun ölüm tarihi olarak alınmamalıdır.
Tardu adı ile daha eski T’a-tun kaydı arasında bir ilişki önerilmiştir; Eberhard bu özdeşliği kesinleştirmez. Adın doğudaki atalardan geldiği de bu benzerlikten tek başına çıkarılamaz.693 Özetle: Batıda merkezi Kazakistan, Yedi Su ve Harzemi itaat altına alan İstemi, hâkimiyetine Eftalitleri ve bu bölgelere kadar uzanmış Ogurları da katıverdi. Bu kadarla kalmayacak: Çok geçmeden Hazarya üzerinden Kırım’a, güneyde İran içlerine girdi. Doğuda Bumın’ın oğlu Kıtanları bağımlı yaparken Kuzey Kafkasya egemenleri Ogorlar, yani Bulgarlar ve Saviriler, Türklere katıldılar. Böylece bir prenslikten devasa bir coğrafyaya hâkim olan Türk İmparatorluğu doğdu. Bu geniş coğrafyanın üstbeyi olabilmek için sağlam ve katı bir sosyal örgütlenme gerekiyordu. Türkler bu sistemi kurdular ve ona Mengü El/İl694 dediler.
“Bu sosyo-ekonomik sistemin merkezinde ‘orda’ vardı; Savaşçıları, hatunları, çocukları ve hizmetkârlarıyla birlikte hakanın otağı. Prenslerin de beyler ve savaşçılardan oluşan kendi ordaları vardı. Bunların hepsi Türk beyleri ve halkını teşkil ediyordu ki bu durum Roma’daki Senato ve Roma halkını’ andırıyordu. Gumilev’in anlatımında Türkler doğudaki sağ cenaha Tölös, batıdaki sol cenaha Tarduş derlerdi.”695 Bunlar hep birlikte “Dört bucak hep düşman imiş. Ordular sevk ederek, dört bucaktaki halkları hep almış, hep (kendilerine bağımlı) kılmışlar. Başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüşler…”696
TONG YABGU
Chavannes, Tardu’nun torunu olarak gösterdiği Tong Yabgu ile Kafkasya seferlerindeki Ziebel’i ayrı kişiler sayar. Ziebel’in Batı Türklerine bağlılığını ise ihtimal olarak bırakır; onun Tong Yabgu’nun ikinci adamı olduğu ve vergileri onun adına topladığı kesin değildir.697698699 Bu dönemde Doğu kanadı karışıklıklar geçirmektedir. Batı Göktürkler hükümetinin güçlü zamanları yaşanırken Tong Yabgu’nun Çin’le arası iyidir.700 Bilge Kağan yazıtının Çin egemenliği anlatımını özetleyelim: Bumın ve İstemi’den sonraki yöneticilerin yetersizliği, beylerle halk arasındaki uyumsuzluk ve Çin siyaseti, devletin elden çıkışıyla ilişkilendirilir. Beylerin Çin unvanlarını alması, oğulların kul, kızların cariye oluşu ve elli yıllık hizmet dönemi bu anlatının unsurlarıdır. Bükli’den Demirkapı’ya seferler yapan halkın kendi kağanını arayışı da dile getirilir. İlteriş Kağan ve İlbilge Hatun’un yükselişi, Türk Tanrısı ile kutsal yer ve suyun desteği çerçevesinde anlatılır.701 Burada yazıtın kendi bakışını özetliyoruz. Çin’e tâbi oluşun kronolojisi ile Çin adının farklı kaynaklardaki coğrafî kapsamı ayrı sorulardır. Togan’a bağlanan açıklamalarda Firdevsî’nin Çin/Türk orduları, Ermeni kaynaklarındaki Çen adı, Sebeos’un Çepetug kaydı, Bars Bek ve Karahanlı hükümdarının unvanı bir arada ele alınır. Bu farklı dönem ve metinlerin kullandığı Çin adını tek bir siyasî veya etnik kimliğe indirgememeliyiz. Türgişlerin Göktürklerle mücadeleleri ve Arap kuvvetlerine karşı Soğdlarla ilişkileri de kendi kronolojileriyle incelenmelidir. Gumilev, Sarı Türgişleri Ussuri’den gelen Mukri torunlarıyla ilişkilendirir; Mukri torunlarının sonradan Kırgız adını aldığını ileri sürer. Bu köken zinciri onun yorumudur; özgün Çin kayıtlarıyla ayrıca sınanmalıdır.702 Chavannes ise Mukrileri Çinlilerin önce Mu-ki, sonra Mo-ho dedikleri toplulukla ihtiyatla ilişkilendirir.703 Türgiş boy listesindeki benzer ad, kesin bir Mu-ki/Mukri özdeşliğini veya dil değişmesini tek başına göstermez.704
Batı Türk kağanlığında VII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Çin’in verdiği unvanlar ile yerel önderlerin fiilî gücü her zaman örtüşmedi. Türgişlerin yükselişi II. Göktürk Devleti sona ermeden başlamıştı. On Oklar için kaydedilen Çin’e bağlılık ve askerî unvanlar, her tarihte kesintisiz fiilî denetim anlamına gelmez.705 En batıda, Kafkasya’nın kuzeyinde ve Ukrayna’da Hazar Hanlığı,706 Issık Gölü ve doğusundaki İli suyu ve havzasında, Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasındaki Maveraünnehir bölgesinde, Göktürklerin batı boyları On Oklar’ın kollarından biri olarak onları zaman zaman örgütleyen Türgiş Devleti, yaşamaya devam etti. Bunlar dışında boy beylerinin idaresindeki boylar da bozkırda varlıklarını devam ettirdiler. Her iki devletin boy beyleri genişlemeye çalışan Müslüman Araplara707 karşı başarılı savaşlar verdiler. İleri zamanları kapsayan genel yaklaşımlardan sonra İkinci Göktürklerin, bir başka söylemle Aşina Soyunun ‘Türklerin mengü ili’708 Ötiken’de kurdukları ikinci hükümetini, diğer bölümde inceleyeceğiz. Ama Hunların ardılı Göktürklerin başarısını anlatmak için bir vurguyu yapmalıyım. Hunların (Hyong-nular) hâkimiyet alanı, ilgilendiği bölgeler bakımından Göktürklere göre daha dardı. Türklere kadar bozkırı gözden geçirmeliyim.
Gumilev’in anlatımını özetleyerek, gün doğumuna en yakın olan Çin sınırlarındaki bozkırlardan başlayalım. Gumilev, Çin’deki mağlup Siyenpi ve Hyong-nu boylarının kalıntılarıyla Ju-janları ilişkilendirir; Tieh-le’lerin (Te-le) onları izlediğini anlatır. Tieh-le’ler yüksek tekerlekli arabalarıyla dolaşmaya başladılar. Bunlar cesur ve onurluydular ama disipline gelmiyorlardı, hürriyetlerine düşkündüler. Örgütlenme ise onların beceremediği bir yaklaşımdı. Gumilev, Teleüt adı altında ele aldığı kabilelerden bugün Yakutların, Telengitlerin ve Uygurların bilindiğini belirtir. Ju-janlar etnik bütünlük asla değildi. Bozkırın belli ataları olmayan haydutlarıydılar. Bu hanlığın Kuzey Çin’de belli bir toprağı olamayan ölüme mahküm olmuş kaçaklardı. Ju-jan’ların hakimiyeti altında olan halklara yaptıkları kötü davranışlar halkları isyana teşvik etti. Bu halklar içinde bulunan Türkler onları (552–555 arasında) kılıçtan geçirdiler. Zulum altında olan çocukları ve köleleri bağışladılar. Gumilev’in yorumuna göre Mete’nin torunları Hyong-nular ve onları mağlup eden Siyenpiler yok olup giderken, o dönemde Siyenpilere itaat eden bazı Hyong-nular Altay eteklerinde hayatta kalmayı başardılar; burası daha sonra bozkırın yeni efendileri Türklerin ortaya çıkacağı yerdir (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2003, s. 195–201)
BİRİNCİ GÖKTÜRK DEVLETİ EL KARASI DÖNEMİ (630–681)

650 yılında Kao-K’an’ın askerleri Altay Dağı’na geldiler. Çabiş İmparator ordusunun geldiğini duyunca emrindeki boy ve bölük askerlerini çağırdı; fakat onlar Çabiş Kağan’ın emirlerini dinlemediler. Çabiş çoluk çocuğunu alarak birkaç yüz süvari ile kaçınca Kao-K’an seçkin askerleriyle Çabiş’i yakalayarak saraya teslim etti. Çabiş hezimete uğradıktan sonra, Türklerin hepsi sınır bölgesinin tımarlı halkı oldular; Ch’an-yü ve Han-hai diye iki askerî valiliğe bölündüler. Eski Tang Tarihi, 650’den sonra kuzey sınırında yaklaşık otuz yıl olay çıkmadığını bildirir; bu ifade sonraki bütün yılları kapsamaz.709
İSYANLAR
Şan-yü askeri valiliğinde iki bölük ansızın ayaklanarak (679) Ni-shu-Beg’i kendilerine hakan ilan ettiler; bu ayaklanmaya Ch’an-yü askeri valiliğindeki 24 vilayet hemen katıldılar. Şan-yü muhafız alayı komutanı emrindeki askerler beklenmedik bir direnişle karşılaştılar ve dağılmak zorunda kaldılar. 10.000’den fazla asker telef oldu. Bunun üzerine (Çin Han’ı) Kao-tsung Thing-Hsiang askeri valiliğinden güvendiği bir komutanın komutasında kroniğe göre 300.000’den fazla askerden oluşan bir orduyu isyancılar üzerine gönderdi. Bunlar isyancıları tarumar ettiler. Eski Tang Tarihi’ne göre isyancıların kağanı Ni-shu Beg kendi adamlarınca öldürüldü.710 Türkler Altaylar’dan Ordos’ta bulunan Hsia vilayet tutukluğundan Elig Kağan’ın amca oğullarından Aşina Fu-nien’i aldılar; onu kuzeye götürüp kağan kaldırdılar; bütün bölük halkları çağrılara olumlu tepkiler vererek ona tabi oldu (680). Tabgaç İmparatoru Kao-tsung’un emriyle orduların Türkler üzerine yürümesini emredince Aşina Fu-nien teslim oldu; başkente getirildikten sonra Doğu Pazarı’nda idam edildi (681).711 Yeni Tang Tarihi’ne göre Pei Xingjian, Fu-nien’e öldürülmeyeceği sözünü vermişti; bu, imparatordan bütün isyancılara verilmiş genel af garantisi değildir. Gumilev, bu ayaklanmanın düzenli süvari kuvvetleriyle bastırılmasını anlatır; pasaj idam sonrası ayrı bir halk galeyanını bildirmez.712
İSYANLARDA SON KIVILCIMLAR
Kimin Kağan’ın (599’da öldü) oğlu, Shih-pi (Çebiş/619’da öldü) ve onun oğlu Tu-li’dir. Çebiş Kağan’dan sonra da iç kargaşa devam edince kendi askerleriyle birlikte Tang İmparatoru T’ai-Tsung’a sığındı.
İmparator “O’nu 630 yılında sağ muhafız alayı ulu sengünü olarak atadı ve kendisine Pei-pin’g ünvanı tevcih edildi. Yesin (geçimini sağlasın) diye kendisine tımar olarak 700 aile bağlandı. Mahiyetindeki askerler ise Shun vilayeti ve Yu vilayetlerine yerleştiler. Tu-li kağan, emrindeki bölüklerle sınır ötesi kavimlerin arasına döndü.”713 631 yılında İmparator Tu-li (kağanı) huzuruna çağırınca yolda hastalanıp öldü; 29 yaşındaydı. Tai-Tsung mateme girerek Tu-li’ye bir mezar kitabesi yazdırdı. Tu-li Kağan’ın biraderi Chieh-she-shuai, Chen-kuan devresinin ilk yıllarında (627’lerde) huzura çıkmış ve saray muhafızları sengünü olarak atanmıştı.714 Dolayısıyla imparatorun yakın muhafızıydı; imparatorun ne zaman nereye gideceğini de biliyordu. Üstelik emri altında bir bölüğün sengünüydü.
Eski Tang Tarihi’ne göre 639’da imparatorun Jiucheng Sarayı ziyareti sırasında Chieh-she-shuai, kendi topluluğundan kırktan fazla kişiyle gizlice anlaştı. Bunlar Ho-lo-ko’yu koruma altına alıp geceleyin imparatorun ordugahına sokuldular; tam dört sıra kalın perde duvarı aştılar, yaylarını gererek ok atmaya başladılar, böylece onlarca saray muhafızını öldürdüler.715 Baskın, T’ai-Tsung’un Jiucheng Sarayı ziyareti sırasında gerçekleşti. Garnizon kumandanı Sun Wu-ka’i cesurane bir karşı hücuma geçince bunlar geri çekildiler. Wei Suyu’na doğru kaçtılar. Gayeleri kendi bölüklerine gitmekti.716 Fakat hepsi yakalandı ve idam edildiler. Ho-lo-ko ise affedildi ve kronikte Lingwai diye anılan bölgeye sürüldü.717 Kronikte daha sonra, Kaiyuan devresinin on üçüncü yılında (725), Lü Xiang’ın imparator Xuanzong’a sunduğu bir uyarı yer alır. Lü Xiang, Türk görevlilerin imparatorun yakınında silahlı atışlara katılmasına karşı çıkar; yakınlık ve davranış sınırlarının belirlenmesini ister.718 Türkiye’de yukarıda anlatılan isyan, Nihal Atsız’ın “Bozkurtlar’ın ölümü” eserinde ele alınıp işlenmiş, ancak romandaki kahramanın adı ‘Kürşad’ olmuştur.
II. (GÖK)TÜRK DEVLETİ KURULUYOR VE KUTLUK HAKAN
(Kou-tuo-lou/Kutluk, İlteriş, 683–690/691)
Yazıtlardaki kuruluş anlatısında Tanrı’nın yardımı vurgulanır. Türkler, Türk devletinin kuruluşunu, İlteriş Hakan’ın yaptıklarını kitabelerde şöyle haykırıyor: “Yukarıdaki Türk tanrısı ve Türk kutsal yer ve su ruhları şöyle yapmışlar: Türk halkı yok olmasın diye, Halk olsun diye, babam İlteriş Hakanı, annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden Tutup, yükseğe kaldırmışlar muhakkak ki. Babam hakan on yedi adamla baş kaldırmış. ”719 (İlteriş) baş kaldırıyor diye haber alıp şehirdekiler dağa çıkmış, dağdakiler (şehre) inmiş. Derlenip toplanıp yetmiş kişi olmuşlar. Tanrı güç verdiği için babam hakan askerleri kurt gibi, düşmanları koyun gibiymiş. Doğuya ve Batıya sefer edip adam toplamış720 (sonunda) hepsi yedi yüz kişi olup devletsiz kalmış, hakansız kalmış, halkı cariye olmuş, kul olmuş halkı, Türk örf ve adetlerini bırakmış halkı atalarımın, dedelerimin töresince (yeniden) yaratmış, eğitmiş. Tölis ve Tarduş halklarını o vakit düzenlemiş.721
Doğuda Kutluk Kağan, Çin’e karşı giriştiği mücadelede İlteriş, yani ili (devleti) derleyip toplayan unvanını alır. Hakanlığın ilanı araştırmalarda 681 ve 682 yıllarına tarihlenmiştir. Eski Tang Tarihi’nin 683 kaydı ise Kutluk’un yeniden ayaklanmasını bildirir; bu kayıt doğrudan tahta çıkış tarihi olarak okunmamalıdır.722 Kronik, Kutluk’u Elig Kağan’ın uzak akrabası ve Aşina ailesinden biri olarak tanıtır.723 Kağan, varlıklı olmanın savaşı kazanmak için ön koşul olduğunu bilir. Güçlü olmak için yörenin en zengin halkı Dokuz Oğuz’a ansızın saldırır. Dokuz Oğuzlar724 dokuz boylu bir birliği ifade eder; bütün dönemlerde doğrudan Uygurlarla özdeşleştirilmemelidir. Kroniğin anlatımına göre saldırıda çok sayıda koyun ve at ele geçirerek giderek güçlendi; kendini kağan ilan etti. Kroniğe göre kardeşlerinden Mo-chuo’ya şad, Duoxifu’ya (T’u-hsi-fu) yabgu unvanı verdi.725726 Yabgu burada yüksek bir idarî unvandır; derecesi dönem ve devlete göre değerlendirilmelidir.727 İlteriş Kağan yakın gelecekte savaşçılarına kullandıracağı at gereksinimini, koyun ticaretinden elde edeceği kazancını sağlayınca rahatlar rahatlamaz güney sınırlarını düşündü.
Gumilev, ilk akınlarda Türk süvarilerinin Ordos’un doğusundaki tahkimatlara hızlı saldırılar düzenleyip düzenli ordunun darbesinden kaçındığını anlatır. Beş askerî bölgenin yağmalanması ve altıncıda geri çevrilme bu ilk safhanın sayımıdır; yazar daha sonra 686 ve 687’deki meydan savaşlarını da anlatır. Şan-yü bölgesinin kuşatılması ve yolların görevliler ile askerler için güvensizleşmesi de bu anlatıdadır. Gumilev’e göre Çin’deki iktidar değişimi ve saray içi çekişmeler, Türklerin başarısını kolaylaştırmıştır; Türk başarısı darbenin nedeni olarak verilmez.728 Eski Tang Tarihi, Yung-ch’un devresinin ikinci yılında (683) Yü vilayetine akını ve Feng valisi Cui Zhibian’ın karşı saldırı sırasında öldürülmesini kaydeder.729 683’te Yü 684 yılında Shuo vilayetine akınlar yapıldı, halkı ve devlet görevlilerini yağmalayıp öldürdüler, (Wu) Tse-tie’n sol atlı muhafız ulu sengününü Chan-yü askeri bölgesini teskin etmekle görevli temsilci olarak atadı. Kutluk 686 yılında Shuo, Tai gibi vilayetlere, 687.yılda Aşıt Yuan-chen’le birlikte bazı akınlarda bulundular. Kronik, 687’de Heichi Changzhi’nin Türk kuvvetlerini Huanghuadui’de yenmesini, ardından Cuan Baobi’nin takip kuvvetinin Kutluk karşısında yenilmesini ayrı olaylar olarak anlatır.730 İlteriş Kağan dönemindeki mücadelelerde önemli Türk başarıları yanında karşılıklı yenilgiler de vardı. Çin’e karşı başarıların nedeni o tarihlerde devam eden Tibet/Çin sürtüşmeleri olabilir mi, sorusu tarihçilerin çekişmelerine neden oldu.
A-SHIH-TE YUAN-CHEN
Eski Tang Tarihi, Kutluk’un Çin seferleri sırasında Aşide Yuan-chen’in ona katılışını şöyle anlatır: O eskiden Şan-yü idaresindeki mülteci bölüklerinin yöneticisiydi. Evvelce işlediği bir hatadan dolayı, Chan-yü idaresi başkanının yaveri Wang Pen-li tarafından hapsedilmişti. O sırada Kutluk (Çin’e gelip) akınlar yapıyordu. Aşıt Yuan-chen eski görevi olan mülteci bölükleri yönetciliğinin kendisine (tekrar) verilmesini istedi. Wang Pen-li de kabul etti. Bunun üzerine ilk fırsatta adamlarıyla birlikte Kutluk tarafına geçti. Kutluk buna sevindi, onu Apa Tarkan görevine getirip askerî işlerin başına koydu.731 Aşide Yuan-chen ile Bilge Tonyukuk’un aynı kişi olup olmadığı tartışmalıdır. Apa Tarkan ataması, unvanın yalnızca atalık anlamına geldiğini veya iki kişinin özdeşliğini kanıtlamaz. Tonyukuk’un Aşide kökenli olduğu görüşü de tartışılmaktadır. Aşıtlar ise Aşinaların dünür soyuydu. Kadim Türk devrinde, Aşıt önemli bir rol oynuyordu ve hâkim sülale, “çifte krallık” ve “hâkimiyeti paylaşmak” prensipleri içinde söz sahibiydi.732 Ancak Lui-mau-tsai’nin fikrine göre bunlar iki ayrı kişidir. Gumilev de Liu-mau-tsai gibi düşünür. Farklı kişiler oldukları yorumuna göre Kutluk, Çin’de eğitim görmüş Yuan-chen ve Tonyukuk’tan ayrı ayrı yararlandı. Çünkü onlar düşmanın zayıf yönlerini ve onlarla nasıl mücadele edileceğini biliyorlardı.733 Eski Tang Tarihi, Yuan-chen’in daha sonra Türgişlerle savaşırken öldüğünü bildirir; pasaj bu olayın yılını açıkça vermez.734
Gumilev, Kutluk’un hareketiyle aynı sıralarda batıda ayrı bir Türk ayaklanması anlatır. Kaşgar ve Issık Gölü’nün doğusundaki Kung-yüe topluluğunun 673’te Çin’e bağlandığını belirtir. Aşina Kibu-çur önderliğindeki batılı isyancılar Kung-yüe üzerine yürür; Balhaş’ın doğusundaki Yen-mien Töleslerini de yanlarına çekerler. Kibu-çur’un Kutluk gibi doğrudan taht hakkı bulunmadığı görüşü Gumilev’in yorumudur. Çin orduları Kibu-çur’u İli tarafına iter ve yener; Yen-mienlerin sonraki saldırısı da bastırılır. Bu hareketi Kutluk’un bizzat yönettiği batı seferi olarak okumamalıyız.735
Eski Tang Tarihi, Cuan Baobi’nin yenilgisinin ardından Wu Zetian’ın Kutluk adının Çince yazımını aşağılayıcı biçimde Pu-tsu-lu olarak değiştirdiğini bildirir.736 Liu-Mai-tsai’ye göre “bahtına ermeden ölsün” anlamına geliyor737 Eski Tang Tarihi, Kutluk’un Tian-shou devresinde hastalanarak öldüğünü kaydeder. Modern araştırmalarda 691 ve 692 tarihleri verilir; Taşağıl 692 yılını kullanır.738 Muhakkak ki kervanların ulaşıp konakladığı yerlerde Türklerin başarılı savaş haberleri dilden dile dolaşıyordu.
Kapagan Kağan (Bügü-Çor, Me-tch-ouo, 692/93–716)
Bügü739 Çor (Kapgan; kitabe çevirisinde Kou-tou-lou Me-tch’ouo)740 Kağan hakkında Chavannes’ın çevirdiği ikinci mezar kitabesinin anlatımını özetleyelim:741 Tou-kue’ların büyük kağanı olan babası aziz, semavi Kou-tou-lou (Kutluk) Me-tch’ouo, Gök’ün oğluna (Çin imparatoruna)742 da şükranlarını daima izhar ederdi. Gök (Tanrı) ona olağan üstü kabiliyetler vermiş; tabiatüstü bir kuvvet de manevi bir fazilet bağışlamıştı. Sağ cenahın idaresini eline aldığı zaman dokuz aşiret743 onun ilahi zekâsından korktular; böylece O ‘elbiselerini sağ tarafa ilikleyenlerin’ hepsinin yüce kağanı oldu.744 Konfüçyüs’e atfedilen benzer bir giyim karşılaştırması Konuşmalar’da yer alır; orada giysinin sola kapanmasından söz edilir. Bu, kitabedeki sağa iliklenme ifadesiyle aynı yön değildir.745 Eski Tang Tarihi’ne göre 696’da Kitanlar ayaklanarak Ying merkezini ele geçirdiler: Kapgan, Sarı Irmağın batısındaki teslim olmuş hanelerin iadesi karşılığında Kitanlara karşı sefer teklif etti.746 İmparatoriçe bunu kabul etti. Kroniğe göre747 Kapgan, Kitan kuvvetlerini bozguna uğrattı ve aile fertlerini ele geçirdi; bundan sonra askerî gücü giderek arttı.748
Bunun üzerine Tse-tien bir elçi göndererek “İlteriş Ulu Ch’an-yü” ve Devlete hizmet veren Kağan (unvanlarını) takdim etti. Kronikte749 bu aşamada Tejin, Jiedielishi Da Chanyu ve Ligong Baoguo Kehan biçimleriyle üç saray unvanı sıralanır. Buradaki İlteriş karşılığı, Kapgan’ı İlteriş Kutluk’la aynı kişi yapmaz; bütün unvanların iki hükümdarda aynı olduğu da bu kayıttan çıkarılamaz. Bu-gü Çor böylece Çin’den dileklerini iletmekte kendini güçlü hissetti. Sheng-li devresinin ilk yılında (698) Kapgan, Wu Zetian’a diplomatik oğulluk ve kızı aracılığıyla evlilik bağı kurulması teklifinde bulundu.750 Kapgan, altı eyalete yerleştirilen teslim olmuş Türk hanelerinin iadesini, Shan-yü askerî idaresinin topraklarını, tarım aletleri ve tohum istedi. Wu başlangıçta bu talepleri kabul etmedi. Bunun üzerine751 çok hiddetlenen Bugü Çor, çok kaba sözler söyledi ve Çin elçisi Tian Guidao’yu alıkoydu ve öldürmek istedi.752
O vakit saray Bügü Çor’un ordusunun gücünden ürktü. (İleri gelen danışmanları) ‘Bü-gü Çor’un dünürlük teklifini kabul buyurun’ diye imparatoriçeye teklif ettiler. Kroniğe göre ardından altı eyaletteki birkaç bin çadırlık hane iade edildi; 40.000 shih’dan fazla tohum ve 3.000 tarım aleti verildi.753 Sonunda Çin sarayı ile olan ilişkiler Bü-gü Çor’u bölgede saygın bir lider yaptı.
Çor’a gelince o Kutluk’un erkek kardeşiydi. Kutluk öldüğü zaman oğlu (yani sonraki Bilge Kağan) çok gençti. Bunun üzerine tahtı ele geçirdi ve kendini kağan ilan etti. Burada754 Eski Tang Tarihi’nin yazarı Bügü Çor’un ‘tahtı ele geçirmesi’ gibi bir söylemin taraflı olduğuna işaret edelim. Eski Türk devletlerinde tek bir veraset yolu yoktu; taht babadan oğula, kardeşten kardeşe veya amcadan yeğene geçebiliyordu. Kapgan’ın ardından İnel ile Bilge arasındaki mücadele de bu seçenekler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Kapagan (Me-çu 692–716) zamanında, geçmişte olduğu gibi erk savaşı yine başlar. Kağan, Kırgız, Basmil755 ve Baykurlar’ı yenip onları merkeze bağlar. Kardeşi dönemindeki bilge vezir Tonyukuk, vezirliğe onun döneminde de devam eder. Onun zamanında Batı boyları merkeze bağımlı hale gelir.
MÖ III. yüzyıldan (önceden) beri var olan ‘büyük Asya ticaret yolu’ Göktürk kontrolüne geçer. Bu yoldur ki Hun Boyu’nun (H’yong-nu) iktidarı zamanında da Çin’le yapılan savaşların gerçek nedenlerinden biridir. 698 yılında, Onokların başındaki Türgiş kağanı 2. Göktürk hanedanına bağlı olduğundan, Doğu ve Batı Göktürk orduları 700–701 yıllarında Tonyukuk emrinde Seyhun (İnci) nehrini geçer. Tirmiz’den kuzeye doğru üç gün ilerleyerek, Demirkapı’ya varır. “Ek bilgi olarak bk. Talat Tekin a.g.e. s. 80. Demir kapı (Temir kapıg), Belh şehri ile Semerkant arasındaki ünlü dağ geçididir. Ayrıca bir başka Demirkapı vardır. Derbent olarak bilinir”756. [Bu geçit Kafkasya’nın Hazar Denizi kıyısındadır.] Her iki kapı da Türk kapısı olarak bilinir. “Buradan, yani Semerkant civarındaki kapıdan Seyhun nehrinin orta yatağının kuzeyindeki Karacuk dağlarına döner. Orada Kapagan’ın oğlu kendisini beklemektedir. Tonyukuk yanında ‘bol miktarda sarı altın, ak gümüş, eğri deve, kız ve kadın’ getirir. Eğer Tonyukuk geri dönmese, Ceyhunu aşsa, Orada, Araplarla kıyasıya savaşan soydaşları Akhunlar, Oğuzlar ve Halaçlar ile karşılaşacaktı. Bu kavgalardan birinde, AkHunların Türk-şahı Rutbil, 698– 699’da Seistan’ın Arap valisini ağır bir yenilgiye uğratmıştı. Arap vali 700 bin dirhem fidye vererek canını kurtardı. ”(D. Avcıoğlu a.g.e. 1135.s.)
BİLGE HAN
Kültekin amcası Bügü (Kapagan) Han’ın ölümünden sonra ordu komutanı olarak inisiyatifi ele aldı. Çin kroniği, Tonyukuk’un yeniden göreve çağrıldığında yetmiş yaşını aşmış olduğunu bildirir. Gumilev’e göre Kapgan, oğlu Küçük-Han’ı halef olarak belirlemişti; Kül Tigin’in askerî darbesinde bu hükümdar ve Kapgan’ın yakın danışmanları öldürüldü. Aşıt-Mi adlı biriyle evli olan 17 yaşındaki kızı ve Çin’de bulunan oğlu kurtuldular. Bu tasfiye Kapgan ailesinin iktidarını sona erdirdi; kurtulan çocuklar varken bütün biyolojik soyun tükendiği söylenemez. Böylece Bilge Kağan (716 -734) başa geçti. Bilge Han kişiliği gereği ihtiraslı biri değildi; kardeşi Kültigin’i başkomutan olarak atadı. Böylece kardeşi hakanlığın gerçek yöneticisi oldu. Eski devlet idarecilerinden sadece Bilge Tonyukuk kalmıştı. Bir süre Tonyukuk da görevden alındı. Kronik, bir süre sonra yeniden danışman olarak görevlendirildiğini ve halkın ona saygı duyduğunu kaydeder.757
Gumilev, öldürülenleri Kapgan’ın yakın danışmanları olarak sınırlar; Bilge’nin ise birçok kişiyi bağışlamayı tercih ettiğini anlatır. Dokuz Oğuzlara sonraki çağrılar, tasfiyede öldürülen kişilerin tam listesi olarak okunmamalıdır. Yukarıda Kapagan Han başlığında ele aldığımız “Otuz Aşiretin kağanının Asil kızı Aşina adına dikilen, Çinde bulunmuş mezar taşı” bu kıza aittir. Kız, ihtilalden sonra Çin’e sığınmıştı. Kül Tigin758 daha Kapagan Kağan zamanında Batı Orduları Komutanı iken ‘İnançu Apa Yargan Tarkan’. Kangarları yenmişti. X. yüzyılda Konstantinos VII, Peçenekleri sekiz bölge halinde anlatır; Kangar adını bunlardan üçüne bağlar. Yazıtlardaki Kengeres ile bu Peçenek gruplarının özdeşliği ise tartışmalıdır.759 Basmiller760 için Bilge Kağan yazıtının doğu yüzü 25’te yirmi yaşındaki seferi anlatılır. Iduk Kut, Basmıl yöneticisinin unvanıdır; Basmıl ile ikinci bir halk adı gibi sıralanmamalıdır.761 Salman, Basmıllar için 580’den itibaren izler bulunduğunu, Çin yıllıklarında ise 638 olaylarında göründüklerini ayırır. Göktürk, Uygur ve Karahanlı dönemlerindeki varlıkları farklı kayıtlarla izlenir. Salman’ın 638 ve izleyen yıllar için verdiği yer, Çuguçak’ın doğusundaki Hopog ırmağı çevresidir.762 Salman, XI. yüzyıldaki Basmıl haberlerini Beşbalık ve Hopog çevresiyle ilişkilendirir; yer tayinlerinin bir bölümü ihtimaldir.
Göktürkler763 döneminde Basmil (ba-sme) adıyla bilinirler. (Clausen) onların yu-cı (yuehshieh)lar’dan indiğine inanır. Başkanları yabgu unvanını taşır. Bir de İdi Kut (uğurlu kut) lakapları vardır. Basmıllar için beş boylu teşkilât bilgisi de vardır. Burada anılan Kestimi, İdukas, İzgil ve Çik adlarının bu boylarla tek tek eşleştirilmesi ise kesinleşmiş değildir.764 Çik adının Basmıllarla ilişkisini kesinleştirmeden Kırzıoğlu’nun yorumuna bakalım: Kırzıoğlu, Az ve Çik/Çigil topluluklarını Kıpçak koluna bağlar. Çik ile Çigil’in özdeşliği ise tartışmalıdır.765 Ciket (Cik-üt (Cikler) yurdu da Gürcistan’ın Karadeniz kıyısındadır766 Gumilev, Doğu Cungarya’daki Basmılları otuz boydan oluşan, nüfusça az ve çeşitli kabileleri içeren bir ittifak olarak anlatır; otuz-oğuz ifadesini kullanır. Aynı sayfada kan ve dil yönünden Türklere yakın sayılan topluluk ise Karluklardır; bu söz Basmıllara aktarılmamalıdır. Basmal adının melez anlamıyla açıklanması, topluluğun biyolojik kökenini tek başına kanıtlamaz. Bilge Kağan, yirmi yaşında Basmıllara sefer ettiğini ve onları bağımlı kıldığını anlatır767 Türk boylarını döneme göre en doğuda ve en batıda oluşlarını izlemek gerçekten zordur.
BİLGE KAĞAN ANITINDAN ÖĞRENDİKLERİMİZ
731’de Kütigin öldü.
Kapgan dönemini Bilge Kağan yazıtındaki anlatımdan özetleyelim: Babam hakan vefat edince ben sekiz yaşımda kaldım. Töreye göre amcam hakan olarak tahta oturdu. …On dört yaşımda Tarduş halkı üzerine şad oturdum. Amcam hakan ile doğuda sarı Irmak, Şantung ovasına kadar sefer ettik. Demirkapıya kadar sefer ettik. Köğmen dağları ötesinde Kırgız ülkesine kadar sefer ettik. Toplam yirmibeş kez sefer ettik, onüç kez savaştık. Türgiş kağanı bize karşı hatalı davrandığından kendisi, kumandanları ve beyleri öldürüldü. On-Ok halkı ızdırap gördü. Az halkını düzene soktuk; [satırın bir bölümü eksiktir] Bars Bey’e kağan unvanını biz verdik. Az ve Kırgız halklarını düzene soktuk, savaştık… ey Türk, Oğuz beyleri ve halkı işitin, üstteki gök çökmedikçe, alttaki yer delinmedikçe, Türk halkı (senin) devletini, yasalarını kim bozabilir idi.768 Bilge’nin tahta çıkışını ve faaliyetlerini de özetleyelim: Türk halkının adı sanı yok olmasın diye Tanrı beni kağan olarak tahta oturttu. Babamla amcamın kazandığı halk için gece uyumadım, gündüz oturmadım: kardeşim Kül-tigin ile, iki şad ile (birlikte) ölesiye, yitesiye çalıştım, çabaladım. Kuzeyde Oğuz halkına doğru, doğuda Kıtay ve Tatabı halklarına, Güneyde Çine doğru on iki kez sefer ettim. Dört bucakta halkları hep tabi kıldım. On yedi yaşımda Tangutlar’a, On sekiz yaşımda Altı bölge soğdaklarına sefer yaptım. Çinli Ong Totok ve elli bin kişilik ordusunu Iduk Baş’ta yok ettim. Yirmi yaşımda, akraba kavmim Basmılların hükümdarı Iduk Kut’a, kervan göndermediği için sefer ettim… Bağımlı kıldım. Yirmi iki yaşımda Çin’e sefer ettim. General Çaça kumandasındaki seksen bin askeri orada yok ettim. Yirmi altı yaşımda Yenisey nehrini geçerek Çiklerle Örpen’de savaştım; Az halkını aldım… bağımlı kıldım. Yirmi yedi yaşımda Kırgızlara sefer ettim; mızrak batımı karı sökerek Kırgız halkını uykuda iken bastım. Otuz yaşımda Beşbalık’a sefer ettim. [Satırın bu bölümü eksiktir; davet için gelenlerden söz edilir.] Beşbalık böylece kurtuldu. Amcamızın zamanında kazandıklarını kardeşim Kültigin ile birlikte ölesiye çalıştım. Ben hakan olarak tahta oturduğumda her yere dağılmış olan halk geri geldi. Çıplak halkı giyimli kıldım, fakir halkı zengin kıldım.769
GÖKTÜRKLERİN ÖTİKEN’DE İKTİDARLARINI YİTİRMELERİ
Kronoloji bizi çok ilgilendirmediğinden şöyle başlayalım: Gün gelir imparatorluğun ‘sadık kara budunları’, üstelik Türkçe konuşan akrabaları, kağana ve Aşina hanedanının yönettiği Türk (T’u-kue) siyasi birliğine bir anlamda üst beylerine karşı darbe yaptılar.770 Başlangıçtan bu yana gelişen kurumların yeni sahibi bu darbeciler oldu. Tu-kiu (Türük, Türkler) iktidarı Türkçe konuşan boyların örgütlenme ivmesini başlatmış, geliştirmişti. Bu hâl o kadar sağlamdı ki geleceklerde devam edecekti. Bu iktidar değişiminde Karluklar, Basmıllar ve Uygurlar öne çıktı. Bu toplulukların bir kısmı gelecekte Türk ve Türkmen adıyla bilinirler. Esasen Dokuz Oğuzlar, Oğuzların içinden çıkmış, dokuz kabilenin örgütlenmiş halidir.
İsyancılar kurumları olduğu gibi bırakarak kendilerini mirasçı olarak gördüler. Kağanlık sınırları, devlet örgütlenmesi aynı kaldı. Öyleyse niye kavga edilmişti? Bir anlamda Kağan’ın yetersizliğini ileri sürerek iktidar değişimini sağladılar.
İsyanları bastıramayan kağanlar ve taraftarları, çoluk çocuklarıyla Çin’e sığınmayı ve orada saraylarda yaşamayı çöküş dönemlerinde seçmişti.
İSYANCILARIN ELEBAŞILARI, UYGUR HÜKÜMETİ, KARAHANLILAR DÖNEMLERİNDE AŞİNALAR
İsyancılar, Kırgızlar, Karluklar, Uygurlar ve elbette ki Dokuz-Oğuzlardı. Göktürkler 745 yılında (doğduğu Orhun ve Selenga nehirleri bölgesinde) Uygurlara ve bağlaşıkları Kırgızlara yenilirler. Her iki boy da Göktürklerin yurttaşıydılar. Uygurların yardımcıları Karluklardı. Karlukların diğer bir bölümü ileride Karahanlılar hükümetini kuracak boylarından biridir. Böylece Kutluğ Bilge Kül Kağan iktidarı (yeni bir devrimle) doğuda başladı. Sıkça yinelemek oluyor; ama devlet yıkılmıyor, hükümet değişiyordu.
Uygur (Hui-ho) tek bir boy topluluğunun adıdır. VII. yüzyıl başlarında Uygur, Bugu, Tongra ve Bayırku gibi topluluklar bir önder altında siyasi birlik oluşturdu. Bu birlik, bütün Töles topluluklarının her dönemde Oğuz veya Uygur adıyla özdeş olduğu anlamına gelmez. Ne var ki egemen boyun adı Uygur’dur.771 Kısaca yeni hükümetin yurttaşları eski boylardır. Bunlar, (Gök)Türk siyasi birliği içinde ve Türk dilliydiler.
Burada bir hatırlatma yapalım: Özetle bulundukları bölgede Türgişler, Uygurlara bağımlı olarak yaşamaya devam ettiler. 766 yılında hanedan Karluk soyuna geçti. 840 yılında da Karluklar hanedanı, boy düzeninden ileri örgütlenince iktidara geçip Karahanlı Devleti’ni kurdu. Karluklar da soylarının Aşina’lardan indiğini söylerler. Görülüyor ki Aral Gölü’nden Balkaş Gölü’ne ve buradan Orhun ve Yenisey’e kadar olan bölgede kesintisiz değişik Doğu Türk hükümetleri iktidardadır. (Karahanlılar için bk. “Karahanlılar (840- 1212) (İlek – Hanlar)” başlığı.) İlginçtir; Aşinaların erki, Karahanlılarla devam edecektir. “Kim bilir, belki de Karahanlılar soylarını Aşinalara yakıştıracaklar”.
BATI TÜRKLERİNİN İSLAM ARAP HALİFELİKLERİ İLE İLİŞKİLERİ
İran üzerinden güneyden kuzeye ve doğuya uzanan, VII. yüzyıl başından beri başka bir dünya yaratmaya çalışan İslâm, Maveraünnehir’de ve Kafkaslar’ın güneyinde gelişme sancıları içinde olup Arap ordularının bölgede harekâtı vardır. Bizans-Hazar-Batı Türklerinin saldırıları, Te-lelerin de içinde bulunduğu Sasani Persleri hırpaladığından, bölgedeki Arap harekâtı Türk sınırlarına kadar başarılıdır. Sasani-Arap savaşlarında Türkler komşuları ve rakipleri Sasanilere yardım etmediler. Kuvvetli zamanlarında Sasanilere karşı iktidar savaşı veren Batı Türkleri, sıranın kendilerine geleceğini sezince Araplara karşı onlarla birlikte savaşa katıldılar. Bölge halkının birlikte hareketi, komşuların yabancıya karşı işbirliği yapmalarından başka bir şey değildir. Aslında etkin direniş Türklerden gelir. Göktürkler ikiye bölündüğünden parça parça Batı Türk boylarının direnişi muhteşemdir.772
Bu dönemde Çin Araplara karşı suskundur. VIII. yüzyıl ortalarında ikinci Göktürk hakanlığı çöktüğünde Çin kaynaklarına göre Batı boylarının egemenliğindeki bölgelerin kısmen sahibi Çinlilerdir. Bir kısım Şaman Türkleri de yanına alan Araplar, Çinlilerle (içlerinde Şaman Türkler de vardır) Talas’ta karşılaşır ve Çinliler yenilir (Temmuz 751). Çin boşu boşuna Batı Türklerini kayıtlarında düzenleyedursun onların gerçek mirasçıları bir süre için Araplar olur. Bu durum hiçbir gücün yapamadığını yapar: Türkler ikiye bölünür. Kâfir ve Müslüman Türkler birbirleriyle hasım olurlar. Gumilev, Çin’in batıdan çekilişini Talas yenilgisi yanında Kitan, Tibet ve Nanzhao cephelerindeki darbelerle iç krizlere bağlar. Tek bir savaş, bütün bölgenin siyasî ve kültürel dönüşümünü veya Türk topluluklarının İslâmlaşmasını tek başına açıklamaz. IX. yüzyıl biterken İslamlaşma İran’dan Volga boylarına, öte yandan Tanrı dağları boyunca Karahanlılar’a uzanır kitlesel bir İslamlaşmanın olduğu söylenemez. Bölgede İslamlaşmayla birlikte pagan Türklerin de içinde bulunduğu Arap orduları bundan böyle İslam Türkleriyle dolar.773 Çünkü yakın sahalarda esir edilecek kâfir Türk kalmamıştır.
En uzak bölgelerden gelenlerle garnizonların insan yapısı değişir. Yeni gazilerin çılgın ve ilkel savaşçılığı Arapları büyülemiştir. Türkleri İslam Araplar, ordularına paralı olarak alırlarken, boyları da iç bölgelere davet ederler. Böylece batıda İslâm Türk boyları gelişecek, X. yüzyıl sonlarında Hazar Denizi’nin doğu ve güney sınırlarına kadar olan bölgede olgunlaşacaktır. XI. yüzyılda kendi adlarına Anadolu’ya girecekler. Aral doğusundaki Karahanlılar, İndus bölgesinin batısındaki Gazneliler Selçuklular tarafından yutulacak Türk dünyası Batı Anadolu’ya kadar gelmiş olacak. Karadeniz’in kuzeyinde ise pagan Türk boyları XII. yüzyıl’a kadar Avrupa içlerinde zaman zaman başarı göstermelerine karşın, sonra Bizans, Germen, Slav boyları tarafından yok edilecekler. Kalıntılar yaşamaya devam etse bile (Müslümanlaşan Kırım Tatarları ve Kazan Tatarları (aslında Bulgarlar, Kıpçaklar), Başkurtlar dışında olan gruplar Sarmatlar ovasında asimile veya ana gruplar arasında kayboldular.
Batı Türklerinin VII-VIII. yüzyıllarda Maveraünnehir’deki “Arap ordularına direniş ise muhteşemdir.” Yargısı için bir alıntımız var. Hazarların Hazar bölgesindeki direnişi de…774 Direnişteki orduların insan kaynağı için de söyleyeceklerimiz var: Frye ve Sayılı, Araplara karşı sürekli direnişi yalnız Seyhun ötesinden gönderilen ordulara bağlamaz; Türgeşlerle yerel Türk gruplarını ayırır ve bunların bir bölümünün Akhun torunları olabileceğini aktarır.775
Biraz önce, VII. yüzyıldan beri Hazar hanlığından Bulgar, IX. yüzyıldan başlayarak Macar boyları Avrupa içlerindedir. Tuna Bulgarlarının Slavlaşması ve dil değişimi zaman içinde ilerleyecek,776 Macarlar ise, bir başka halk tarafından özümsenmeden yerleşik düzene geçecekler.
Gelişmelerden de anlaşılabileceği gibi batı boylarının sosyal, kültürel yaşam anlayışları ve buna koşut bu boyların fiziki görünüşleri yeniden oluşmaktadır. Öyle bir oluşumdur ki bu, ataların töresi, özgün değerleri özenle korunmaktadır. Doğaldır ki halklar tez-antitez, süreçlerini kaçınılmaz olarak yaşayacak ve bir sentezi oluşturacaklardı.
Böyle yorumlayıcı yaklaşımlardan anladığımız, Joseph De Guignes’in söyledikleridir. “Türklerin tarihini anlatmak ve anlamak çok zordur. Oysa olan şudur; Türklerin Büyük hakanı, Karadenizin batısına ve kuzeyine öte yandan İran sınırına kadar olan geniş toprakların, Merkez Altaylar’dan idare edilemeyeceğini biliyor, batıda İran ve Bizans sınırlarında yarı bağımlı devletler oluşturuyorlardı. İç bölgelerde boyları yine oluşturdukları devletçiklerle merkeze bağımlı yapıyorlardı. Uçtakiler sınırları koruyor korku da salıyorlardı belki… Cengiz Han zamanında da böyleydi. Merkezdeki Cengiz Han ailesinden başka bir takım hanlar, Kıpçak ve İran kıtalarında başka devletler oluşturmuşlardı. Bunlar büyük hana bağlılık izleri taşısalar da kendi başlarına buyruk olabiliyorlardı”777 Türk devletleri iki başlıydı. Büyük hakan iktidarını yitirirse büyük/küçük kabileler/devletler erki devam ediyordu.
Göktürklerde Aşina yönetici hanedandı. Sonraki devletlerde ileri sürülen Aşina köken iddiaları ise VI.–XI. yüzyıllar boyunca bütün boy ve devlet yöneticilerinin aynı soydan geldiğinin kanıtı sayılmamalıdır.778 Belki de zamanla oluşan yeni hükümetlerin başında olan hanlar, Aşina’nın hakan soyu olduğunu geleneksel olarak bildiklerinden, kendilerinin de Aşina soyundan olduklarını söylüyorlardı. Kağanlar, Hunlardan beri aynı devlet örgütlemesini, bozkır yasalarını devam ettiriyorlardı. Göçebe ağırlıklı feodal süreç ya da Bozkır aristokrasisi (Seçkinciliği) içinde…
Ayrıca ‘Kutsal Ötüken’ vazgeçilmez merkez, orada oturan han, Kağan ‘büyük han’ oluyordu şimdiye kadar… Karluk Türklerinin Karahanlı hükümetinde gelenek bozuldu. Bu dönemin başkenti Balasagun (Balagasun) oldu. Doğuda veya batıda boyların başına yine aynı aileden yabgular, şadlar atanıyordu. Kısaca ekonomik anlamda ‘artık değer’in sahibi, siyasi anlamda erk sahibi (Aşina/A-che-na hanedanı) Türk-Aşina ailesinden gelenlerdi.779 Bir saptama yapmak zorundayım; Hun’lar zamanından beri Türkçe konuşanlar kendilerine Batı kıtalarında yurt aradılar. Süreci Ural dağları ile Kuzey Hazar denizi arasındaki aralıktan Avrupa yollarına düşen Peçenekler780, Uzlar (Oğuzlar)781, Kumanlar782, Yine Hazar Denizi güneyinden Horosan üzerinden Anadolu’ya yerleşecek Oğuzlarla (Selçuklar) izleyeceğiz.
Ancak daha önceden Hz. Muhammed zamanındaki Orta Asya’yı, Hazar kıyılarına dayanmayı İslamlık öncesinden tanıyalım. Nazmiye Togan’ın çeviri ve açıklamalarını özetleyelim: Akhunlar ülkesi (Heftal-Ho-mo-to-lo) Şimdiki Türkmenistan’ın güney sınırlarında bulunur. Buradan ‘Bend-i Türkistan’ı aşınca Toharistan (To-ho-lo) başlar. Heftal ülkesi Karluk, Çiğil ve Oğuzlar (Ho-si)ın bölgesidir. Oğuzlar bölgenin biraz kuzeyindeki Duşanbe’de yoğundurlar. Bunlar islamiyetten çok önce (ilkin Oğuzlar) buraya göçetmişlerdi. Huttelan Oğuzları ve Cildi-göl Türkmenleri açıklamaları, Togan’ın sonraki dönemlere ilişkin dipnotundadır; VII. yüzyıl gezgininin eşzamanlı adlandırmaları gibi okunmamalıdır. Duşanbe’nin hemen üstünde Semerkant (Kang) ülkesi vardır. Burası Türk, Moğol, İran ve sair dillerin konuşulduğu merkezdir. Semerkant hükümdarı çok cesurdur. Çiğil (Ç’i-kil) Türklerinden oluşmuş ordusu kalabalık olup bu ordunun hücümuna hiçbir millet dayanamaz. Ordu burada yetiştirdiği Çinlilerin ‘Şen’ dediği atları kullanır.783 Semerkant sonrası bozkırlar Hazar Denizi boyunca Aral Gölü aralığından Volga Nehri’ne uzanır. Bu bozkırlarda Oğuz/Qang ittifakı destanî devirlerden beri vardır.784 Yukarıda anlattıklarımız 629 yılı dolayında Batı Türkleri kağanı Tong Yabgu zamanına aittir.
Biraz geriden başlayarak 476 yılı785 haritasıyla Maveraünnehir’in üstbeyleri Akhunlardan konuya girelim. Akhunlar, Maveraünnehir’in ve Turan ovasının kuzeyde Volga’nın doğusunda kalan bölgelerin üstbeyleridirler.786 Bu şu demek: Bölgelerin yollarını onlar kontrol eder, vergileri onlar toplar. Toprakların üzerindeki ticaret yollarının bekçileriydiler. Yerleşim birimlerinin dışındaki bozkırlarda otlak otlak dolaşıp gürbüz otlar peşinde olan konar/göçer çoban savaşçılar iktidara karşı gelirler ama zaman zaman egemenle birleşirlerdi. Çoban savaşçıların esas derdi gürbüz hayvan yetiştirmek, ticaretinden vergi vermemekti. Onlar zaten kolay kolay ele avuca gelmeyen T’ie-le (Töles) gruplarıdır. Üstbey Akhunların Volga’nın batısında yani Ukrayna ovalarında serpilmiş Ogurlar komşularıydı. Anılan bölgelerin üstbeyleri Kutrigur Hunları, Utrigur Hunları diye öbeklenmişler. Bayçorov, Kuzey Kafkasya, Volga-Don ve Tuna runik metinlerini kendi çözümlemesinde -gan/-gen sıfat-fiilleri üzerinden Kıpçak–Karluk dillerine yakın görür ve Bulgar diyalektleriyle ilişkilendirir.
Bu, yazarın okuma ve sınıflandırma önerisidir; bütün Ogurların dil ve soyunu kendiliğinden belirlemez.787 Ural ve Kazak bozkırlarındaki Ogurlar/Ugorlar, VI. yüzyıl ortalarında Akhunları ortadan kaldıran Göktürklerin ilgi alanına girecekler, Hazar Türkleri eliyle bölge Göktürkler adına kontrol edilecektir. Ama Türklerin ikiye ayrılmasıyla bu durum bir süre fiiliyata geçemeyecektir.788 Asya’nın batısında İslam dönemi VII. yüzyılın ilk yarısından sonra, Dört Halife devrinde ve özellikle Abbasiler döneminde Oğuz kafir ise bedelli ve köle, Türkmen (İslam olmuş Oğuz) ise davet ve vaatlerle İslam ordularına katıldılar. Emevi ve Abbasiler orduları içinde Anadolu’da başarılı savaşlar verdiler. Eş zamanlı olarak Horasan’da toplanmaya da devam ettiler. Artık Müslüman üstbeylerinin kızları bozkırların yalın ve yiğit bahadırlarını sevip evlenmeye başlamışlardı. Bu ortamdan sonra da kendileri adına Anadolu’ya girişleri yakındır.
GÖKTÜRKLERDE TOPLUMSAL YAŞAM
1. TÜRK KAĞANLIĞI’NIN (GÖKTÜRK) YÖNETİMİ İÇİNDEKİ BOYLAR789
A. GÖKTÜRK BOYLARI
Peçenek (ba-ça-nang),790 Bayırku (ba-yur-go), Çordili (çor-du-li), Ta Sir (da-sre), Dulo, Türk (dru-gu), Karabağır (ga-ra-bye), Kara Kanglı (ga-ra-kanglı), Karluk (gar-log)791, Kestimi ges-tum), Kırgız (hır-kız),792 Yağlakar (ho-lo-ka), Uygur (ho-yo-hor),793 Alayuntlug (ho-lo-yun-log), Ogurlar794 (Kaynaklardaki ad listeleri bütün toplulukların Ogur kökenli olduğunu tek başına göstermez.) Oğrak ve Sonit (So-ni)795 ler.
Şimdi geldik bozkırdaki Te-le’lere (Gelecekteki Uygur devletini yani Dokuz Oğuz devletini bunlar kurdu.)
VIII. yüzyılda dokuz boy birleştiler. 740 yılında da Uygur Devleti’ni bunlar kurdu. VII. yüzyılın ortalarında sayıları sekizdi. Bu boylar Buka, Kun, Bayırku, Tongra, Sıkar, Kipi, Ediz ve İzgil. Uygurlar da sekiz akrabaya katılarak Dokuz akraba, kurucu Uygur Kağanı Kutluk Kül Bilge Kağan önderliğinde ortak siyasada birleştiler, devleti kurdular. Başkentleri Orhun kıyısında bulunan Ordubalık’tı. Karluk ve Basmıllar da birliğe katılınca kabile sayısı 11’e yükselmişti. Bilge kağanın ‘Kentü oguşum dediği Oğuzlar’ bu Dokuz Oğuzlardı. Niye Uygurlardan ayrılarak sayıları sekize düştü? Çünkü ilk Uygur kağanı, Uygurların Yağlakar boyundan atanmıştı, buysa Oğuz geleneğine tersti. Oğuzların tek müttefiki Tokuz Tatarlardı. Ancak sonuçta yenildiler. Sekiz Oğuzlardan Buka ve Tongra Çin’e sığındı, diğerleri yüksek tekerlekli arabalarıyla batıya göçe koyuldular. Sir-Yento (yen-tsai), Yedi (ye-dre).
Diğer Te-le boyları: Tele boyları oturdukları yere göre ele alınır. Boyların tamamı kırk üç tanedir. Bunların yaşam alanları Balkaş Gölü çevresinde Hami’nin batısıyla Akdağ arası, Altın Dağ’ın güney batısı, Semerkant ile Volga arası ve Baykal’ın güneyindedir. Bu Te-lelere (T’ieh-le), Bulgar, Sabir, Kimek gibi Kazak bozkırlarında dolaşanlar da katılır. Kaynakların bazı bölgeler için verdiği 20.000 gibi asker sayıları, oradaki grupların toplamı olarak değerlendirilmelidir; her boyun ayrı ayrı aynı sayıda asker çıkardığını göstermez. Te-leler, her dönemde devletsiz veya kağansız bir topluluk olarak tanımlanamaz. Tıpkı ataları ‘Ting-lingler796 ’ gibi, çalışkan, üretken, vergilendirmeyle ilişkileri dönem ve yöneticiye göre ayrıca incelenmesi gereken gruplar halinde yüksek arabalarıyla bozkırda dolaşırlar.
Yen-tsai (Sir-yento) Te-leleri: MÖ III-I. yüzyıllar arasında bazı Hint-Avrupalı boylar Sirderya’yı izleyerek Bahtriya’yı istila ettiler. Wu-sun, Aorsi, Kang-çu ve Yen-tsai göçebe boylarıdır. Daha sonra bu göçebelerin topraklarının adı Alania olmuş. Bir süre isimleri duyulmamış tarihte kaybolmuşlar. VI. yüzyıldan sonra, yani ‘Türk Sirler’ ile birleştikten sonra Sir-Tarduş adını aldılar. Onlar T’ie-le federasyonu içinde en kalabalık, en zengin boydur.
B. DİL VE KÖKEN BAĞLANTILARI AYRICA İNCELENMESİ GEREKEN BOYLAR
A-sih-te (Aşina’ya kız veren boy), Basmıllar (Pa-si-mi),797 başlarında idi-kut unvanlı yabgular bulunur. Doğuda olanları Beş Balık civarında otururlar. ‘İduk’ mübarek, dokunulmaz, tabu ‘kut’ ise talih anlamına geliyor. İduk-Az (he-dog-kas)798, İzgil (he-kil), Kargapur, ‘Barsil ve Halis’ler799, Bo-malara (O-lo-co) aynı zamanda Pi-chi de derler. Akarsu ve meraları takip ederler. Sayan ve Altay eteklerinin kuzeyinde yaşarlar. Pa-similerle veya Bo-malarla akrabalığı ayrıca kontrol gerektiren Ho-lay’lar (Ho-lan) Hun devrinde de vardılar.800 Bo-malar göçebedirler. İğne yapraklı ormanlarda, karlı bölgelerde yaşarlar. Sibirya ölçeğinde kalabalık bir halktır. Onların bir bölümü Baykal Gölü’nün güneyindedir. At yetiştirirler. Chavannes’ın aktardığı Çin kaydı, Pouo-ma adını benekli atlarla açıklar. O-lo-çi/alaca eşleştirmesi ise ayrıca karşılaştırılmalıdır.801 Togan’a göre Moğol bozkırına göç etmeden çok önce Türkleşmiş Saka boylarının varlığı bilinmektedir.
C. MOĞOL BOYLARIYLA İLİŞKİLENDİRİLEN TOPLULUKLAR
Aza (a-za),802 Kitan (ge-tan), Tatabi (Avarların akrabaları), Eftal (he-bdal)
D. YENİSEYLİ BOYLAR (KOTT VE KER-KET)
Bilinmeyen boylar: lo-lad, Jel-to, ne-çağ
2. VIII. YÜZYIL ORTALARINDA BOYLARIN EKONOMİLERİNE BAKIŞ803
“Yukarıdaki boyların çoğu doğudan batıya, batıdan doğuya göçler ve dolaşımlar içindedir. Örneğin Asya’dan Avrupa’ya Peçenek,804 Alayuntluk, Kara Kanglı, Eftalit [Eftalitlerin Avrupa’ya geçişi bu kaynaklarla doğrulanmış değildir] gibi boylar geçerken,805806 Kestimi, Ermi, Dula, İrnik, Bulgar gibi Magna Bulgarya’ya807 ait Çuvaşça r’li kuzey Türkçesi konuşan boylar ile Basmil,808 gibi tüccar ve çakar boylar ve birbirine akraba olan Az ve Azgiller809 Batıdan Doğuya doğru göç etmektedir. Bir diğer gözlem şudur: Türk Kağanlığı içinde saptanan boylararası iktisadi işbölümü, birbirinden farklı evrelerden oluşan faaliyetlere dayanır. Toplumda toplayıcı, avcı ve geyik besleyici boylar olduğu gibi (Yeniseyliler), tarımcılar, sığır, davar ve domuz besleyiciler de vardır. (Kitan, Aza, Kara Bağır, Bulgar) özel at yetiştiriciler ise şunlardır: Kırgız ve Alayuntlug. Öyle gözüküyor ki atlı göçebeler, Tokuz Oğuzlar, On oklar, Karakanglılar, Peçenekler, Karluklar ve Oğraklar arasından çıkar.”810 Göktürk iktidarına kadar göçebeler bozkırlara, ırmak boylarına ve tabiî ki otlaklara yayılmışlardı.811 Aral Gölü yakın çevresindeki bozkırları dönemlere göre değerlendirmek gerekir. Gumilev’in Hun hareketi ve daha sonraki Kangar göçleri anlatımı, bölgeyi her çağda büyük halk hareketlerinden uzak ve değişmez bir kabile düzeni içinde göstermeye yetmez.812
3. TÜRK KAĞANLIĞINDA AK BUDUN YAPISI
Boyların devlet içindeki örgütlenmesini anlatırken budun kavramıyla karşılaşıyoruz. Beylerle halkın birlikte yer aldığı bu yapının idarî ve askerî unvanlarını da ayrı ayrı incelemek gerekir. Kaynaklarda kağan, hatun, şad, yabgu, bey, çor, irkin, tegin, inançu, aygucı, ilteber, tudun, tutuk, çabuş, tarkan, buyruk, boyla, taygun, alumcı, öge, şadpıt, kurgapıt, bunga, böke, çigsi, şengün ve yarkan gibi adlar geçer. Bunların görev karşılıkları ve yetki sıraları her dönem için aynı kabul edilmemelidir. Uygur yönetimindeki görevlerden hareketle Göktürklerde altı dışişleri ve üç içişleri bakanı bulunduğunu varsaymak da doğrudan bir belge sayılmaz. Gumilev, yabgu ve şad gibi yüksek görevleri hanedan çevresiyle ilişkilendirir; daha düşük görevlerin Aşina soyundan olmayanlara da verildiğini belirtir. Görevlerin kalıtsallığına ilişkin bu model, bütün unvan ve dönemler için tek bir atama kuralı değildir.813
Burada dikkat edilmesi gereken bir konu var. Türk ismini taşıyan boy, bölgedeki dili Türkçe olan boylardan birisinin ismidir. ‘Türk budun’ için diğer boylar erk sahipliği bakımından hasımdır. Türk Budun’un egemenliğini, kabul etmiş diğer Türk dilli Türk boyları, O çağlarda hâlâ Moğolca konuşan Moğol kökenli boylar, Altay dil grubundan başka bir Hint/Avrupa dili konuşan Hint/Avrupalı boylar, kökeni belli olmayan boylar, Türk adlı boyun vasalıdırlar. Türk kökenli boylar dışındaki vasal boylardan her biri yakın geçmişte/gelecekte Türkçeyi de konuşurlar. ‘Çift dilli’ dirler /olurlar. Batılılar (İran, İslam Araplar ve Bizanslılar) “Türk budun’un” erkini kabul etmiş diğer Türk dilli ve Türk boylarının hepsine birden “Türk” adı verirler. Öyleyse, batıda Türk adı ‘etnik’ bir aidiyeti değil, sosyal bir örgütlenmeyi içerir. Doğuda ise VI. yüzyıl ortalarındaki Türk (T’u -Kue) kavramı dönemdeki, sosyal örgütlenmeye yani devlete, buyurganlarını veren budunun adıdır. Şu kadar ki: Tu-kue (Türk) budunu ve kağanı, Te-le (Tölis)ler içinden çıkmış, geriye kalan Te-le (Tölis)lere hükmetmiştir. Bu konu da herhalde alıntılarla geniş olarak çalışmamızda işlenmiştir.
4. ARİSTOKRAT YAPININ TEPESİNDE KAĞAN BULUNUR
Divitçioğlu’nun aristokrasi yorumunu özetleyelim: Türk yönetim sistemi aristokrattır. Öyle gözükmektedir ki, bu husus eski bir İç-Asya geleneğidir. Hunlar da böyleydi. Bu konuda Ögel’e başvuruyorum. ‘Mo-tun, Çince belgelerin ta-chen dediği devlet büyüklerini toplamadan hiçbir şey yapmamaktadır. Gerçi son söz gene hep kendisinindir.’ Soylu buyuran kurul askerlerle temsil edilir. Gerçekten Türk toplum yapısında buyuran beyler kuru, büyük bir çoğunlukla, zaman ve mekân içinde yüzen Aşina uruğundan seçilir. Zaman içinde diyorum; zira bu soy iki yüz yıllık bir süreyle hep ortalıktadır. Mekân içinde diyorum; zira Hazar ve Peçenek ülkesinden ta Çin imparatorluk sarayının içine dek her yerde bulunurlar. Bu değerlendirmede Chavannes’in ad dizini için yirmi sekiz, Liu-mai-tsai için yirmi Aşina kaydı verilir. Ancak bu iki dizin tekilleştirilmeden kırk sekiz ayrı Aşina yöneticinin hüküm sürdüğü sonucuna varılamaz. Aşina uruğundan kağan mutlak buyurgandır. Türk toplumunda askerlere tanınan üstünlük Kül-tegin ve Bilge Kağan yazıtlarından bellidir.814
‘biriye şadpıt begler, yırıya tarqat buyruk begler, otuz (t…), toquz oğuz begleri budunı sabımın edgüti eşit. qatıgla tingla’ (Güneyde şadpıt beyler, kuzeyde tarkat buyruk beyler, otuz tatar(!) Dokuz Oğuz beyleri ve budunu. Bu sabımı iyice (katı) işit sağlamca dinle.
‘[Türük matı begler, kisre] tarduş begler kül çor başlayu ulayu şadpıt begler, öngre tölis begler apa tarqan başlayı ulayu şadpıt begler’ ([Türk beyleri.] [Batıdaki] Tarduş beyleri, Kül Çor’dan başlayarak sırasıyla şadpıt beyler. Doğuda Tölis beyleri. Apa Tarqandan başlayarak sırasıyla şadpıt beyler.)815 “Tanrı gibi tanrıca (tahta oturmuş) Türk bilge Kağan sözüm; Babam Türk Bilge Hakan tahta oturduğunda [sadık Türk beyleri, batıdaki] Tarduş Beyleri Kül Çor başta olmak üzere (bütün) Şad beyleri, doğudaki Tölis beyleri, Apa Tarkan başta olmak üzere, bütün Şadpıt beyler…” alıntımız devam etsin.
Şimdi, dediklerine göre, Türk toplumunda, ne kamlar, ne ruhbanlar ne de iktisadi sömürüye dayalı bir sınıf ortalıkta göründüğünden, buyuran kur, başta kağan ve akrabaları olmak üzere tahsisen (görevle) savaşçılık işlevini yüklenmiş olan bir askerî kurulla temsil edildiği ileri sürülebilir. Bunlar Oğuş ve boy beyleri ile birlikte ak budunu oluştururlar.
Doğrudur, Türk Budun’da ne kamlar, ne ruhbanlar ne de zengin sınıfın sömürüsü vardır ama Aşinaların sömürüsü, artık değeri ve vergiyi zorla toplamaları yok mudur? Merkezin sultası yok mudur? Bu sultaya sahip olmak erk işidir. Böyle olduğunu ‘Aşina soylular’ arasında çıkan iç sürtüşmeler doğrulamaz mı? Çıkar çatışmaları sonunda, Çin’e sığınarak yine geri dönmek, kağan olmak isteyen Aşinalar’a ‘Karabudun’ olarak isyan edenler olmadı mı?
Göktürkler komşu devletlerle seferde ve hazarda ilgi kurdular. Bazı topraklar için erk savaşı yaptılar. Bir üçüncü devlete karşı diğer komşu ile anlaşma yaptılar. Komşu devletlerinin adlarını, onları onurlandırmak için cenazeye katılmalarını kitabelerden izleyelim. BK D 3–5’te Bumın ve İstemi’nin ardından tutulan yas şöyle özetlenebilir: Yaşçı (yoğçı), ağlayıcı (sığıtçı) doğuda, gündoğusundan (kün doğsıktaki),(bükli çölig il) Çöllü halk, Güneyden Çin (Tabgaç), Tibet (Tüpüt), Avarlar (Apar), Bizans (Prum), Kırkız, Üç kurukan, Otuz Tatar, Kıtay, Tatabı816 (bunça bodun) millet (kelipen sığatmış, yoğlamış) ağlamış. Yas tutmuş. Onlar onca ünlü hakanlar imiş.817
Şimdi, yukarıdaki anlatılan Doğu Göktürklerinin başında Ötiken hükümeti olduğunu, Ötüken’de Büyük hakanın oturduğunu, batıda, güneyde ve kuzeyde bağımlı devletçiklerle Bizans ve Pers sınırlarında erkini sürdürdüğünü yinelemeden geçemeyeceğim. Bir başka yaklaşımla, doğu hükümetleri değişiyor ama batı hükümetleri batıya doğru yeni özerk birimleri oluşturuyordu. Batıdaki hükümetlerin halkına Bizans, Göktürklerden beri Türk adını öğrenince, Türk sözcüğünü yakıştırıyordu. Göktürklerin vasal devleti Hazarlardı.818 Hazarlar ülkesinden Avrupa içlerine Bulgarlar sonra da Macarlar. Ama Bizanslı yazarlar Türklere bazen, İskit, Saka, Hun demekte de devam ediyordu. Yinelemek de olsa ekleyelim: İranlılar (Ari-an’lar) ise önceleri ‘Saka’ sonra ‘Tur’ veya ‘Tura’ demeye devam ederler. Müslüman Araplar da diğer batılılar gibi Orta Asya’da, Volga ve daha batıda izledikleri Türkçe konuşan boyların hepsine birden Türkler adını verdiler.
X. Yüzyıl Sonlarında Doğu Avrupa’da Türk Dünyasında Neler Oluyordu
PEÇENEKLER, UZLAR (OĞUZLAR) VE KUMANLAR (KIPÇAKLAR)
1. Genel: IX. yüzyılın son çeyreğinden Peçeneklerle başlayarak, XI. yüzyıl ortalarında Uzlarla devam eden Kumanlar’la sona eren Türk kavimleri hareket hâlindeydiler. “XI. yüzyıl’ın son çeyreğinde Azak Denizi üzerindeki Kumanlardan doğuya doğru Volganın doğusunda güneye Horasan’a kadar Kalabalık Oğuzlar vardı. Aral gölü’nün Doğu yönü ve Maveraünnehir’i Karahanlı Türkleri tutuyordu. Kuzeyde Volga’nın üzerindeki Kazan ve çevresine Müslüman Volga Bulgarları serpilmişlerdi. Peçenekler batıdan Bizans’a, Macaristan’a, Kumanlar ve Volga Bulgarları, Doğu Avrupada Slav prensliklerine komşuydular.”819 Haritamız böyle olunca Doğu Avrupa yönünde harekete en önce başlayan Peçenekler Bizans’a komşu oldular. Bizanslılar ‘Peçenekler içinde en asil boy dedikleri Kangarları’ tanıdı. Bu tarihlerde peşlerinde Uzlar (Oğuzlar) bulunuyordu.
PEÇENEKLER
Balkaş ve Aral arasında, daha güney kesimlerde Kang-çü veya Kang devleti vardı. Devletin adı K’ang-chü idi. Bu bölge ıssız sayılırdı ama burada yaşayanlar kültürlü ve bağımsızdılar. Bunların sakinlerine Türkçe Kang-er, yani Kanglı kişi deniliyordu. Kangju halkının daha sonra bütünüyle Peçenek diye tanındığı sonucu ise ayrıca kanıt gerektirir.820 Kangju, orta Seyhun merkezli olup Soğdiana’nın büyük bölümünü içine alan bir siyasî yapıydı; Soğdiana’nın çekirdeği Zerefşan ve Kaşkaderya vadilerindedir.821 Devletin yaşı Hun çağı gibi öncelere iner. O zamanlar Hun Yabgusu Mete’nin itaati altındaydılar822 Bu bölgede fazla insan yaşamıyordu. Buradaki sakinlere Türkçe ‘Kang-er’ kanglı kişi deniyordu. Gumilev’in s. 284’teki anlatımında Guzlar güneyde, Kıpçaklar kuzeydoğudadır.823 Aşağı Sirderya ve Aral boylarının Oğuzlardan önceki sahipleri Peçeneklerdi. Konstantinos VII, Kangar adını bütün Peçeneklere değil, üç bölgenin halkına verir. Kangar adı ile Kül Tigin yazıtının doğu yüzü 39. satırında geçen Keñeres arasında bağlantı ileri sürülür. Orkun’un çevirisinde burada Kara Türgişlerin Keneres’e yönelişi anlatılır; bu satır tek başına 701 tarihini, Karacuk yerleştirmesini veya adın bir halkı belirttiğini kesinleştirmez. Keñeres’in bir yer adı olması da mümkündür. Bu eşleştirme, Issık ve Balkaş çevresindeki bütün Göktürk boylarıyla özdeşlik kurmaya yetmez.824825 Gumilev, IX–X. yüzyıllar arasındaki kuraklığın özellikle X. yüzyılda Orta Kazakistan’ı etkilediğini; Kangarların ülkelerini terk ettiğini ve bir bölümünün İslâm’ı kabul edip Harezmşah’ın himayesinde Kanglı adını aldığını ileri sürer. Guzların Türkler ve Türkmenler olarak ayrışmasını da bu çevresel ve toplumsal açıklamaya bağlar. Bu, Gumilev’in tarihî coğrafya yorumudur; göçlerin, adların ve dinî ayrışmanın bağımsız tarihsel kanıtları ayrıca değerlendirilmelidir.826 Ruslar bilindiği gibi Doğu Avrupa’da gördükleri kâfir Peçeneklere Yunancadan aldıkları Patzinak, Guzlara da Türk diyorlardı. Bu grup paldır küldür art arda İdil ve Yayık boylarına yollandılar. Peçeneklerin peşinde Oğuzlar (Guz) vardı. Müslüman Oğuzlar (Türkmenler) ve peşlerine taktıkları bozkırlı halklarla İran İslam dünyasına girerek görkemli bir geleceğe adım atacaklardı.
PEÇENEKLER AVRUPA’DA
Peçeneklerin Karadeniz’in kuzeyine yerleşmesi IX. yüzyılın sonlarındadır. Macarların bugünkü yurtlarına göçü ise 895–896 yıllarıyla ilişkilendirilir.827 Konstantinos VII, Bulgarlarla Peçeneklerin saldırısını Macarların yer değiştirmesiyle ilişkilendirir; bu anlatımda kullandığı Türk adı Macarları gösterir. Rusya’nın güney sınırları net değildi. Açıklamak istediğimiz konu: Ruslar, Peçenek-Macar-Bulgar setinden Karadeniz’e hâlâ inememişlerdi.828 Bu üçlünün son ikisi peş peşe Avrupa yolundaydılar.
Bulgarlar ve Macarlar için ayrı başlıklarımız var.829
Bizans’a karşı başarılı savaşlar yaptılar. 1049’da Edirne’ye kadar ulaştılar. Sümer’in belirttiği gibi, Peçenekler Balkanlar’da XI. yüzyılın sonlarına kadar önemli bir siyasî güç olarak kaldılar.830
Bizans’la ilişkilerini biraz açalım: 934’te Macar güçleriyle birlikte ortaklık kurmuşlardı. Rus kroniğine göre 944’te İgor’un Bizans’a karşı seferine katıldılar; İgor, Tuna’da barış teklifini kabul ederek geri döndü. Bizanslılar Peçenekleri paralı asker olarak kullanmayı denemek zorunda kaldılar. Macar ve Rus baskısına karşı kullanmayı deneyeceklerdi ve başarılı da oldular.831 Müslüman Türkler (Selçuklular) aralıksız olarak Roma’nın Anadolu’daki halkını sürekli talan etmeye başlamışlardı. İmparator Roma ordusunu onlara karşı kullanmak zorunda kaldı. Haber Suriye’ye ulaştığında Alparslan, Bizans ordusunun ilerlediği haberini alınca Suriye seferini yarıda kesip Doğu Anadolu’ya yöneldi. Türkler geleneksel savaş taktiğini uyguladılar. Geriye çekilerek Bizans ordusunu üzerlerine çekiyorlar, yavaşladıklarını görünce de ok yağmuruna tutuyorlardı. Romanos Diogenes 1071’de imparatorluğun doğu sınırında bulunan Van Gölü kenarındaki Malazgirt’te Türklere esir düştü. Bu savaşta Roma ordusunun paralı askerleri Peçenekler ilk fırsatta kardeşlerine katılmışlardı.832
Bizanslılar onları paralı asker olarak da kullanırlar. 10. Bulgaristan sınırlarında oturmalarına izin verilir. Bizans’ın amacı sınırların Slav kavimlerine karşı korunmasıdır … Ama onlar yine Bizans tarafından Edirne ve Trakya içlerinde ancak durdurulur. 1053’te ana Peçenek kitlesi Bizans’ı yener. 30 yıl sürecek barış anlaşması yapılır. Barthold, Anadolu’da Selçuk - Oğuz ilerlemesi dönemine rastlayan balkanlardaki Peçenek/Oğuz hareketi için şöyle der: “Çeşitli yönlerden biri ötekinin hareketinden habersiz ve ayrı biçimde gelen Türkler tarafından Bizans’ın hem Anadolu’daki hem Balkan Yarımadası’ndaki eyaletleri tarihte ilk kez akınlara uğruyordu. İmparatorun talihi varmış ki o zamanlarda Türk ögeleri arasında birlik meydana gelmedi.”833
Ama bu konuda girişimde bulunanlar da vardır. 1087’de Peçenekler, Macarlarla birlikte Bizans topraklarına girip Lüleburgaz’a kadar ilerlerler (Sümer, “Peçenekler”, 2007, s. 214). Aynı dönemde Çaka Bey’in Bizans’a karşı Peçeneklerle ve İznik’teki Türk yönetimiyle ortak hareket arayışları görülür. Çavuldur boyuna mensubiyeti Dânişmendnâme’nin anlatımıdır; Bizans sarayındaki esareti, dil ve savaş yöntemlerini öğrenmesi ise Anna Komnena’ya dayanan bilgiler arasındadır. Bunları tek bir kaynaktan alınmış uzun bir söz gibi birleştirmemeliyiz (İlgürel, “Çaka Bey”, 1993).
Çakan Bey esir düşüp Bizans’ta eğitim görmüş, Bizans’ı kendisinden öğrenmiş İzmir bölgesinin Selçuk beyidir. Onun amacı Bizans içinde dolaşan Peçeneklerle Anadolu güçlerini birleştirmekti. İmparator Alexios Peçenekleri ortadan kaldırmak Kumanlarla yapılacak bir anlaşmayla olacağını bilir. Anna Komnene’nin anlatımına göre Alexios, Kuman önderlerini görüşmeye çağırır; onlara ziyafet verir, armağanlar sunar, ant ve rehine ister. Bizans, Peçenekleri 29 Nisan 1091’de, Kıpçak Türklerine Meriç Nehri kenarında kırdırır. Çakan Bey’in düşüncesi olan Peçenek ve Selçuk birliği gerçekleşmez.834 Bu yenilgi Peçeneklerin siyasî gücünü ağır biçimde zayıflattı; kalan grupların Avrupa’daki varlığı sürdü. Çakan Bey’in ne olduğunu merak mı ediyorsunuz? Bizans İmparatoru, Çakan Bey’i, damadı Selçuklu Sultanı Kılıç Aslan’a öldürtür. Selçuk dışında iktidar heveslisi diye… Boşuna dememişler, ‘Bizans’ta Bizans oyunu çoktur.’
2. Kumanlara gelince: X. yüzyılda Etil (Volga) nehrinin batısında Peçenek kabile ittifakı vardı. Etil’in (Volga) doğusunda ise Sir-i Derya (İnci-Seyhun) ve İrtiş ortalarına kadar olan bölgeyi Oğuzlar tutuyordu. Oğuzların kuzeyinde Kıpçaklar835, kuzeydoğusunda Kimekler yaşıyordu. Kimek Birliği içindeydiler. Gumilev, Kimek Devleti’nin sınırları içinde Kimeklerin yanı sıra Ugor-Samoyedlerin, Ting-linglerin ve muhtemelen eski Saka bakiyelerinin yaşadığını belirtir. Buradaki siyasî/coğrafî birlik, bütün grupların aynı dil ve soydan olduğunu göstermez.836 Bunlar hâlâ eski Türk dinindeydiler. Şaman Oğuzların doğusunda, Issık Gölü doğrultusunda Oğuzların İslamlaşmış olanları vardı. Artık kendilerine Türkmen adını yakıştırmışlardı. (daha doğusunda Türk dilli İslamlaşmış kalabalıklar kendilerine Tatar adını takmışlardı). Türkmenlerin doğu komşuları, Karluklar ve Karahanlılar (Hakanlılar, Türkler)di. Göç ve köken anlatımını özetleyelim: X. yüzyılın sonunda Pekin’in kuzey bölgelerinde Kitaylar (Moğollar) devletlerini kurunca, geçmişten bu yana burada837 ve daha kuzeyde yaşayan komşuları Hunlar batıya göç etmek zorunda kaldılar.
Göç yollarında Sarı Uygurlarla karşılaşınca birlikte Türkmen bölgesine ulaştılar, Yeni değerlerden hoşlanmayan ve Şaman kalan göçmenlerle hala şaman kalan Oğuzların büyük bir kısmı (Uzlar), batıya ve kuzeye devam ederek Kıpçaklarla birleştiler. Bu kabilelerin karışımı ile Kumanlar meydana geldi. Bu anlatımdaki Hun+Sarı+Kıpçak şeması bir köken yorumudur; Kun adını eski Hunlarla özdeşleştirmek ayrıca kanıt gerektirir. Bir kısmı da Müslüman Oğuzlara katılarak Türkmen oldular.838 Kumanlara Ruslar Polovest derler.839 Kuman bozkır sahasını özetleyelim: doğudan batıya İrtiş’ten ve Balkaş gölünden Karpatlar’a ve Aşağı Tuna’ya kuzey/güney doğrultusunda ise Sibirya’nın güneyinden Karadeniz’in kuzeyine uzanır. Mısır ve Suriye’deki Kıpçak kökenli asker ve yöneticiler bu bozkır sahasının aynı siyasî sınırları içinde sayılmamalıdır. Bu derece büyük bir arazide politik birliği kuramadılar. Böylelikle 1-Orta Asya gurubu, 2- Etil-yayık gurubu, 3-Don-Donets gurubu, 4-Aşağı Dinyeper gurubu ve 5-Tuna gurubu siyasal birliktelikleri oluştu.840 Bir yere askerî hareket yapmak için bir yurt tutmak gerekir.
Gumilev, Kıpçakların Guzların istila ettiği bölgeyi dolaşarak Aşağı Don, Dinyeper ve Dinyester çevresindeki bereketli topraklarda yeni yurt edindiğini anlatır; Kuman veya Poloves adlarının burada verildiğini söyler. Adların ilk kullanımının yeri ve tarihi ise ayrıca belgelenmelidir.841 “Racovski Karadeniz boyunca Kuman arazisini şöyle tanımlar. Bu arazi İrtiş’ten ve Balkaş gölünden başlar, karpatlar ve aşağı Tunaya uzanır. Kuzey ve güney doğrultusunda Sibirya ormanları, Aşağı Kama nehri ve Ryazan ve sair Rus prensliklerinin güney sınırlarından Karadeniz’e kadar erişerek, Kırımın kuzey kısmını da içine alır.”842 Gumilev’den öğreneceklerimiz yukarıdakilerle çakışır. Gumilev, kendi etnogenez modelinde Uygur Hakanlığı’nın yıkılışıyla MÖ III. yüzyılda başlayan “passiyoner itki”nin ataletinin son bulduğunu ileri sürer. Şato Türklerini, Karlukları ve Hyong-nu–Altay Ting-ling karışımı olarak yorumladığı Kumanları bu geniş süreçten kalan gruplar arasında sayar. Süreci şartlı olarak Hyong-nu etnogenezi diye adlandırır ve 1200 yıllık bütünün sonunu X–XII. yüzyıllara yerleştirir.
Bunlar onun kuramsal dönemlendirmesi ve köken yorumlarıdır; bütün Türk önderlerinin bir anda ortadan kalktığını göstermez.843 Hunların adı geçince biraz geriye dönelim. Doğuda hanedan birliği koruyamayınca II. yüzyıldaki çözülme tamamlandı. Bölgede kalan üstbeylere zayıf Hunlar diyoruz. Ama onlar iç Asya’da bütün komşularını kıskandıracak harikalar yarattılar (Göktürkler içinde). İdil (Volga)-Yayık (Kıpçaklar Cayık derler) boylarına çekilenler Avrupa’ya girecek olan Hun grupları kuvvetli Hunlar olarak bilinir. Bunlar Germenlerin bir türlü yenemedikleri Alan kabile birliklerine komşu oldular. Daha önce kuzeye çıkmış Alanların sonra Doğu Germenlerinin defterini dürdüler. Onların serüvenleri Avrupa Hunları başlığında ele alındı. Biz burada XI. yüzyıldan sonra olanlara göz atalım. Neler olmadı ki: Güzel Kuman kızları Slav prenslerle, güzel Slav kızları yenilmez Kuman bahadırlarıyla evlendiler. İleri dönemlerde de böyle oldu. Polovets, Tatar ve Nogay gruplarının tamamının XVIII. yüzyıl sonunda Ruslaştığı veya adlarının yalnız arşivlerde kaldığı söylenemez.844 Kimliklerini kaybetmeyen küçük gruplar bu isimlerle ve dilleriyle hâlâ oradalar.
XI. yüzyıla dönerek devam edelim: Tuna grubu Kumanlar Bizans’ın bağlaşığı olarak, Tuna grubu Peçeneklerini ortadan kaldırdıklarında Selçuklar Batı Anadolu’ya Ege Denizi’ne kadar hâkimdiler. Kumanlar Avrupa içlerinde varlık gösteremediler, ama Kuzey Karadeniz’den Orta Asya’ya hâkimiyetleri devam etti. Bilindiği gibi eski zamanlardan bu yana Kuzey Karadeniz’den doğuya doğru geniş bölgelerde Oturgurlar (r’li Türkçe konuşan Otuz Oğuzlar), Tukurgurlar (Dokuz Ogurlar), Hazarlar vardı. Onlarla birlikte Ukraynalı Saklaplar karşılıklı serpilmişlerdi.
Kumanlar (Kıpçaklar) Balkaş Gölü’nden İrtiş Nehri’ne kadar olan bölgede oturan, Göktürklere bağlı boylardı. (Peçeneklerin komşusu) XI. yüzyıl’da Balkaş Gölü’nden Karadeniz’e kadar olan bölge onlarındı. Bu bölgeye Araplar Deşt-i Kıpçak derler. Bu geniş ovalarda Slav boylarıyla sürtüşüyorlardı. Rusların Karadeniz’e inmelerini geciktirdiler. Balkanlar’a ve Macaristan’a ve Bizans’a akınlar yaptılar. Codex Cumanicus, Kuman Türkçesi malzemesini içerir; İtalyan tüccarlarıyla Alman din adamlarına bağlanan bölümleri vardır. Bu derleme, Kuman Türkçesinin Anadolu Türkçesiyle özdeş olduğunu veya Alman ovalarında Türk yerleşimini tek başına kanıtlamaz. Hazarların ardılları olarak 11–XIII. yüzyıl’da Orta Asya’da Balkaş gölü –Talas bölgesinden Avrupa-Tuna ağzına kadar bölgede, Kafkaslar’da Kırım’da genişleyen ve Volga’dan Mısır’a inen bölgede kısmen göçebe bir hayat yaşayan Kuman hanları (Arap ve Fars kaynaklarında Deşti Kıpçak olan bölge karşımıza genişlemiş olarak çıktı.) XIII. yüzyıl’da Kuzey grupları Cengiz akınlarıyla susturuldular. Güneyde ise bir ara Kıpçakların delikanlıları XIII. yüzyıl’da Mısır’da845 devlet bile kurdular. Mısır Devleti ‘Al Davlat Al Turkiya’ adını taşır. Cengiz’e ne Batı Asya’daki Türkmenler ne de Anadolu’daki Selçuklular direnemediler. Memlük ordusu, Kutuz’un kumandasında ve Baybars’ın öncü göreviyle 1260’ta Aynicâlût’ta Moğol ordusunu yendi. Baybars ise Cengiz Han’ın ölümünden sonraki İlhanlı döneminde, 1277’de Anadolu’ya gelerek Elbistan’da İlhanlı ordusunu yendi.846 Halk onları bir kurtarıcı olarak karşılar. Avrupa içinde Bizanslılarla sürtüştüklerinde Trakya’ya akınlar yaptıklarını (yukarıda) yineleyelim. 1071 Malazgirt Savaşı’nda Bizans ordusunu terk edip Selçuk ordusuna katılan Türkî grupların içinde Peçenekler, Kumanların da olduğunu hatırlayalım. Bu Türk boyunun Anadolu ile ilgileri derin.847 Biz, Türklerin XII. yüzyıla kadar Anadolu’ya gelişlerini izlediğimizden konuyu burada bağlayalım. Görüldüğü gibi bu Peçenek ve Kıpçakların maceraları da az buz değil.
Kós’un anlatımında Peçeneklerle Kumanların Balkanlar’daki dağılması ve Macaristan’da kalan izleri öne çıkar. Bu edebî tarih anlatısını, başka bölgelerdeki bütün grupların ve izlerin yok olduğu hükmüne dönüştürmemeliyiz.848 Kós’un fetih değerlendirmesi de kendi bakışını yansıtır: Osmanlı Türklerinin İstanbul’a girişini över ve şehri Slav kültürüyle de ilişkilendirir. Buradaki niteleme bir kültür başkenti yorumudur; tarafsız bir siyasî kimlik veya nüfus tanımı olarak anlaşılmamalıdır.849
Biz eklersek tabii ki Anadolu’yu da… Egemenlikleri ise genişleyecek…
Arabistan’dan ta Tuna Ağızlarına ve Ukrayna’ya değin…
KARAHANLILAR (840–1212) (İLEK HANLAR)
Türkler yerleşim sürecine girdiklerinde, Omeljan Pritsak’ın yorumuna göre Karahanlı devletini Aşina soyuna bağladığı Karluklar kurar. Bu görüşü Abdülkerim Özaydın’ın “Karahanlılar” maddesindeki aktarımından özetliyoruz (TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001, c. 24, s. 404–405). Burada bir yinelememiz var: Aşina soyu yine karşımıza çıktı. Ama bu Aşinalar ilk Aşinalarla, yani Hunların Tu-ku soyundan inenlerle ne kadar örtüşür, bu konu ayrıca tartışılır. Bilindiği ve anlaşıldığı gibi Aşina Han soyudur. Biraz önceden VI. asırdan başlarsak; T’u-kue’lerin (Türk)de han soyudur. Karahanlılar da kendilerine Türk derler. Kaynaklardaki ‘Hakanlılar’ bunlardır. Dönemde, Göktürk’ler gibi Türk adı taşımayan ama Türkçe konuşan diğer Türk boylarının da üstbeyleri Karahanlılar olur.
Doğu Göktürk siyasal birliği (hükümeti) 742 yılında dağılınca bozkır egemenliği önce Basmıllara, sonra Uygurlara geçer. Uygur hükümetinde Karluk şefi ilkin sağ yabgu, 744’te sol yabgu yapılır, Uygurlar tarafından…
Sağ yabgu (kağan) doğuda, Orhun Nehri kıyısındaki başkent Ordu-Balık’ta (Karabalgasun) oturur. Sol yabgu (kağan) ‘Büyük Kağan’dan’ sonra en yüksek orundur (mevkidir).
Pritsak’ın Karluk–Karahanlı köken yorumuna göre Karluklar 840’a kadar Uygurların üstünlüğünü tanımayı sürdürürler. 840 yılında Kırgızlar Uygur hükümetini yıkınca, yerleşik yaşama yönelen ve Mani dinini seçen Uygurlarda eski gelenekler kalmayınca, henüz Şaman olan ve soyunu Aşina sülalesine bağlayan Karluk yabgusu kendisini bozkırın doğal mirasçısı görür. Ama Aşina boyu temsilcisi olarak geleneksel ve vazgeçilemeyen merkez Ötüken’den kopar (ilk defa), Balasagun’u (Kara Ordu ya da Kuz Ordu) başkent yapar. Karahanlılar böylece kurulur. Çevre bozkırın siyasal birliği sağlanır. Bu Aşina bağı, köken hakkındaki görüşlerden biridir; kesinleşmiş bir soy silsilesi sayılmamalıdır. Çin kaynakları Karlukların nasıl güçlendiklerini ve yayıldıklarını şöyle anlatıyor: Ko-lo-lu (Karluk)’lar esas olarak Türklerin çeşitli kabilelerinin bir bölümüydü. Onlar Pai-ting’in kuzeybatısında Altayların batısında Pu-ku-çen nehrinin (Kara İrtiş) iki yakasına serpilmişlerdi.
Chavannes’ın aktarımında Kiu-pi boyunun komşuları olarak anılırlar. El karası döneminde onlar da Çinlilere yenilmişler boyun eğmişlerdi. Karlukların üç boyu Doğu T’u-kue ve Batı T’u-kue’leri arasında yaşarken zaman zaman isyan ediyordu. Bunların askerleri güçlüydü, dolayısıyla Türkler onlardan çekinirdi. Karluklar ve Basmıllar, Uygur Devleti’nin kuruluşunda rol oynadı. Karluk şefi, Uygur kağanından doğu yabgusu unvanını aldı. Karluklar, Uygurlarla sürtüşmeye başlayınca Batı Göktürk (On-ok ya da On-boy) topraklarına göçtüler. Karluklar bu noktada Batı T’u-kue’lerin mirasçıları oldular. Karahanlıların doğuşu bu yorumda böyle açıklanır.850 Chavannes’ın Çin kaydından aktardığı üç boy Meou-lo (Meou-la), Tch’e-se (P’o-fou) ve Ta-che-li adlarını taşır. Yağma, Çiğil ve Tuhsi listesini bu kayıtla aynı saymamak gerekir. Divitçioğlu’na bağlanan aktarımda ayrıca Anauruk, Eftalitlerle ilişki ve yerleşiklikten söz edilir; bu ayrıntılar için onun s. 53’ü ile Gardîzî–Martinez 1982, s. 118 ayrıca karşılaştırılmalıdır.851
Faruk Sümer ise Karahanlı hanedanının kökenini Yağmalara bağlar. Onun Hudûdü’l-âlem’den aktardığına göre Yağma hükümdarları Uygur hanları ailesindendir. Yağmalar, Kaşgar ile Narin ırmağı arasındaki bölgede yaşayan kalabalık bir topluluktur. Bu, Sümer’in köken yorumunun özetidir (Sümer, 1984, s. 83–85).
Karahanlılar, ister Göktürk, Karluk, ister Dokuz Oğuz-Uygur kökenli olsun, göçebe boyları birleştirip bir siyasal birlik kurmuş olur. Pritsaka göre kurulan devlet Altay Türk geleneklerine göre iki başlı olarak Balasagun’da, Büyük Kağan ‘Arslan Karahan’ unvanıyla, hükümet kurup batıdaki ortak ama hiyerarşide küçük kağanı Kaşgar’a atar. Adı Buğra Kara Hakan’dır. Çünkü geleneklere göre devlet iki başlıdır, otorite doğuda ve batıda ancak böyle sağlanacaktır. Bu ikili yönetim modeli, anılan bütün eski devletlerin kurumlarının aynı olduğu sonucuna genellenmemelidir. Gerek Batı gerekse Doğu toprakları Karahan hükümetleriyle idare edilir. Hanlar, İliğler (alt kağan) ve yınallar (hükümdar vekili) unvanlarıyla yönetim oluşturulur.852
Yörenin Türk dilli kavimleri Eski Türk dinini, Budizmi X. yüzyıl sonlarında bırakarak Müslüman olurlar. Bu süreçte elbet büyük sancılar yaşadılar. Konumuz sıkıcı kronolojiden bağımsız olduğundan VI. asırdan beri sülale hâkimiyetinde oluşan gelişmeleri kronolojik olarak yazmayacağız. Ancak “ Çin kaynaklarında T’u-Chue A-shihna şeklinde yazılan Göktürklerin bir kolu olan Karluklar’dan Karahanlılar doğar. Yönetimindeki Doğu ve Batı Türkistan Türkleri Hazar Denizine kadar uzanan bölgede Gazneliler, Harzemşahlar, Karahitaylar ve Selçuklular iktidarlarında yoğrulurlar, Karahanlılar yönetici kadrosunun aile hâkimiyeti biter. Biter ama süreçte X. yüzyıldanberi Moğollar güçlendiğinden yöre halkı çok sancı çeker. (840–1212).”853 Esasen XI. yüzyıl başlarında Hazar doğusunda olan (Turan Ovası) topraklarını Karahanlılar ve Gazneliler sonunda görkemli Selçuklulara kaptırdılar. Bozkırlardaki özgür dolaşan ve Müslümanlaşan Oğuz/Kıpçak ittifakı içindeki bu bölgenin Oğuzları buralarda ‘kalabalık Oğuz’ olacaktır. Müslüman inancı belki eski Şaman izlerini de taşımaktadır.
İlgili kaynaklarda kolayca bulacaklarımıza gelince, Karahanlılar çok eski görürler kendilerini… İlk çağda Fars ülkesinde zafer kazanan Türk Afrasiyab Karahanlı hakanlarının atasıdır. Sanah da onlardandır. Sanah ya da Şabe Aşina olarak düşünülür. Gerçekten de bir Çin kaynağı da 640’larda Karlukların başında bir Aşina prensinin bulunduğunu yazar.
Oğuzların Kuzey Orta Asya bozkırlarından İran’a, Anadolu içlerine kadar yayılmalarında Karahanlı Devleti’nin varlığı rol oynar. Selçuklular (Oğuzların boyu) Karahan, Samanoğulları ve Gazne devletlerinin çevresinde gelişir. Ve dikkat edilirse Türkçe konuşan boylar, Hunlar döneminden beri, Göktürkler, Uygurlar, Kırgızlar, Karahanlılar, Gazneliler hükümetlerinde Batı Türkistan’da birikirler. Bölgenin insanlarında, yerli/göçmen ya da sartlı (şehirli)/göçebe ayrımı vardır ama VII. yüzyıldan başlayıp giderek etkinleşen yeni bir ayrım başlar. İslam olanlarla olmayanlar ayrımıdır bu. Müslüman olan Oğuzlar için Türkmen adı kullanılacaktır; bu, bütün Müslüman Türklerin aynı adı aldığı anlamına gelmez.854 Türkmenlerin doğusunda kalanlarsa Tatar adını yüceltecekler. Yukarıda anılan başkent Balasagun’a gelince: Orta Asya’da Kırgızistan’da Tokmak şehri yakınlarında Çu Nehri vadisinde, Issık Gölü’nün batısında Soğdların kurduğu söylenen bir Türk şehridir. Destan devirlerinde Oğuz’un anayurduna yakındır. VIII. yüzyılda Türgiş hakanlarının, daha sonraki devirde Karahanlıların başkenti oldu. Önemli bir kültür merkeziydi.
Karahanlılar, dönemin yöredeki ilk Türk-İslâm sülalesidir. Doğu ve Batı Türkistan’da ve çevrede yaşayanları Kaşgarlı’dan öğrenelim. “Kitabımda Türk, Türkmen, Çiğil, Yağma, Kırgız dillerini kafiyelerini belleyerek yararlandım. Öyle ki ben de, onlardan her boyun dili, en iyi yolda yerleşmiştir.”855 Kaşgarlı’nın Oğuz ağzını Hâkāniye Türkçesiyle karşılaştırması, Oğuzları Türk topluluklarının dışında saydığı anlamına gelmez. Kendi soyuna ilişkin ifade ise kullanılan metinden ayrıca karşılaştırılmalıdır.856
Yine Kaşgarlı, sözlüğünün Türk maddesinde halkını anlatır. “Türk Nuh’un oğlunun adıdır. Bu Tanrının, Nuh oğlu Türk’ün oğullarına verdiği addır. Biz ‘ad olarak Türk adını, ulu tanrı vermiştir dedik. Çünkü bize Kaşgarlı halef oğlu İmam şeyh Hüseyin, ona da İbnül Garki denilen kişi, İbnüddünya olarak ünlü Eş Şeyh Ebu Bekir El Müfidülcercai’nin Dünyanın Sonu üzerine yazdığı kitabında bir Hadis yazmış. Hadis şöyledir. Yüce tanrı ‘benim bir ordum vardır, ona Türk adını verdim. Onları doğuda birleştirdim. Bir ulusa kızarsam bunları o ulus üzerine gönderirim’ diyor.”857 Hadis için yapılmış tartışmaların üzerinde durmaktan çok, Türklerin eserin yazıldığı tarihlerde geçmişlerinden nasıl emin olduklarını, gelecek için de nasıl bir potansiyelin sahibi bulunduklarını ve buna da inandıklarını görmek gerekir.
Karahanlıcayı kısaca özetleyelim. Karahanlıca, Eski Türkçenin dil özelliklerini küçük değişikliklerle sürdüren bir yazı dilidir. XI–XII. yüzyıllarda Doğu Türkistan ve Mâverâünnehir çevresinde kullanıldı. Başlıca eserleri arasında Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugāti’t-Türk’ü (Türk Dili Sözlüğü)858, Yûsuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig’i (Saadetli Olma Bilgisi)859 ve Edib Ahmed Yüknekî’nin Atebetü’l-hakāyık’ı (Hakikatlerin Eşiği) yer alır. İslâmiyet’in etkisiyle Arapça ve Farsçadan dinî kelimeler alındı (Hacıeminoğlu, 2001, s. 412).
Afrasiyab’a gelince… Afrasiyab, Türk destan kahramanıdır. Türk kaynaklarında Alp Er Tunga olarak geçer. İran Şehnamesi’nde Afrasiyab860 olarak geçen Büyük Turan padişahıdır. İran geleneğinde Efrâsiyâb, Ehrimen’le ilişkilendirilen Turan hükümdarıdır; adı doğrudan bir kötülük tanrısının adı olarak açıklanmamalıdır. Firdevsi Şehnamesi’nde Alp Er Tunga – İran mücadelesini işlemiştir. Bu konu çalışmamızın başlarında eserden alıntılarımızla işlenmiştir. Bu destanın son parçalarından biri olduğu sanılan bir mersiye (sagu) Divan-ü Lügat-ül Türk’tedir. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilik (Kutlu Bilgiler) adlı eserinde ‘Bu kahramanın asıl Türk adı Tunga Alp Er’dir. Ancak Tacikler (İranlılar) ona Afrasiyab demişlerdir’diye not düşmüştür. Mes‘ûdî’ye göre de, Göktürkler onun soyundan gelirler. Birçok Türk kavmi özellikle Uygurlar, Karahanlılar onun soyundan geldiklerine inanırlardı. ‘Göktürk kitabelerine göre, Alp Er Tunga’nın ölümünden sonra, adına uzun süre yuğ törenleri düzenlenmiştir…’ Togan’a bağlanan anlatımda Şâbe, Çulu Bağa Han’la eşleştirilir.
Chavannes bu özdeşliğe itiraz eder; Şâbe ile oğlu Barmûdha’yı Türklere bağlı bir Soğd hanedanıyla ilişkilendirmeyi önerir.861 Chavannes’ın aktarımını özetleyelim: Hürmüz’ün annesi Türk kağanının kızıdır. Taberî’ye bağlanan 588–589 seferinde Şâbe, 300.000 askerle Bâdgîs ve Herat’a ilerler; Saâlibî’ye dayanan dipnot ise 100.000 süvari verir. Behram, Şâbe’yi yener ve oğlu Barmûdha’yı Baykent’te esir alır. Efrâsiyâb ve Arcasf’a bağlanan hazinelerin Hürmüz’e gönderilmesi Saâlibî’den aktarılır; bu anlatı destan soy zincirini bağımsız olarak doğrulamaz.862 Alper Tunga, Oğuz gibi destan liderlerinin dönemlerinden sonra gelen liderlerden her birinin doğuda Çin ile hesaplaşması olagelir. Örneğin: “Mete Çin ordusunun etkin, vurucu güçlerini P’ıng-ch’eng (Pinçeng okunur), yakınlarında Pai-teng’te (Baydıng okunur) kuşattı. Bu birlikler içinde Çin İmparatoru da vardı. Bu olay için Çin şarkılarında anlatılan ‘P’ıng-cheng şehri boyunca kederden başka bir şey yoktu; yedi gün boyunca bir şey yemediler ve yay gerecek takatları bile kalmadı.”863
Çağlar ilerledikçe Türklerin rakipleri değişir. Sahiplenecek coğrafyalar değişir.
Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ü Lugat-it-Türk Tercümesi 1939 yılında Besim Atalay tarafından yapılmıştır. Kitaptan bir alıntı aktaralım: “ Bağdat’taki Arap makamları, halife sarayı, Türklerin müfuzuna girmişti… Bütün siyasi, askeri işler Türklerin elindeydi. Vilayetlere ancak Türk olan valiler gönderilebiliyordu. Türklere yanaşmak, Türklerle iyi geçinmek isteyenlerin Türkçe öğrenmeleri bir ihtiyaç halini almıştı. Kaşgari bu kitabı bu nedenle yazmış, 1072’de bitirmişti”
Türklerin bir boyu olan Karluklar için de bir ek alıntımız var: “Uygurlar ve Karluklar Karahanlılar’ın temel bünyesiydiler. Karahanlılar, doğu Türkistan ve Maveraünnehir sahasının devletiydi. Kaşgarlı Mahmut, Çiğil ve Yağma Türklerinin Karluk boylarından olduğunu söyler. Mehdi zamanında (775–785) İslâmiyeti kabul ettiler.” (3-a) İslamlığın bütün boylar tarafından kabulü bazı kaynaklarda X. yüzyıl sonları diye geçer. Anlaşılan, İslamlaşma süreci kolay olmamıştır.
OĞUZLAR
Tola Nehri’nden başlayarak kuzeyden Doğu Roma sınırlarına, güneyden İran (Persia) içlerine oradan Anadolu ve Balkanlara uzanan büyük coğrafyada gezineceğimizden Oğuzları anlatmak elbette ki bir denemeden öteye geçemeyecek. Biz bu çalışmamızda Oğuzlar, Kıpçaklar, Peçenekler dünyasının bir katılım ve karışım süreci içinde Aral Gölü çevresindeki bozkırlarda yapılaşmalarını, izlemeye çalışacağız.
Türki kavimler gibi aynı bozkır yaşam biçimini seçmiş, aynı içsel duygularla beslenmiş Hint-Avrupa dil ailesinden Toharcayı konuşan topluluklarla,864 İranî kavimler sayılan Alanlar’la, Soğdlar’la,865 Urallı Ugorlar’la866 ve İdil boyunda Kama-Bugar bölgesinden Kazak bozkırlarında Turanlı ve Türki kavimler arasına giren Fin/Ugorlar’la birlikte aynı siyasada birleşerek oluşan, geç zamanlarda giderek oyun kurucu devasa birlik olan ‘kalabalık Oğuzları’ anlatmaya çalışacağız. Burada okuyucuya şöyle bir yargımı aktarmalıyım. Türklerin Tarihi hakkındaki kaynaklar o kadar eksiktir ki, eksik kaynaklar da o kadar incelenememiştir. Oğuzların içinde Dögerler adını taşıyan bir boy vardır, ayrı bir çalışmanın konusu olmalıdır.
OGURLAR-OĞUZLAR
Oğuz adının ilk kayıtları Göktürk yazıtlarında görülür; Barlık’taki Altı Oğuz kaydının tarihlemesi kesin değildir. Ancak ‘Oğuz’ tarzında bir ifadeyi eski zamanlara da götürmek mümkündür. Çin kaynaklarında MÖ II. yüzyılda O-kut adında bir kavim vardı. Bu adın Ogur’un Çince karşılığı olabileceği ileri sürülür; eşleştirme kesin değildir. Türkçenin ‘Z’ ve ‘R’ söylem farkından yani (O zamanlar Türk sözcüğü yoktu) oluşur. O’k’utlar’ın yeri olarak Tarbagatay-Kobdo bölgesi gösterilir. Burası kadim tarihlerden beri Türkçe konuşanların bölgesidir.867 Ogurlar Hunların baskısıyla Volga boylarına, Volga-Ural bozkırlarına ulaşmışlar. Göçmenler bölgelerin yerlileri olan Alanlar, Fin-Ugor grubunun Ugorlar kesimiyle, Sabarlar gibi Samoyet gruplarıyla kaynaşarak Ogur/Ugor birlikteliklerini oluşturdular. Kimi tarihçilere göre muhtemelen oklar yani kabileler anlamıyla Ok-uz’un ‘R’li Türkçesindeki Ok-ur’dur. Kimi alimler Çin kaynaklarında geçen Wu-chieh, Hu-chieh868 gibi kelimelerde ‘Ogur’ kavramını görmek eğilimdedirler. Wu-chieh kavramını Türkçe konuşanlar ‘Oğuç’ gibi seslendirirler ki bir zaman sonra kavram ses uyumuyla ‘Oğuz’ olur. Sözün özü: Ogurlar ve Oğuzlar birbirlerinin kardeşidirler.
OGURLAR
Ogurlar büyük olasılıkla Güney Sibirya (orman kuşağı dışında) kuşağındaki Eski Ting-ling’ler (Han zamanından beri/MÖ 206-MS 24,) yeni T’hieh-le/Te-le’ler (Vei sülalesi zamanından beri 386–549), Altı Devlet zamanında Kao-che/Gav-çı adıyla biliniyorlardı. Ayrıca henüz Vei hanedanı döneminde kendilerine ‘Kao-kiu Ting-ling’ deniyordu. Kao-kiu Ting-ling’ler kim olurlarsa olsunlar Çinliler için sadece Hyong-nular’ın mirasçısıydılar. Çin kaynaklarındaki ortak adlandırma ve köken anlatısı, bu grupların tamamının aynı dili konuştuğunu kesinleştirmez; dil ve kaynaşma süreçlerini ayrıca incelemek gerekir.869 Radolf’a göre, Saragur, Onogur ve (Uroglar, Gumilev’e göre Ugorlar) Ugorlar’ın doğu Türk kabileleri, daha doğrusu Uygurlardan sayar. Yine ona göre bu Doğu Türk kabileleri IV. yüzyılda Hun adıyla Avrupa’ya girmişlerdir.870 Böyle bir veriye Macar tarihçi Laszo Rasonyi şöyle katılmış: Ogur kavimleri arasında Uturgurlar (Otur Ogur) ve Kuturgurlar (Tukurgur) Simoni Dezsöy’e göre Avarlardan önce Panonya’da, daha sonraları Macaristan’ın Tuna ötesi diye adlandırılan kesiminde ortaya çıkmışlardır.
Şimdi Onogurlar gelince: 463 yılına kadar Onogur hâkimiyeti Macarların Fin-Ogur atalarıyla birlikteliklerde bulunduğu bölge İç Asya’dan Ural eteklerine kadar uzanıyordu. Avar-Sabir itkisi üzerine daha Güney’de Kuban Nehri boylarına göç etmişlerdir.871 Türki Ogur Türkçesinde kelimelerin iki özelliği var. Ogurlarda bazı Türkçe lehçelerinin ‘Z’ sesi yerine ‘R’ sesini görüyoruz. ‘Ş’nin yerine ‘L’ değişimi var. Macarlar da Onogurlar’ın boy federasyonu içinde bulunuyorlardı. Bundan dolayı Macarcada bulunan Ogur Türkçesine ait kelimeler Kafkasya bölgesinde geçmiş olabilir. Macarlar burada VI. yüzyıl ortalarında Batı Göktürk İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altına girdiler. Bizans tarihçilerinin Macaristan’a XI. yüzyılda bile Türkiye dediklerinin nedeni bu olsa gerek.872 Çünkü bölge Batı Türk Kağanlığı’nda İstemi Yabgu’nun ülüşüydü.
OGUR BOYLARI MOĞOLİSTAN’DA TULO IRMAĞI KENARINDA
Artamonov üzerinden Dunlop’a atfedilen yorum, Saragur ve Onogur gibi grupları Uygurlarla ilişkilendirir. Bu, bütün adların aynı topluluğu gösterdiğinin kesin kanıtı sayılmamalıdır. Ona göre Uygur (Ogur) grupları, Sarı Ogur ve Onogurların oluşmasından itibaren birçok defalar Avrupa’ya girdiler. Dunop Hazarları da Uygurlar grubuna dâhil eder. Saragur, Onogur, Ogor ve Orog (Ugor)lar Savirler tarafından itildiklerinde sonuncuların daha batısında İtil ve Ural bozkırlarında yaşadıkları varsayılır.873 Gerçekten onlar Radolf’un düşüncesine göre Hunlarla birlikte ve daha sonra görüldüler. İyi de bunlar Göktürk döneminde, Moğolistan’da Tola Nehri boyunda yaşayan Uygurlar mıydı? Uygurlar Tang-su’nun versiyonunda, Batı Moğolistan ve Cungarya’da yaşayan ve Ju-janlar’ın asli gücünü teşkil eden Türk kabilelerinin T’ie-le (Te-le, Töles) grubuna mensuptular. Te-le’ler V. yüzyıl sonlarında Ju-janlar’a karşı isyan ederek batıya İrtiş Nehri boylarına 484’te İran’ı mağlup ederek güçlenen bir başka Orta Asya’lı Eftalitler’in kucağına düşmüşlerdi. Burada Çinliler onlara Kao-kü (yüksek arabalılar) dediler. Kao-kü/Töles adlandırmaları, bütün bu toplulukların aynı anda Uygur adını aldığı anlamına gelmez.874
OGURLAR İÇİN SON SÖYLEYECEKLERİMİZ
Yukarıda Uroglar kavim ismi geçmektedir. Uroglar Fin-Ogur grubunun kavmidir. Birey olarak Türk değiller ama Ugor kavimleri grubuna girdikleri kesin. Onların Urallar civarında ve Sibirya’da yaşadıkları biliniyor. Muhtemelen Doğu (Kuzey) Hunları batıya geçerken buradan onları da bünyelerine katmışlar, ileri harekete geçmeden önce burada bulunan Ogurlarla birlikte geçirdikleri 200 yıllık sürede birlikte yaşamışlardı. Hunların ve Orta Asyalı Türkî Ogurların yerli Ugor dilleriyle karşılaşması Doğu Avrupa bozkırlarına saçılan bu kabilelerin dillerini de şekillendirecekti. Türk dili bütünüyle hâkimiyeti ele geçirinceye kadar bu kabilelerin kimisinde Türkçe, kimisinde Ugor dilleri, kimisinde çift dil kullanılabilecekti. Ugor dilleri ile Ogur Türkçesi aynı dil grubu değildir.875
OĞUZLAR
Dokuz Oğuz birliği, II. Göktürk Devleti’nin kuruluşu sırasında Tola çevresinde kaynaklarda görülür; aynı yapının ilk Göktürk Kağanlığı öncesinde bulunduğu ayrıca kanıt gerektirir. II. Göktürk Kağanlığı’nda Dokuz Oğuzlar hakkında Çinli tarihçiler Tang tarihi döneminde Dokuz Oğuzlardan bazen ‘Türklerin dokuz kabilesi’ veya Dokuz kabilenin Türkleri’ bazen de Töleslerin dokuz kabilesi’ yazarlar.876 Orhun kitabelerinde Türk kağanı da onlardan ‘Oğuz budunu öz budunumdur’ diye bahseder. Birinci Türk hakanlığı döneminde Tie-le (Te-le, Tölös)ler bütün Orta Asya’ya yayılmış Türk halkları grubuydu.
Sui yıllığının 84. bölümündeki Tele dökümü, önceki 44 boy hesabıyla aynı liste değildir. Kaynak, Tola’nın kuzeyi, Hami’nin batısı ile Karaşar’ın kuzeyi, Altayların güneybatısı, K’ang’ın kuzeyi, adı ayrıca karşılaştırılması gereken gölün doğusu ve batısı ile Fu-lin’in doğusu için gruplar sıralar. Dubo’yu ise Kuzey Denizi’nin güneyinde gösterir. Boy adlarının okunuşu ve sayım birimleri kesinleştirilmeden bunlardan tek bir toplam çıkarılmamalıdır.877
‘Oğuz’ terimi, ilkin kabileler topluluğu anlamıyla ve Uygurlar-Tokuz Oğuzlar, yani dokuz kabile topluluğu, Karluklar-Üç Oğuzlar yani üç kabile topluluğu gibi rakamla da belirleyen birlik isimleri olarak kullanıldı. Oğuz başlangıç safhasının bir terimi miydi? Tarihçilerin bazıları ‘Ok’ yani ‘kabile’ ve ‘uz’ çoğul ekiyle ‘Oğuz’ teriminin ‘çoğul’ olarak kendiliğinden Oğuz, Ok-uz=Oğuz(lar) olduğunu söylüyorlar. Biliyoruz ki Oğuzların efsanevi atası Oğuzhan’dır. Efsanevi olduğu için de akraba boylar dahi Oğuz Han’ı kendiliğinden sahiplenirler; bundan boyların hiçbiri rahatsız olmaz; kaldı ki Oğuz töresini benimsemeleri yeterli bir nedendir. Oğuzların tarihin fecrinden beri Aral çevresindeki bozkırlarda yerli Ugor-Ogur ve Sarmat kökenli, kabilelerle kaynaşması sonucunda şekillenen etnik yapılaşmaların adı haline geldiği düşünülüyor. MS. ilk yüzyıllarda (tarih diziminin tartışmalı olduğunu işaretlemeliyim.) Batı Sibirya ve Ural bozkırlarına da yoğun olarak çok göçebe gelmiştir; bu hareket MÖ’deki yüzyıllardan beri devam edegelir. Hunlara özgürlüklerine düşkün, çalışkan Türki Ogur kabilelerinin, kürk ticaretine uygun zevkleri vardı. Bu ilişki satıcı Ugor kabileleri ile sıcak temasları meydana getirdi. Ogur-Ugor teması ile bazı Fin/Ugor kabilelerinin Türki Ogur kabileleri tarafından fethedildiği, örgütlendiği iddia edilegelir. Başlangıçta avcı/balıkçı Ugor kabilelerinin giderek Bozkır yaşama biçimine uydukları ve hatta Türk-Ogur kabileleri gibi ortak içsel heyecenlara kapılmalarına ve güvenle bakabilmeliyiz.878
Toharca, Hint-Avrupa dil ailesinin ayrı bir koludur; İranî dil olarak sınıflandırılmamalıdır. Hititlerle dil akrabalığı, Anadolu kültürünün bu topluluklarla taşındığını kanıtlamaz. Toharca konuşurlarıyla Yüe-çiler ve diğer İç Asya topluluklarının özdeşliği ayrıca kanıt gerektirir. Çin/Hun sınırlarına Sarı Nehir kıyılarına hatta Ordos’a kadar gitmişler. Hun yabgusu Mete’nin Bakterian sınırlarına kadar kovaladığı kavimin bir, bölümü; tarihçiler bu bölüme Büyük Yüe-çiler diyorlar. Diğer bölüm bugünkü Uygurlar bölgesinde kalmış, onların adı Küçük Yüe-çiler.879
İkincisi Soğdlar, İran dünyasının Buhara, Semerkant bitişik bölgelerine yerleşmiş göçebe dünyasının en eski barış sever dostları. Türklerle ticaret ve siyaset ilişkileri dil temasını da geliştirmişti; bütün Soğdların en erken çağlardan beri iki dilli olduğu söylenemez. Eski İpek Yolu’nun en iyi tüccarları Soğdiyana’nın (Semerkant) yerleşikleri bunlar. Onlar iyi tüccar olduklarından para kazancı neredeyse orada oluyorlar.880
Üçüncüsü Volga aşağı akımlarında Alanlar. Bunlar bozkırlı yaşam biçiminin yabancısı değiller; en erken zamanlardan beri Türki gruplarla sürekli temas ediyorlar. Kuzey Kafkasya’dan Aral Gölü bozkırlarına ve Kuzey Karadeniz düzlüklerine yayılmışlar. Kafkasya’nın kuzeyinde, Ogur bölgesinde S. Y. Bayçarov’a göre Türkçeyi karşılayan, Orhun yazıtlarındaki yazıyla yazılmış Ogur Türkçesiyle yazılmış tabletler var.881
Ting-ling, Kao-kü
Çin sınırlarında veya Çin’in ilgi alanındaki bölgelerde yaşayan kavimlerin bir bölümü için Han dönemi kayıtlarında Ting-ling adı görülür; sonraki dönemlerde farklı adlandırmalar kullanılmıştır. Kao-kü, yüksek arabalılar açıklamasıyla ilişkilidir; iki ad aynı sözlük anlamına sahipmiş gibi verilmemelidir. Arabalarla göç edenlerin Doğu/Batı, kuzey/güney yönünde hareket yolları çift taraflı. Siyasi nedenlerle, ekonomik nedenlerle ve hatta aynı boyda çeşitli nedenlerle ayrışmalar, birleşmeler, göçler olabiliyor. Yüksek arabalıların Çinli gözlemcilerin ilgi alanı içinde/dışında olanların da hareketleri var. Örneğin daha sonra “Mete MÖ 203-202 yılında kuzey bölgesine seferler düzenleyerek buradaki onların akrabaları olan Hun-yüleri; Altaylar’ın Kuzeyindeki Ting-ling kabilesi olan Yüeh-shieh/Yüe-şiye yani Kıpçakları; onların Yukarı Yenisey’den Angara’ya kadar Sayan eteklerinin Kuzey kesimlerinde yaşıyan Doğulu komşuları olan Ting-ling’leri; Kırgız Nor gölü civarında Kırgızları (Ko-k’un) ve kim olduğu bilinmeyen Ch’ai-li halkını toptan Hunlara katacak”882 Büyük Bozkırda yüksek arabalılar yani Ting-lingler her zaman hareket hâlinde. Aral çevresindeki siyasi ilişkiler dönemlere göre incelenmelidir; bütün bu bozkırların her çağda merkezi otoritenin dışında kaldığı söylenemez. Göktürkler Aral Gölü’nün yakın çevresini dolaşarak Hazar’a ve ilerleyerek Azak’a ulaşmışlar.
Bu iktidarlar Çin-Türk (Hun), Pers-Bizans bağlantısı olan ve en çok kazandıran İpek yolunu seçmişler. Aral Gölü’nün yakın çevresindeki bozkırlarda, IX. yüzyılda Hint-Avrupalılar, İraniler, Moğollar dışında en inandırıcı olan isimler Peçenekler, Oğuzlar ve Kıpçaklar bütünlükleri oluşmuş ve kalmıştır. Söylemek istediğim Dokuz Oğuzlar (Uygurlar) uzun süre İpek Yolu üzerindeki kültür alanlarının üst beyleri; onların bütünlüğü dışında iç bölgelerde Oğuzlar/Türkmenler var. Oğuz sözcüğü Çin kaynaklarında çoğu zaman ‘kabile’ anlamında geçmiştir. Büyük olasılıkla başlangıçta, belli bir akrabalar grubunun adı olarak ‘akraba kabilelerin birliği’ gibi bir anlam taşıyordu. Özellikle ileri zamanlarda ‘Dokuz Oğuz’ veya ‘Üç Oğuz’ ya da ‘Kırk Oğuz’ gibi gruplaşan kabileler sayısını içerebiliyordu. Dolayısıyla Orta Asya’nın bütün Oğuzları doğrudan doğruya Moğolistan Oğuzlarından türemiş değildir. Bununla birlikte Dokuz Oğuzlar Tanrı dağları eteklerinde, ‘İpek Yolu’ boyunca olan kültür merkezlerine yakın bölgelerde VIII. yüzyıl boyunca adlarını korudular. İslam yazarları bölgede tanıdıkları Uygurlara ‘Dokuz Oğuzlar’ diyorlardı. Bununla birlikte Samani İran’ın Horosan’ı Arapların eline geçtiğinde Aral gölü çevre bozkırlarında yaşayan Türkigruplar Peçenekler, Kıpçaklar ve Oğuzlar grupları oluşmuştu. Esasen Türkçe konuşan bu grupların hepsine Araplar Türk adını yakıştırdılar.
1. GÖKTÜRKLER DÖNEMİNDE DOKUZ OĞUZLAR
Araplar VIII. yüzyılda güneyde Maveraünnehir’de gördükleri Oğuzlara883 Uz derler. Ruslar Kafkas kuzeyinde olan geniş düzlüklerdeki pagan Uzlara Torki derler. Kutluğ’un II. Göktürk Devleti’ni kurmasından başlayan dönemi aydınlatan millî kaynaklar arasında, VIII. yüzyılda dikilen Orhun anıtları vardır. Bu anıtlarda Türk budun, Tabgaç Budun, Kıtay budun, Oğuz Budun, Kırgız Budun’lar var. Bu budunlar birçok boylardan (kitabelerdeki bodlardan) oluşmuştur. Dokuz oğuz, Üç Karluk, Dokuz Tatar. Boylar her halde obalara ayrılmakta idi.884 Budunlar siyasi etkinlik açısından dişliydiler. Başlarında kağan ya da yabgu bulunuyordu. Yukarıdaki budunlar Göktürklerin iktidar hasmıydılar. Ne var ki Göktürkler de Oğuzlardan yani Te-leler’den (Çinliler dönem sırasıyla, Ting-ling, Kao-kü, T’ieh-le diyorlar) inen bir boydur. T’ang devri vesikalarında Dokuz Oğuzlar ‘Türklerin dokuz kabilesi’ ile ‘Dokuz kabilenin Türkleri’ bazen de ‘Töleslerin dokuz kabilesi’ sözleriyle hem Oğuzlar hem Türkler anlatılmıştır. İbn al-Fakih’in aktardığı İsa bin Muhammed el-Mervezî anlatısında Oğuzlar, Tokuzoğuzlar ve Karluklar, yağmur yağdırma rivayetleri bağlamında birlikte anılır; bu kayıt onların tek bir siyasi birlik olduğunu göstermez.885 VIII. yüzyılda Moğol yaylasında olanların hâl tercümelerinde bunlardan dördünün adı bellidir. P’u-ku (Buğu), T’ung-lı (Tongra), Pa-ye-ku (Bayırgu), Ss-kie.
Çin kaynaklarında Göktürk hakanlığı döneminde Oğuzlar ismi geçmeden Dokuz kabile (kui-sin) olarak verilmiştir. Oğuzların ayrı siyasal hedefleri vardı; Göktürk liderliğine karşı mücadeleleri, bütün topluluğun değişmez vergi karşıtlığı olarak açıklanmamalıdır.886 Türkler de onları doğallıkla aile dışı ama akrabaları olarak gördüler.887 Doğrudur; Uzak Doğu’da ayrı siyasaları vardı. Batı Oğuzlarının VIII. yüzyıl öncesinde Seyhun boylarında bulunduğu görüşü, dil farkıyla tek başına kanıtlanmış sayılmamalıdır. “ Sir derya Oğuzları’nın888 başında yabgular bulunuyordu. Göktürkler batı boyları olan On Oklar’ın kağanıda bir boyuna yabgu atar. Bu yabgu Oğuzların (kendi) yabgusu olabilir.”889 KT K 13’te Türgiş kağanını temsil eden Makaraç ve Oğuz Bilge Tamgaçı anılır. Oğuz Bilge’nin adı, Seyhun Oğuzlarının On-Ok bağlantısını tek başına kesinleştirmez; Türgiş hizmetindeki bir Dokuz Oğuz mensubu olması da ihtimaldir.890
2. UZAK DOĞU’DAN ARAL-HAZAR BOZKIRLARINA UZANAN STEPLERDE YÜKSEK TEKERLEKLİ ARABALILAR (TİNG-LİNGLER’DEN T’İE-LELER’E)
Gumilev’in Hunlar anlatımında Mete’nin MÖ 203–202 kuzey seferi, çeşitli kuzey topluluklarının boyun eğdirilmesiyle ilişkilendirilir; bu sefer hükümdarın ilk işi olarak sunulmamalıdır.891 Hamilton, Ting-ling ve yüksek arabalılarla ilgili Çince adları, Türkçe tekerlek/çember anlamındaki Tegrek/Tagrag biçimleriyle ilişkilendirmeyi önerir; bu bir dilsel köken yorumudur. Bunların Hunlarla hep ilişkileri olmuştur. Hunlardan inerler. MS I. yüzyılda Kuzey Hunları ile birlikte yaşarken sonradan İli Bölgesine göç etmişlerdir. MS 350’de Hunlardan boşalan Kazak bozkırını doldurmuşlardır. Bir kısmı da Hunlarla (Batı Hunları) birlikte Karadeniz’in kuzeyine gidip oradaki Ogurlara karışmışlardır. Bu yüzyıldan itibaren adlarını değiştirip Tieh-le’ye demişlerdir. “Doğuda kalanlar Kitabelerdeki isimleriyle töleslerdir.”892 Te-le boylarının çoğu geleceğin Dokuz Oğuzları’dır ve Uygurlarıdır denilebilir. Sonuçta: II. Türk Kağanlığının büyük çöküşünü Şöye bir denklemle özetlemek olasıdır. Sonuçta; oyunu Türkler ve Sirler kaybettiler. Karluklar itibarlarından oldular ama dağılmadılar.
Bu kargaşa içinde oyuna son katılan Dokuz Oğuzlar oldu; ama onlar da öz kardeşleri Uygurlara karşı tavırdaydılar. Kazanan Uygurlar oldu.893 Hemen burada bir açıklama yapmalıyım. Uygurlar (Ogurlar, Ok-ur) ve Dokuz Oğuzlar (Dokuz Ok-uz) aynı bütünün parçalarıydı. Her ikisininde Turan’da, Volga-Ural bozkırlarında, Pontus kuzeyi düzlüklerinde kardeşleri (Çinlilerin T’ieh-le dedikleri boylar) vardı. II. Göktürk Devleti’nin sona ermesiyle VIII. yüzyıl ortalarında Uygur Devleti kurulunca, “I.hakan Kül Bilge’nin Uygurlar’ın Yaylakar oguşundan atanması Oğuzların kargaşa çıkarmasına ya da tavır koymalarına neden oldu. Oğuzlara göre bu hal Türk geleneğine aykırıdır ve bundan dolayı Türk Kağanlığinın ‘kentü oguşum budun’ dedikleri Oğuzlar’a aittir.”894 Oğuzlar VII. yüzyıl ortalarından beri şunlardır. Buka, Kun, Bayırku, Tongra, Sıkar, Ki-pi, Ediz, ve İzgil. Hamilton, Şine Usu’daki Sekiz Oğuz adını, Dokuz Boy içindeki Uygurlar dışında kalan boylar olarak yorumlar. Bu yorum, sıralanan her boyun kimliğini ve sonraki göçünü kendiliğinden kesinleştirmez. Ancak yukarıdaki nedenle Bayırkuların başlattığı isyan devam edince Oğuzlar için sonuç hüsrandır. Onlar Bayan Çur karşısında üç kez yenildiler. Sekiz oğuzlardan Tongra ve Buka boyları Çine sığındılar diğerleri yüksek arabalarına binerek Batıya göç ettiler.895 Sir-derya Oğuzları içinde yer buldular.
TELELER İÇİN BAZI NOTLAR
Chavannes’ın soy ağacında Tong Yabgu’nun oğulları Ta-tou Şad ve Tie-li Tegin olarak verilir; Tele/Tie-li yazımı bir boyun kökenini tek başına belirlemez.896 Chavannes, Mo-ho Şad’ın oğulları arasında T’ong-ngo Şad’ı, diğer unvanıyla Cha-po-lo tie-li-che Kağan’ı da sıralar.897 Hamilton, Çin kaydındaki Houen biçimini Hun olarak karşılar; bunun yazıtlara bağlanan Kuni biçimiyle ilişkisi kesin değildir.898 Dokuz Oğuzların diğer Türk boylarında899 olduğu gibi börü (kurt) ongunu900 vardır. Kurt Türk boylarının bazılarında erkek bazılarında dişidir. Bu tös (ongun kavram Mogolcadır) bazı boylarda inek, bazı boylarda geyik olur. Doğu ve Batı Oğuzları için aktarılan erkek kurt ongunu, her boy ve döneme genellenmeden ayrı kaynaklarla incelenmelidir. Arabalarının tekerlekleri yüksek ve çok parmaklıdır.901
3. ARAL-HAZAR ÇEVRE BOZKIRLARINDA OĞUZLAR
A. KAYNAKLARDAN BAZI BİLGİLER
a) Tolstov’a göre ise Seyhun, Aral bölgesinin yerli halkı Massagetler (Sakaların boyu), doğudan göç eden kabilelerle eskiden beri beraber yaşadılar. Baskakov, Oğuz adını ağız sütü anlamındaki uğuzla bağlayan Berezin’in görüşünün Pelliot tarafından da desteklendiğini aktarır. [Baskakov, “ok” sözcüğü ile “-uz” çoğul ekinden hareket eden açıklamayı Pritsak, Ligeti ve Kononov’a göndererek aktarır. Bu açıklama, Tolstov’un Augassir önerisiyle birleştirilmemelidir.] Daha fazla ve şüpheli tahminler olarak Oğuz uruk adının Massagetler’in Augassir uruğu ile özdeşleştiğini S. P. Tolstov tez olarak sunar. Oğuz ya da Ogur adı Türk dillerine özgü R/Z fonetik karşılığı üzerine aynı sözün türüdür. Örneğin eski Rus yazarlarında uuz, uğuz ya da Uz adlarının Oğuz adının adaptasyonudur; diğerlerine örnek olarak eski Bulgar urukları arasında rastlanan Onogur/Onoğuz, Kutrigur/Otuz Oğuz, Saragurlar=Sarıogurlar/Oğuzlar gibi eski etnonimlerin ilgisi vardır. Altay (Oyrat) dilinde ‘Oygor’ kavramı ‘akıllı, uslu, zeki, kuvvetli, bahadır’ anlamını taşır. Bu etnonimler r- veya z- dili olan herhangi bir şiveden türemiş ve fonetik bakımdan birbirinden ayrılmış olmalılar902 IV. yüzyılda Akhunlar Aral Gölü çevre bozkırların egemenidirler, çevre bozkırlardaki bozkırlı Türkî boylar bu yapıya katılırlar. Oğuzlar bunların ardılıdır. Dil ve kültür bakımından bura halkını özümlediler. Önceki kültürle oluşan kültür arasında kesinti yoktur. Bazı eskiler, Yunan yazarlarında adları geçen bazı kabilelerden Augassie’yi Oğuzlar, Apasiaka’yı (nehir boyu Sakaları) Peçenek’le özdeşleştirirler. Örneğin Sarmat kabilesi Yazıg, Oğuzların Yazır boyudur. Tohar asıllı Düker, Oğuz boyu Döğer’dir. Zeki Velidi Togan’a göre Herodotos’un Avaroesi Oğuzların Eymür boyudur. Peçeneklerin Apasiakalarla eşleştirilmesi de bu ad karşılaştırmalarından biridir; kesin kavim özdeşliği sayılmamalıdır.
b) Kıpçaklar da Oğuz Kağan’ın üvey oğlundan inerler.“Bayındır Han sülalesinden Akkoyunlu Uzun Hasan’ın 29.arka dedesi ‘İleken Bek’ Georgian Hıristiyandı. Yine Uzun Hasanın 25. Arka atası ‘Songur Bek’ Hazreti Muhammet çağında Alakes Dağı ile Kökçedengiz bölgesinde yaşıyorlardı. Bu sülale Cengiz çağından Uzun Hasana uzayıp gidecek Küçük Arşaklılar/Arşakunik devleti (52 -428) Roma’ya karşı sınırlar güçlensin diye Horosan’dan Anı’ya, Karsa geldiler. Güney’den Kuzey’e Demirkapıya kadar olan bölgelere yayıldılar. O tarihlerde Hz.Muhammed daha doğmamıştı (D. 570). Gürcistan keferesiyle kırk yıl ceng-i cidal edip Gürcistan beylerinden haraç aldılar. Sonra Hz. Muhammed’e ümmet olduklarını bildirmek için bir elçiyi mekkeye gönderdiler. Hazreti Muhammed’te İslami kuralları öğretmek için Selmanı Farisi’yi bu elçilerle gönderdi. Selman işlerini hakkıyla yaptıktan sonra, Dede Korkut’u başlarına Şeyh dikti.”903
c) Oğuz destanına göre: Oğuz’un son zamanlarında Kang ve Kanglılar, Kayı, Halaç ve Karluklar’la yan yana Amuderya Termiz’den aşağı bölgelerde, Horezm ve Aral Gölü çevrelerinde yaşamışlardı.904 Bu tez yalnız değil. Milattan öncelere dayanıyor, şöyle ki: Çi-çiler’le kaçan mağlup Hyong-nuların gelip yerleştikleri Balkaş Gölü ile Aral Gölü arasında kalan bölgeler MÖ III. yüzyıldan beri kısmen Türkleşmişti. Bazıları Çi-çi’nin halefleri ile onlarla birleşen Hyong-nular’dan bir grup II. yüzyılda batıya doğru göçlerine devam ederek, çok geçmeden Volga’nın aşağı akımlarına ulaştılar. Bu gruplardan Attila Hunlarına uzanan göç zinciri bir yorumdur; bütün grubun kesintisiz devamlılığı ayrıca kanıt gerektirir.
Şöyle ki: Gumilev, Güney Sibiryalılar ve Fin-Ugorların III. yüzyılda Çin coğrafyacılarının Wu-i-pei dediği Kuzey Ugor devleti teşkilâtına sahip olduklarını aktarır. Bu devletin yerini kesin bir başkent tespiti olarak değil, takriben bugünkü Omsk çevresi diye belirtir. Toprakları Ural bozkırlarına uzanmış, bölgede Hunlarla karşılaşmışlardı. Gumilev’in anlatımında Hunlar ile Ugorlar iki yüz yıl komşuluk yaptıktan sonra, kendileriyle birlikte ayrı bir etnos hâline gelen torunları da Avrupa yolculuğuna katıldılar. Yazar bu toplulukta Hunları çekirdek, Ugorları kabuk olarak tasvir eder ve hareketin öncülüğünü Hunlara bağlar.905906 Dionysios Periegetes ve Ptolemaios’a bağlanan 160 ve 175–182 tarihli ad kayıtları, özgün pasajlar görülmeden Hunların göçünün kesin tarihleri sayılmamalıdır.907 Yayılış Doğu Avrupa doğrultusunda gelişecek Volga’dan Karpatlara uzanan bölgelerin efendileri olacak olan neslin ataları bunlardandır.908 Bunlar Bozkır göçebeleri; Çinlilerce Kao-kiu, Ting-ling, Te-le gibi isimlendiriliyor: bu adlar siyasi mirasla ilişkilendirilse de bütün grupların aynı dili kesin olarak konuştuğu sonucu kendiliğinden çıkmaz. Soğdca Eski Mektuplar’ın ikincisinde, Çin’deki yıkım anlatılırken Hun adı kullanılır. Bu belge, Avrupa Hunlarıyla dil ve soy bakımından kesintisiz özdeşliği tek başına kanıtlamaz.909 Hyong-nular ve Türkler başlıklarında konu daha geniş işlenmiştir.
VI. yüzyıla yaklaşırken Çin sınırlarında görülen Dokuz Oğuzlar, Aral bölgesinin kadim halklarıyla etnik ve politik bağlardan oluşmuş Oğuzlar bahsedilen Ogurların akrabalarıdır. Ama artık onlara Ogur ya da Hun (Gun) denilemezdi. Yoğunlukla Ogurlar Kuzey Hazar ve ötesinin, bazen de Uzlar bu yolculuğu yapacaklar. Yinelersek Uz, Oğuz, Guzz aynıdır. Müslüman Oğuzlar (Türkmenler), Hazar Gölü, İran ve Anadolu ötesinin yollarına düşecekler.
B. DESTANLARDAKİ OĞUZLAR
1. “Oğuz destanı, Prof. Z. Velidi Togan’ın belirttiği üzere Saka (İskit) geleneğini sürdürür. Ebul Gazi’nin yazdığı Oğuz Destanı’nda Issık göl bölgesi, Orta ve Aşağı Seyhun’un kuzeyinde Karacuk Dağı ve Seyhun kıyılarını Oğuzlar’ın 4–5 bin yıllık yurtları gösterilir.”910 Oxus adı Amuderya/Ceyhun’a aittir. Togan’ın 1982 baskısında, s. 149’da Oksus adı Sırderya ile ilişkilendirilir ve Oğuz açıklaması ihtimal olarak sunulur. Bu açıklamayı, Oxus’un Amuderya/Ceyhun adı oluşundan ayırmalıyız.911
2. Aynı destansal yaklaşımla: Harizm Sultanı Bahadır Han’a bağlanan destan anlatımını özetleyelim: Oğuz Han Pers kıtası ve civarını aldı. Amu Derya’yı veya Oksus912 nehrini geçip Horosan’a girdi. Irak, Azerbaycan ve Şam’a kadar gitti. Bu destan güzergâhı, Oğuz Han’ın MÖ çağlarda yaşamış tarihî bir kişi olduğunu tek başına kanıtlamaz.913 Firdevsi’nin Şehname’sinde İran-Tur savaşlarını Tunga-alp (Afrasiyab) yapmış. Yazının olmadığı destanlar devrinden gelen inanılacak, nesilden nesile ulaşacak olan tabii ki sözdür. Başka ne var? O zaman Hunların başbuğu Mete’yi, Türklerin Saka devri padişahı Alper Tunga’yı (Afrasiyab) Oğuz Han’la özdeşleştirenler yanılıyorlar mı? Belki de Oğuzların destan kahramanı Oğuz Han, yine destanlarda kalması gereken bir kişilik. Destandaki zaman çizgisi, Mete’den önce yaşamış tarihî bir kişiyi tek başına saptamaz. Ama sadece destanlarda kalacak birisi mi? Elbette değil. Çünkü Oğuzlara ve daha birçok Türk boyuna (sözün egemen olduğu devirlerde) isim ve görev veren odur. Oğuzlar O’nu ‘ata’ bilirler. Oğuz Han destanlarında da Aral Gölü’nün yakın çevre bozkırları için bilgi yok. İşte buranın düzenini dış güçlere alt üst ettirmeyen, fakat Boy/kabile düzeninde yaşayan gerektiğinde çevre egemenlere insan kaynağı veren, dilleri de Türkçe olan toplulukları çalışmamızda ele aldık, ele alacağız.
Seyhun (Siri Derya) Oğuzlarının Bozok, Üçok diye ayrılmaları, On-Oklardan kalma anılardan olabilir. Oğuz şefine ‘yabgu’ denilmesi de, daha çok Batı Göktürklerin kağan yerine yabgu unvanı kullandıkları, kol şefine bile yabgu dedikleri düşünülürse Batı Türkleri geleneğine uygun düşer. Oğuz Türkçesi de Doğu Türkçesinden farklıdır. Bu durum Seyhun Oğuzlarının batıda VIII. yüzyıldan önce, eski zamanlardan beri yaşamalarıyla ilgili olabilir.
3. Oğuzların kabile düzeninin bozulamayan bölgesini anlamaya çalışalım: Yukarıdaki bilgiler bize kuzeybatıda Etil çevresinin, güneybatıda Batı Türkistan’ın iç bölgelerine uzanmayan bozkırların hikâyesinden aparılmış görünüyor. Hazar-Aral bölgesinden bahsedilmemiş. Sanki orasını kimse almamış. Sanki orası bomboş, kimse oturmamış. İşte şimdi Aral-Hazar çevresini anlatmaya çalışacağız. Gumilev’in anlatımına göre Hazar-Aral bölgesinde Massagetler yaşıyordu. Muhtemelen bunlar Sakaların bir koluydular. MÖ II. yüzyılda Hazar sahillerinde Sarmatlar yaşıyorlardı ve yine Miladi II. yüzyılda ise Hazar’ın doğu kesimlerinde takriben 156’da, Hyong-nular’ın batıya sürdüğü Alanların idaresi altında bir kabileler ittifakı vardı. Hunlar yollarına devam ederek, Volga ve Ural nehrine ulaştılar. VI. yüzyılda Türkler Aşağı Volga’ya girdiklerinde Aral çevresi bozkırlarını istila edip geçmişlerdi. Büyük Türk Hakanlığı’nın tarihleriyle ilgili en titiz çalışmalarda bile bu bölge halklarının hakkında bilgi yok. Sadece X. yüzyıl yazarlarının verdiği tek bilgi, bu bölgede iki halkın yaşamakta olduğu şeklindedir. Guzlar ve Peçenekler. Guzlar Ural havzasında, Şimdiki zamanda ekilip biçilen bu yerler engin denizlerdeki adacıklar gibi yer yer çam ağaçları ve bitki örtüleriyle kaplıdı. Bu yapı Kazakistan’ın Gökçetav bölgesinde günümüze kadar gelmiştir. Balhaş ile Aral arasında kalan daha güney kesimler K’ang-chü veya Kang devleti hâkimiyetindeydi. Burada yaşayanlar daha kültürlüydüler. Buradaki sakinlere Türkçe Kang-er yani Kanglı-kişi deniliyordu. Gumilev’in bu adları VI. yüzyıldaki Rus kullanımına bağlayan kronolojisi ise kesin değildir.914 Gumilev, Guzları kadim Turanilerin, Sarmatların ve Alanların halefleri olarak yorumlar. Sarmat etnogenezinin başlangıcını Hyong-nularla birlikte MÖ IV–III. yüzyıllara koyar; Yüe-çi/Soğd, Part ve Harezm topluluklarını aynı açıklamada anar.
X. yüzyılda Guzların yaşlı bir etnos ve atalet silkinmesi döneminde olduğu hükmü onun modeline aittir. Sarmat ve Alanlardan başka Ugorların atalarını, Orta Asya Peçenek kalıntılarını, Bayaut ve Bayundur gruplarını, muhtemelen Siyenpi kökenli Kayıları bu yapının içinde sayar. Bu bileşen listesi ve dönemlendirme bağımsız tarihsel kanıtlarla ayrıca sınanmalıdır.915 Böyle bir yargıdan Gumilev bakınız nasıl vazgeçmiyor. Etnoz, tek atadan oluşmaz. Daha önce var olan etnosların bileşiminden doğar. Gumilev’in etnogenez modelindeki örneklemesine göre İngilizler; Angıllar, Saksonlar, erkeklerini savaşlarda kaybeden Kelt kadınları, Danimarkalılar, Norveçliler, Batı Fransızlarından oluşmuş karma bir etnostur.916 Aynı modelde Büyük Ruslar (Velikorosslar); Doğu ve Batı Slavyanları, Finler (Mariler, Ves ve Çudlar…), adları sayılan fin kabileleriyle karışan Ugorların bir bölümü, Baltlar, Türkler (vaftis edilmiş Kıpçaklar ve Tatarlar, peçenekler) ve az miktarda Moğollardan oluşmuştur.917
Destanlardan öğreneceklerimiz var ama Aral çevresiyle yakın bozkırlardan haberler olmadığını unutmadan izleyelim.
Togan Hoca, Oğuz Destanı’ndaki yer adlarını yorumlarken Oğuzların eski yurdunu bugünkü Kazakistan ve Balkaş çevresiyle ilişkilendirir. Balkaş’ın güney ve güneybatısındaki Porsuqnun Qaraqum, Qazıgurt, Qaratağ ve Ulutağ gibi adların “şaz” Türkçesiyle aktarılmasını bu görüşüne dayanak sayar (Togan, Oğuz Destanı, 2. bs., 1982, s. 149).
Togan’ın aynı destan yorumunda Buhara ve Horezm çevresi Kanglılarla, doğudaki sahalar Uygurlarla ilişkilendirilir. Talas ve Şelci ise Kanglıların, Uygurların ve Oğuzların ortak yurdu olarak gösterilir (a.g.e., s. 149).
Togan’ın Oğuz Destanı çözümlemesi, Batı ve Doğu Türkistan’daki toplulukları destanın akrabalık ve sefer anlatılarıyla ilişkilendirir. Oğuz Han’ın amcaoğullarını yenmesi, Kanglı, Kıpçak, Karluk, Halaç ve Uygur adlarının ortaya çıkışı bu anlatı dünyasının parçalarıdır. Destandaki ad verme ve hükümdarın farklı bölgelere boy göndermesi motifleri, bu toplulukların gerçek kökenlerini veya göç tarihlerini tek başına kanıtlamaz. Togan’ın tarihsel yorumları ile çevirdiği destanın sözlerini birbirinden ayıralım. Oğuz, Kanglı, Kıpçak ve başka Türk topluluklarının Aral’dan Doğu Avrupa’ya, İran’dan Kuzey Çin’e uzanan ilişkilerini incelerken her bölge ve dönem için ayrıca tarihsel belge aramalıyız (Togan, Oğuz Destanı, 1982, s. 125–126, 148–150; elektronik karşılaştırma).
Hocadan öğrenmeye devam ediyoruz. “Asya’nın ortasında Oğuz-Ugur devleti kurulduğunda Türkler, Karluklar, Yağmalar dağlık bölgelerde yaşarlardı. Tanrı dağlarında yaşadıkları bilinir. Semerkant ve Almalık’taki Uygurlar destanımızda oturak kavimdirler. Oğuz ve Kanglı’lar (Togan’da Kıpçakların ataları) ise ele avuca sığmaz göçerlerdi. Oğuz Han’ın ismi Reşidettin’in Paris nüshasında daima Ogur olarak yazılmıştır. Tevarih-i Güzide Nusretname’de (Taşkent neşri,1967, s 13’den başlayıp) hep böyle, Esedi Tusi’nin Gerşabnamesi’nde Sakalar devrinin ilk cihangiri Yugur (Ugur) Kağan’da hep ‘r’ le yazılmıştır. Bütün bunları gördükten sonra Bizans elçisinin İmparator Justin’e, 569 tarihinde, Göktürk Hakanının ziyaretinin dönüşünde ‘Bu halk bugün Türk ismi ile tanınmaktadır; eski ismi Sakalardı’ (Menender 151 -152) demesinin tam bir hakikatı anlattığı inancı gelecektir.”918 Chavannes, İstemi’nin otağının bulunduğu Ektag adını Ak Dağ olarak açıklar; Altın Dağ çevirisine itiraz eder. Bu otağı Tekes vadisiyle ilişkilendirmesi bir yer tespiti tahminidir.919 Ögel’e bağlanan Beşbalık’taki Kağan-futu otağı kaydı, Tekes vadisine ilişkin tahminin doğrudan doğrulaması sayılmamalıdır; ilgili cilt, sayfalar ve yer adları ayrıca karşılaştırılmalıdır.920
“El Buruni921, Aşağı Amuderya –Aral gölü bölgelerini Peçenek, Alan, As ve Oğuzlar’ın ülkesi diye tanıtıyor. Şehnamede bu bölge Beşenk ülkesi diye geçer. Turlar’ın kahramanı Afrasyab’ın (Alp Er Tunga) atası Beşenk, dolayısıyla, Türk ve İran destanlarını birlikte yorumlarsak: MÖ VII. yüzyılda Türk-İran savaşlarının galibi Tunga Alp Er bir dönem Ön Asya’nın da sahibi olmuştur. Destanlarda Oğuz Han’da O’nun gibi Ön Asya fatihidir. Kafkaslar’a, Azerbaycan’a Doğu Anadolu’ya, Şam’a, Filistine girmiş oralarda bir süre kalmıştır.”922 Buradaki Oğuz Han–Alp Er Tunga–Afrâsiyâb özdeşleştirmesi, destanları birleştiren tarihçi yorumudur; ortak fetih anlatısı tek başına aynı tarihî kişiyi kanıtlamaz.
Konu genişletilebilir. Niye böyle Türk/Oğuz ayrımı işlenmiş? Sorusunun yanıtı uzunca verilebilir. Ancak şöyle bağlamak yerinde olur. Horasan’da yeni bir hanedan oluşmaktadır. Bu hanedan Oğuzlardan gelir. Şanlı geçmişin sahipleri, Oğuzların içinden çıkan Türkler olunca Oğuzların adı da Türk olur. Yadırganacak bir şey yoktur. Batı dört yöndeki ‘Türk dilli halkların’ hepsini Türk bilir. Zaman zaman da Türk, Türkmen, Tatar derler geçerler. Kendilerini Oğuz Han’ın çocukları içinden geldiğini kabul eden soylu boylar, Horasan’da, İran’da, Anadolu’da da kendi adlarına hükümetler kuracak ama Oğuz sözcüğünü kullanmadan. Selçuk Bey Selçukları, Osman (Ataman/Ottoman?) Bey Osmanlıları örgütleyecekler.
SELÇUKLULAR (1040–1157) (HORASAN ÜZERİNDEN ANADOLU’YA)
BATI TÜRKMENİSTAN VE HORASAN
Batı Türkistan ve Horasan: Sir Derya’dan batı yönünden Hazar Denizi923 kıyılarına ve İran’a dayanan, kuzeyden Ruslar tarafından ortadan kaldırılan Musevi dininden Türk devleti Hazarlar ile, güneyden Arap Abbasilerle sınırlı bölge olarak ele alınabilir. Buralar önce Sakalar sırasıyla Hunlar, Akhunlar, İranlılar, Göktürkler ve Uygurların İslam Arapların (Emevi ve Abbasi halifeliklerinin) ilgi alanları olmuş. Başlangıçlardan X. yüzyıllara kadar buraların yerel egemenleri Oğuz/Kıpçak/Peçenek (ataları Qanglar, Qangerler) Qang yumuşak federasyonu içinde yer bulmuşlar. Bölgeye Tokharlar,924 Horezmliler, Soğdlar, Alanlar yani “Bakteryenler dışında olanlar MÖ XII. yüz yıl’da katıldılar. [Togan’ın s.39’da anlattığı Greko-Baktriya hükümdarlarının kökeni, Baktriya halkının tamamının İskender’le gelenlerin torunları olduğu anlamına gelmez.] İlk Göçmenler Avrupa’dan, Anadolu-İran yolunu kullanarak buraya ulaştılar. Beraberlerinde Anadolu’dan”925 “yazıyı (Fenikelilerin Ön Asya alfabesini), W.Bang’a göre şad, hatun, tarkan, yabgu, buyla gibi siyasal örgütlenmede lider ünvanlarını, feriştah (melek) ve Tamuh (cehennem) gibi dinsel kavramları yerlilere onlar öğretti derler ama (Togan’ın kanısı böyle değildir), kavramlar yerlilerindir. Bölgenin yerlileri için ekleyeceğimiz bilgiler var. Yerliler, MÖ8. yüz yılda merkezleri Orta Tiyen Şan’da (Tanrı dağları) olan Sakalar’dı. Yukarıdaki göçmenler bozkırlıların ordularından ve devletlerinden etkilendiler. Türk usullerini benimsediler. Türkleştikten sonra, yerel liderlerine hakan dediler. [Togan s.34–35, İskender ile yirmi iki/yirmi üç Türkmen hakkındaki anlatıyı rivayet olarak aktarır ve Vahab bin Münebbih ile Taberî’ye gönderir. Bu geç dönem aktarımı, MÖ IV. yüzyılın doğrudan nüfus veya konuşma kaydı gibi okunmamalıdır.]”926
İskender ordusuyla birlikte ulaşabildiği steplere Kıbrıs, Anadolu ve İran’dan göçmenler getirmişti. İskender öncesinde ve sonrasında Saka (Tur)lar, boydan boya buraları dolaştılar. Doğudan Hunlar, Göktürkler, Çinliler, Moğollar, İranlılar, batıdan Araplar iç bozkırların sahibi hiçbir zaman olamadılar. Böylece Batı Türkistan’ın insan hamuruna yeniden katılanlar oldu; oldu da ne oldu? Günümüzde oralarda Türkçe konuşan Kazaklar, onların batı ve güneybatısı kesimindeki bir kısım halk olan Özbekler ve Türkmenler var. Bu ayrım yanlıştır: Bilinen sınırlar vardır ama değişik sınırlar içinde yaşayan halk aynıdır. Zaten tarih, buraya sınırları çizerek Türkistan demiştir. X. yüzyılda yerlilerin isimleri, Oğuz (Augassi?) boylarının isimleri olmuştur. Talas civarında oturan Bakterıyan’lar çoktan yoktur. “Argımpaye’ler, Argu-bay’lara, Tokharlar’sa Bu gün Oğuzlar’ın boyu Döğerlere dönüşmüştür. Alanlar’la (Aslar) birlikte Türkçe konuşurlar. Bu gruplar, doğuya gitmeden çok önce, batıda Türkler arasında Türkleşmişlerdi.”927 [Kaşgarlı, Balasagun halkının Soğdca ve Türkçe konuştuğunu aktarır; bu şehir kaydı bütün Mâverâünnehir Soğdlarının aynı dil tarihini yaşadığını göstermez.] İslâmlaşmış Oğuzlar için Türkmen adı kullanılmıştır; bölgedeki bütün Müslüman halkı tek bir Türkmen kimliğinde toplamak doğru olmaz.928 Onlar artık, Şaman, Musevi ve Mazdeizm gibi yaşlı inanışların izlerini de taşımalarına karşın Müslümanlığa içten inanmış müminlerdir. Peçenekler, Uzlar929 ve Kıpçakların kuzeyde Karadeniz boylarından Avrupa’ya girişleri art arda olur. Bölgede geride kalanların hamuruna kuşbakışı bakarsak: Türklerin gücü ‘ebedi Türk elini’ yarattı ve içine Kıpçakları (Kimak-Polovest-Kuman), Kangarları (Peçenekler), Karlukları, Kırgızları, Karahanlıları aldı. Büyük Türk Kağanlığı döneminde Türklerin Çin’le, İran’la aynı zamanda diğer istilacılarla aralıksız savaşlar yaptılar. Yukarıdakiler gibi Türkmenler ve Moğol dilli Kitanlar fatihlerin kültürünü benimsediler. O kadar ki: Büyük kağanlığın 745’te mahvoluşundan sonra bile onlar bu ortak kültürle topraklarında yaşadılar. Örgütlenmelerini dışarıdan bozabilen çıkmadı. Oğuzların Aral çevresinde kalanları batıya yönelirler. Bunun başlıca nedeni: Artık (X. yüzyıl), yağmur yağmaz. Otlaklar yok olur, hayvanlar zayıflar. Kuraklık bölgede tarımı verimsiz yapar, uçan kuşun sıcaktan bayılarak yere düştüğünü anlatan kaynaklar var. İşte böyle bir süreçte bölgede hareket başlar. Oğuzlar ve diğer Türk dilli boylar sürüleriyle yollara düşerler. Bir grup Horasan’da toplanacak.
Eski yazarların ‘bin tanrı ili, kenarlarında denizleri olan güneşin bahçesi’, yenilerin ‘bir şey almadan veren yediveren gül’ dedikleri Anadolu’ya Türkmenler, “XI yüzyılın başından başlayarak gelirler.”930 1048’de Pasinler Savaşı’ndan sonra Bizans’tan çekinme kalmaz. Bu ara Ege Bölgesi’ne ve Bergama’ya kadar yayılan özgür boylar var.
Gelecek için bir not düşersek: Anadolu insan kaynağı yeniden yapılanarak tamamen Türkleşmesini sağlayacak XIII. yüzyıl Cengiz’in, XV. yüzyıl Aksak Timur’un (Demir), Anadolu’ya Tatar akınlarını hatırlatmalıyım. Ama bu harekette gerek Cengiz soyunun, gerekse Timur’un kendilerini Tatar olarak gösterip, Moğol soyunu ululamaları için artık çok geçtir. Çünkü Türk egemenliği o tarihlerde çoktan Kaşgar’dan Anadolu’ya ve buradan Tuna’ya değin uzanmıştır. Tarih, artık Tatar-Moğollardan çok Türklerindir.
Bozkırlı Asyalıların tarihinde yüz iki yüz yıl bir gün gibi kısadır. Şöyle ki, Cengiz’in torunu Batu Han’la Tatarlarla gelip Ural Dağları’nın Batı ve Doğu bozkırlarında Kıpçaklar içinde Türkleşen, Anadolu’da ise Cengiz ordularıyla gelip Selçuklar, sonra Timur’la gelip Osmanlılar içinde Anadolu Türkçesini öğrenen ve Türkleşen Moğollar var artık…
SELÇUKLAR
Türkmenlerin Selçuk boyu, Oğuzlardan931 gelir. Selçuklu ailesinin ilk yöneticileri arasında yabgu unvanını taşıyanlar da vardı. Kaynaklarda baygu/beygu biçimleriyle de karşılaşılan bu unvan, Karluk, Uygur ve Karahanlı yöneticilerince de kullanılmıştır. Kuşan, Tohar ve İran çevreleriyle ilişkilendiren açıklamalar bulunmakla birlikte kelimenin kökeni kesinleşmiş değildir. Kullanıldığı her dönemde aynı idarî makamı gösterdiğini de varsayamayız.932 Selçuklu hanedanının atası Selçuk Bey, Temir Yaylıg lakabıyla anılan Dukak’ın oğluydu; Oğuzların Kınık boyundandı. Buhara yakınındaki Nûr yöresinde yaşayanlar Selçuklu topluluklarıydı; onları Gaznelilerle karıştırmamak gerekir. Arslan Yabgu’nun Gazneli Mahmud tarafından 1025’te yakalanması, iki tarafın ilişkilerindeki önemli dönüm noktalarındandır.933 Gazneli devletinin temelleri Alp Tigin’in 962’de Gazne’yi ele geçirmesiyle atılmıştı. Türk askerî zümrelerinin önemli yeri bulunmakla birlikte ordunun tamamını Türkçe konuşan tek bir topluluk sayamayız. Sümer, Tuğrul Bey’in 1038’de Nişabur’a girişini anlatırken keten sarık, uzun ve önden ilikli kaftan, keçe çizme, yay ve üç oktan söz eder. Bu tasvir bütün Oğuzların giyimini tek başına temsil etmez.934 Selçuklu–Gazneli mücadelelerini özetlerken Gaznelileri topluca Oğuz/Uz saymamak gerekir. Batıya yönelişte, Tuğrul Bey’in gönderdiği İbrahim Yinal ile Kutalmış’ın 1048’de Pasin ovasında Bizans ordusunu yenmesi ayrı bir aşamadır; bunu Erzurum’dan Konya’ya uzanan tek bir sefer gibi anlatamayız. Tuğrul Bey’in 1055’te Bağdat’a girişi ile halifenin kendisini doğunun ve batının hükümdarı ilân ettiği 23 Ocak 1058 tarihli kabul törenini de ayırmak gerekir.935 Sonra da halifenin damadı… Sümer’in aktardığına göre 1063’teki düğünde Türkçe şarkılar söylenmiş, Tuğrul Bey beyleriyle oyun oynamıştı. Bunun halay veya benzeri bir oyun olduğu, kesin bir adlandırma değil Sümer’in yorumudur. Altın taht, yedi günlük ziyaret ve gelinin peçesinin açılmaması ayrıntıları ise Sümer’in Ebü’l-Ferec’ten aktardığı rivayete aittir.936
Tuğrul Bey Eylül 1063’te 70 yaşında ölmeden önce, oğlu olmadığından yerine kardeşi Çağrı (Melik-ül Mülük) Bey’in oğlu Süleyman’ı veliaht olarak gösterir. İç kargaşanın oluştuğu bu dönemde birliği sağlayan Alparslan, Rey’e girerek 27 Nisan 1064’te Selçuklu tahtına oturur. Kafkaslar, İran, Irak, Suriye, Ceyhun ötesi Türkistan bölgelerinde başarılar birbirini kovalarken bir tarafta da Anadolu’da kumandanı Afşin’in başarılı hareketleri var. İlginçtir, özgür ve öncü Türkmen boyları XI. yüzyılın başından beri Anadolu’ya girdiler. yüzyılın ilk yarısında Ege kıyılarına Bergama’ya kadar uzanmışlardı. Onlar, Selçuk hükümetleri ordularından bağımsız olarak adeta Anadolu’yu fethediyorlardı. Bizans topraklarında göçebe Türkmen, Selçuk ordusundan önce davranıyordu. O zaman da gelecekte başka bir sorun ortaya çıkacaktı. Türkmenler devlet otoritesine karşı geleceklerdi.
Türkmen bir sel gibiydi. Üstelik aceleciydi. Zira o sıralar Ortadoğu’da, Ön Asya’da Türkmen’in girmediği, hayvanlarını otlatmadığı ülke mi var? Varsa çok az.
Anadolu’ya Selçuklulardan önce de farklı topluluklar gelmiştir. Sakaların Anadolu ve Ön Asya seferlerini bu çerçevede ele alabiliriz. Oğuz Kağan destanındaki fetihlerle bu olaylar arasında kurulan bağ, tarihçilerin yorumudur; Saka ile Türk kimliğini kendiliğinden eşitlemez. Yeremya 51:27, Babil’e karşı çağrılan krallıklar arasında Ararat, Minni ve Aşkenaz’ı sayar. Aşkenaz’ın İskit adıyla ilişkisi dilbilimsel bir açıklamadır; ayet Sakaları Türk diye adlandırmaz. Kırzıoğlu’na bağlanan Ezekhia kaydı ve MÖ 629–588 tarih aralığı ise kesin değildir.937
Herodotos’ta şöyle bir kayıt var. “Pers kralı Dareus Paionyalılar’dan kim olduklarını, yeryüzünün neresinde oturduklarını ve Sardes’e (Sart, Salihli yakınında) niçin geldiklerini sordu. Onlar ülkelerinin Paionia’da, Struma çayı (Makedoya’da bir nehir) kenarında olduğunu söylediler. Halklarınınsa Troialı Teukrosların kolonistleri olduğunu söylediklerini eklediler”938 Rawlinson’a bağlanan Turan kökeni ihtimali, Ökmen çevirisinin 172. açıklamasında yer alır; Herodotos’un kendi hükmü değildir. Rawlinson’ın 1858 baskısının III. cildinde s. 224, not 9 karşılaştırılmıştır; bu ihtimal kesin bir kavim özdeşliği sayılmamalıdır.939 “Perslerin kentlerini işgal ettiklerini Siriopaion, Paioplai, halkları öğrenince, boşalttıkları kentlere döndüler ve teslim oldular ve böylece Siriopaion, Paoplai ve Prasias gölüne kadar olan bütün halkları Asya’ya götürüldüler.”940 V 15, Siriopaion ve Paioplai gruplarının Asya’ya götürülmesini anlatır; V 16 ise göl çevresindeki bazı grupların boyun eğdirilmediğini belirtir. Bu ayrım, bütün bölge halkı için tek köken ve toplu sürgün sonucu çıkarılmasını önler.
“Herdot Argippaeler’den (İskit kolu, varyant Argımpaeler) bahseder. Dev tarihçimiz Togan, bu kavramı bize Argımbay olarak aktarıyor. Kaşgarlı Mahmut, Talas ve Balasagun arasına Argu ülkesi demektedir. MÖ bu bölgede yaşayan Usunlar’ın ve Doğu Türkistan’daki Kuçu ahalisinin hükümdarlarının lakabı ‘bay, veya bek’ idi” MÖ VI. yüzyıl Massagetleri ile Türkler arasında, Sebeos’a ve Yahudi/Türk rivayetlerine dayanarak kurulan bağlantı ise ilgili pasajlar ve aktarım zinciriyle ayrıca sınanmalıdır.941942 Herodotos I 201, Massagetleri İskit sayanlar bulunduğunu aktarır; bu, Saka–Türk–Hun sürekliliğini tek başına kanıtlamaz. Turan Ovası’nda Persler tarafından Turanlı sayılan Partlar, İran’a sahip olduklarında Fırat’a kadar toprakların üstbeyi oldular.
Daha sonra Perslerle beraber onların asker kanadı olarak Anadolu’ya yabancı kalmadılar. “Harizimde kazılar yapan P.Tolstov, en azından 2500 yıl önce Türklerin Horasan ve Harizm’e yayıldıklarını söyler. Ona göre Oğuz ve Peçeneklerin ataları, doğudan gelenlerle bu bölgedekilerdir. [Massaget adlandırması, Photius’un Bibliotheke 64’te özetlediği Theophanes Byzantios metninde bulunur. Bu aktarımı 568 tarihli elçilikle eşitlemek ayrıca tarihleme gerektirir; eski adın kullanılması tek başına soy veya dil özdeşliği kanıtı değildir.] Oğuz Han destanı eski Hun ve Saka geleneğini sürdürür. Tur (Tura) adı Saka, Tohar, Kuşhan, Uar-Hun gibi çeşitli topluluklara bir genel ad olarak verilir.”943 Anadolu’da Saka hâkimiyeti dönemi için alıntılarımıza devam edelim. Ksenophon, Anabasis IV.6.4–5’te Phasis ırmağından sonraki yürüyüşte Khalyb, Taokh ve Phasian topluluklarını anlatır. Güzergâhın bugünkü yerlerle eşleştirilmesi ayrıca bir yorum sorunudur. Togan’a bağlanan Phasian–Paçan–Peçenek eşleştirmesi de Ksenophon’un kendi tanımı değil, ayrıca dil ve tarih kanıtıyla sınanması gereken bir görüştür. Bu toplulukların hepsini tek bir Saka valisine bağlamak doğru değildir: Anabasis VII.8.25’teki listede Phasianlar ve Hesperitler için Tiribazos anılırken Makronlar ve bazı komşu gruplar bağımsız sayılır. Dakyns çevirisi bu son listeyi yazmalarda eklenmiş bir bölüm olarak işaretler.944
V. yüzyılda Hunların batı boyları (Avrupa Hunları) kuzeyden Trakya’ya, Kafkaslar üzerinden de Hun komutanları Basık ve Kursık’ın yönetiminde Anadolu’ya ulaştılar. Erzurum’dan itibaren Malatya ve Çukurova’ya kadar ilerlediler. Orta Anadolu’ya yönelerek Ankara’ya kadar geldiler. Hunlardan önce İran’ın doğu topraklarını tutan Ak-Hunlar (Heftalitler) İran hükümdarının hizmetinde Diyarbakır kuşatmasına katılırlar. VI. yüzyılda Avarlar Macaristan üzerinden Trakya’ya girdiler. Sonra VI. yüzyıl başlarında Göktürklerin batı boylarına katılan Sabir Türkleri (ki Sibirya’ya isimlerini verdiler) Kayseri ve Konya yörelerine akınlar düzenlediler. 568 yılında 53 bin Sabar erkeğinin, Kafkasları aştığını gören Bizans İran’a geçecekleri korkusuyla Bizanslılar tarafından Azerbaycan’a yerleştirilir. 625 yılında Göktürk atlıları Sıvas’taydı. 730 yılında Hazarlar Diyarbakır’a kadar gelirler. Hunlar, Göktürklerin batı boyları Sabirler, Hazarlar eski Türk dinindeydiler. Bu gruplar Türklerin batı kollarıydılar. Ama doğu, Avrasya ve Yakındoğu insanlarıyla, ilk çağlardan beri sosyal, ırksal, kültürel bakımdan sürekli bir etkileşim, dolayısıyla değişim içindeydiler. VII ve VIII. yüzyıllarda Emevi ve Abbasi orduları içinde Anadolu’ya girdiklerinde benzer bir değişim devam eder gider. Yakın Doğu’nun mutfağını, damak tadını sevdiler. Dillerine Yakın Doğu yerli halklarının kavramlarını aldılar. Kendi dillerinden bu dillere kavramlar verdiler. Dinleri de değişti. Yeni dinlerine ait uygulamaları, kendi geçmişlerinden izler taşıdı.
Anadolu’ya doğru yorucu, bedeli ağır yolculuklar sonunda yerleşmenin ve kalmanın bedeli de ağır oldu. Ama başka yerlerde ödenen bedellere göre de çok anlamlıydı. Anadolu’yu yurt edindiler. En kalabalık Türk kütlesi burada oluştu.
İlk zamanlardan XI. yüzyıl sonuna kadar Türklerin Anadolu’ya yabancı olup olmadıkları gözlenirken, şöyle bir soru sormak zorunda olduğumuzu hissetmeliyiz. Selçuklardan önce gelen Şaman (eski Türk dini), Mazdek, Hıristiyan, Musevi ve nihayet Müslüman Türkler geldikleri gibi atlarını topuklayıp, Anadolu’da hiç tortu bırakmadan geldikleri yere mi döndüler? Böyle bir soruya verilecek yanıtlar kaynaklarda vardır.
Örnekler: Kırzıoğlu’nun Clavijo’ya bağladığı anlatıyı, seyahatnamenin erişilen İngilizce çevirisiyle karşılaştıralım. Clavijo, 1 Eylül 1405’te Alashkert’te dinlediği bir rivayette Alashkert, Ani ve Erzurum’a hükmeden üç kardeşin kavgasını anlatır. Erzurum ve Ani’deki kardeşler Müslüman Türkmenlerden, Alashkert’teki kardeş ise komşu Türklerden yardım ister. Rivayete göre aynı dili konuşan bu yardımcı kuvvetler anlaşarak üç kardeşi de ortadan kaldırırlar. Pasaj, Türkmenleri Hristiyan-Grigoryan diye tanımlamaz ve olayı 1064’e tarihlemez. Bu, Clavijo’nun gördüğü bir XI. yüzyıl savaşı değil, XV. yüzyılda dinleyip aktardığı bir hikâyedir; tarihsel karşılığı ayrıca araştırılmalıdır.945 Anadolu’daki yer isimleri eski Türk boyları isimlerini çağrıştırır. “ BugünTrabzonda (Of) ‘komanet’ (Koman yurdu), Komarita (Yomra) Komare; Giresun Alurca’da ‘Koman’, Ordu’da ‘Kumanlar’ (Boyabad’ta), Sinop’taki ‘Komari’ ile ‘Kuman’ adlı köylerin, buralara yerleşen Kumanlar’ın hatırasıyla ilgili olduğu düşünülür.”946 Böylesi aktarmaların sonu gelmez. Ama görülen odur ki, konuyu şöyle bağlamak yanlış olmaz. Türklerin Anadolu’daki eski halklar içinde izleri her dönemde vardır.
Selçuklular (1077–1308) Anadolu’ya yerleştiğinde Hristiyan yerliler olarak, Rumları, Ermenileri az da olsa Süryanileri buldular. Bu üç grubun birbirleriyle anlaşamadıklarını gözlediler. Hristiyan gruplar iç içe yaşamadıkları gibi kavgalıydılar.
Rumlar Karadeniz, Akdeniz, Ege Denizi sahil şeritlerinde ve Ege Bölgesi’nde; Ermeniler, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da; en küçük grup olan Süryaniler ise Güneydoğu Anadolu’da yaşıyorlardı. Kiliseleri farklı ve anlaşamayan bu grupların arasındaki kavgaları çözünce, onları kendilerine bağladılar.
Gelelim konumuza: Türklerin Selçuk kolunun Anadolu’ya gelişinden sonra, sorun açıktır, Anadolu’da Bizans mı Selçuk mu yaşayacaktır?
26 Ağustos 1071 Malazgirt Muharebesi öncesinde Alpaslan’ın askere hitabı ve savaş hazırlıkları, sonraki tarihçilerin naklettiği rivayetlerden aktarılır. Aşağıdaki sözler çağdaş bir konuşma tutanağı olarak okunmamalıdır. “Konuşması bir sultanın gibi değil, savaşçı bir Türkmen gibidir. Bugün ben de sizlerden biriyim ve sizinle birlikte savaşacağım”947 der. “Bir Cuma günüydü. Namazını kıldı. Savaşmak istemeyenlerin geri çekilmesi için buyruk çıkardı. Okunu ve yayını bırakarak kılıç ve kalkanını aldı. Atının kuyruğunu kendisi bağladı. Arkasına kefen mahiyetinde beyaz elbise giydi. Güzel kokular sürdü. Şayet yenilirsem burası bana mezar olacaktır dedi. Rumlara karşı yürüdü.”948
Şans Türkmen’den yanadır. Avcıoğlu’na dayanan aktarımı özetlersek, 1071 Malazgirt savaşı için hazırlanan Selçuk ordusuna savaş öncesinde Selçuklara benzer 10 bin kadar doğu Anadolulu katılır. Savaş sırasında Bizans Ordusu içinde 15 bin kişi kadar parayla tutulmuş, Peçenek ve Uz, Kuman Türkleri vardı. Bunlar Avrupa’dan toplanıp getirildiler, liderleri Tamış’la birlikte Selçuk ordusuna katılırlar. Ancak Vratimos’un Attaleiates incelemesi saf değiştirmeyi ana muharebeden önceye yerleştirir; savaşın en kızgın anında olduğu burada doğrulanmaz. O kadar birbirlerine giyim kuşamıyla benzerler ki, bir gece önce olan kaçma/kovalamaca da Selçuk-Kuman/ Uz ayrılamaz. (Bizans ordusundaki balkan Türkleri) Bizanslılar katılmanın süreceğinden korkmuşlardı ki geriye kalanların Türklere katılmalarını önlemek için liderlerine yemin bile ettirdiler. Buradaki 10 bin ve 15 bin rakamları kesin kabul edilmemelidir.949
Netice ise bellidir… Savaş sonrasına günümüzdeki yorumcular iki çeşit soruyla yaklaşırlar.
Türkmenleri Anadolu’dan atmak için mi Bizans savaşı seçti?
Türkmenler Anadolu’yu yurt edinmek için mi savaşı seçtiler?
Her iki sorunun yanıtları ise savaş öncesi ve sonrası gelişmelerde gizlidir.
Türkmenler, XI. yüzyılın başlarında özgürce 1016 yılından beri Anadolu’ya girmişlerdi. Öncüler, yüzyılın ortalarında Bergama’ya ulaştılar. Savaş sonrasında Bizans’ın Anadolu’da ordusu kalmayınca, her tarafa aktılar.
Anadolu bazen davetle Türkleşir.
Don ve Kuban bölgesindeki Kuman-Kıpçak grupları, IV. David’in (1089–1125) çağrısıyla Gürcistan’a geldiler. 1118’de bunlardan 40.000 kişilik atlı bir ordu oluşturulduğu aktarılır; bu sayı 40.000 aile göçüyle aynı ölçü değildir. 220.000 kişinin Hıristiyanlaşması ve günümüz ağızlarıyla doğrudan soy bağı ayrıca belgelenmelidir.950
Kırzıoğlu, Kartlis Tskhovreba’nın İskender devri anlatısındaki Bun-Türk ve Kıpçak adlarını çok eski bir yerleşmenin delili olarak yorumlar. Ancak bu, olay devrinde yazılmış bir kayıt değildir. Gippert, sonraki Hun/Hazar anlatılarının İskender devrine taşınmış olabileceğini savunur; bu araştırmacının açıklamasıdır. Dolayısıyla kronikteki adları, İskender öncesi Kıpçak yerleşmesinin kesin belgesi sayamayız.951
Don, Azak Denizi’nin Taganrog Körfezi’ne dökülür; Severskiy Donets ise Don’a katılan ayrı bir akarsudur. Kuban havzası Don’dan ayrıdır ve Azak Denizi ile Büyük Kafkaslar arasında yer alır; Kuban adı burada Kuman ile eşanlamlı kullanılmamalıdır. Yukarıda, paragrafın başında Don ve Donets bölgesinden getirilen Kumanlardan bahsediliyor. MÖ V. yüzyılda yaşamış olan grek tarihçi Herodotos, buraların İskitya olduğunu yazar.952 Çoğu zamansa Türkmenler Malazgirt yengisinden sonra, Bizans ordusuz kaldığından Selçuk ordusundan bağımsız özgür boylar, bu kez yerleşmek üzere çoluk çocuk, hayvanlarıyla Anadolu bozkırına kavgalı/kavgasız yayıldılar, gerekiyorsa savaştılar.953
Sonuçta Büyük Selçuklu Devleti Horasan’da kurulmuş, Selçuklu hanedanının İran, Irak, Kirman ve Suriye’de de farklı sürelerle hüküm süren kolları olmuştur.954 İran kısmen Türkleşirken, Anadolu 200–300 yıl içinde Türkleşir. Anadolu Selçuklu kolunun kalıcı etkisi, Selçukluların başka bölgelerde hüküm sürmediği anlamına gelmez. Zaman geldi ulusun, her türlü gücünün kaynağı Anadolu oldu. Acaba burada tarihin derinliklerinde bilemediğimiz, göremediğimiz birikimler mi vardı? Değilse o zamanlar, Ortodoks Rum olan Anadolu’dan başka ‘cihat’ yeri mi bulunamıyordu?955 Selçukluların Anadolu serüveni çok hızlı gelişti. Özetlersek: Konstantinopolis’in bürokratları aralarındaki kavgalardan sınır sorunlarıyla ilgilenemediler. Nitekim 1078’de İznik hiç direnmeden Türklere teslim oldu. Anadolu’nun yeni efendileri Boğaz’ın Anadolu yakasında bulunan Üsküdar’ı (eski adı Khrysopolis; daha sonraki adı Scutarion) aldıklarında sene 1079’du. Aynı yıllarda kuzeyden Balkanlar’a sokulan Peçenekler Trakya’yı hallaç pamuğu gibi atıyorlardı.
Dipnotlar
- 642Wolfram Eberhard, A History of China, gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 3. baskı, Berkeley–Los Angeles: University of California Press, 1969, VII.D.1 ve VII.E.1; aynı yazar, “Toba’lar Etnik Bakımından Hangi Zümreye Girer? İlk Araştırmalar”, çev. İkbal Berk, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, c. 1, sy. 2 (1943), s. 19–20, 29–30.↩
- 643Kuzey Liang’ın 439’da yıkılması için Wolfram Eberhard, A History of China, 3. baskı, 1969, VII.D.3. Aşina topluluğunun sığınması ve Altın Dağ’da demircilik yapması için Sui shu, 84. bölüm, “Türkler” (突厥) başlığının ilk cümlesi. Kroniğin bu cümlesinde yıl verilmez.↩
- 644L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 195–197.↩
- 645Denis Sinor, “[Kök] Türk İmparatorluğunun Kuruluşu ve Yıkılışı”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Talât Tekin, İletişim Yay., 2014, s. 385, 397. “Bu tarihlerde Siyen-pi’lerin ardılları Ju-Janlar Tanrı Dağları Kuzey etekleri boyunca uzanan İpek yolu üzerinde kültür merkezlerine, Ural gölüne doğru uzanan bozkırlarda yaşayan Te-le’lere saldırıyor ganimet topluyorlardı. Kural tanımayan çete davranışlarıyla Çin’in ve İran’ın da tepkisini çekmişlerdi. Onların müttefiki ve ortakları sadece AkHunlardı. Ju—jan (Ruan –Ruan) Altaylar’daki iktidarının ortadan kalkması dış güçlerle olmamıştı. Aynı halkın içindeki küskün ve muhalif hareketle olmuştu. Altaylar’da bir iktidarın değişimi gibiydi. Bu muhalif hareket beklide etnik bakımdan olduğu kadar dil bakımından da halkın geri kısmından farklı değildi.”↩
- 646M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi (L. N. Gumilev’in tashihleriyle).↩
- 647L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 195. Esas nüshadaki s. 244 adresi bu T’ie-le pasajıyla örtüşmez.↩
- 648Denis Sinor, “[Kök] Türk İmparatorluğunun Kuruluşu ve Yıkılışı”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Talât Tekin, s. 388–389.↩
- 649L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 196–197.↩
- 650İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu) 194a “Türkler” Bölümü, Türk Tarih Kurumu Yay., 2006.↩
- 651L. N. Gumilev, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2007, s. 37.↩
- 652L. N. Gumilev, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2007, s. 36–37.↩
- 653L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 92.↩
- 654Firdevsi, Şehname. 260.parg. 5. Satır. Beyazıt devlet küt.77355-1 kayıtta↩
- 655Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), 3. bs., Ankara: İmge Kitabevi, 2005, s. 27–28. Türk Destanları. Sayın İktisatçı hocamız Sencer Divitçioğlu efsaneler iki tanedir. Bunlardan ilki Çin yıllıklarından Pei-shih’in (c. 659) anlattığı E/1, ikincisi Chou-shih’in kaydettiği E/II’dir.↩
- 656İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu) 194a “Türkler” Bölümü, Türk Tarih Kurumu Yay., 2006, s. 19.↩
- 657Zeki Velidi Togan, “İbn al-Fakih’in Türklere Ait Haberleri”, Belleten, XII/45 (1948), s. 11–16. Özgün nüsha kaydı: Beyazıt G.K. 47340/11. Bu çalışmadan birkaç isim sıralamalıyım. İbn Al-fakih başta Türklere ait olmak üzere, Peygamber tarafından söylenildiği rivayet edilen hadisleri nakletmiştir. Türk kabilelerini saymış buna göre Tokuz Oğuz, Karlık, Oğuz (Guz) ve Kimaklar (yani Altay ve İrtiş Türkleri). Ayrı ayrı hangi bölgelerde yaşadıklarını, hangilerinin göçebe olduğunu, hangi boyların Türklerin aristokrat tabakasından sayıldığını,750 ve 840 yılları arasında Tokuz Oğuz ve Karlıkların hükümranlık ettiklerini devri tasvir eden bir kaynaktan alınmış olduğunu gösterir. İbn-al Fakih’in miladi VIII. yüzyıla ait olarak: Emeviler’in Türk hakanları ile temaslarına ait bir kayıt gelmektedir. Buna göre Emevi Halife’si Hişam bin Abdülmelik (724–743) çağdaşı Türk hakanını İslamiyete davet ederek elçi göndermiştir: Elçi huzura kabul edildiğinde hakan, eyer yapmaktaymış. Bu gibi çalışmasından ayrılmayarak elçiyi önemsememiş gibi işine devam ettikten sonra “Eti çok, fakat ekmeği az olan”bir evde misafir olarak ağırlanmış. Ertesi gün(galiba elçi olduğundan)bir tören düzenlenmiş. Bu tören geçidinde hakanın on ordu kumandanı, onar bin ağır silahlı askerle bir tepe yanına gelerek, bayraklar açıp selamlayarak ve galiba yaşa karşılığı olarak “Cah cah”nidalarıyla hükümdarın yanından geçmişler. Markuart haklı olarak saptadığı gibi bu hakan, Orhun kitabelerinde “On Ok kağanı diye bilinen Batı Göktürk kağanı olmuştur ve herhalde Hişam’ın çağdaşı Solu Kağan’dır. 8. yüzyıla ait diğer bir haber de elçi olarak Tokuzoğuz ve Kimak hakanlarını ziyaret eden Temim Bin Bahr al-Mütavvi’nin bu yörelerde gördüklerine dair verdiği bilgilerdir. Togan’ın hesabına göre Temim bin Bahr, Tokuz Oğuz hakanının başkentine giden üç aylık yolu kırk günde kat etmiştir. Çoğu Maniheist olan medeniyet sahasında, kasaba şehir ve köylerden geçmiştir. Başkente geldiğinde şehrin demir kapılarını, hakanın sarayının 5 fersahtan görülecek kadar yüksek ve muhteşem olduğunu, tarif etmiştir. Fakih isa Bin Muhammed al Mervezi Türklerin Horosan’a sınırdaş en azametli unsuru diye tanımladığı Oğuzlar, Tokuz Oğuzlar ve Karluklar’ın yağmur yağdırma ayinlerini anlatır. Eser devam eder gider.↩
- 658Talât Tekin, Orhon Yazıtları, 2. bs., Türk Dil Kurumu Yay., 2006, s. 25, Kül Tigin Doğu yüzü (KT D 1).↩
- 659Edouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge, 2002, s. 23.↩
- 660Sarı Irmağın büyük kıvrımının kolu, Alaşan dağlarının güney bitimindedir.↩
- 661Kül Tigin Doğu yüzü 1↩
- 662KT D 2–3↩
- 663Kül Tigin yazıtı, doğu yüzü, 4–5. satırlar (KT D 4–5).↩
- 664Talât Tekin, Orhon Yazıtları, 2. bs., Türk Dil Kurumu Yay., 2006, Kül Tigin Anıtı kuzey yüzü (KT K 11–12), TDK yayın no. 540.↩
- 665L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 202–203.↩
- 666L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 200. Bağlı yazar açıklaması: Hyong-nular elbette yok olmadı. Yokolduğu anlamını çıkardığımız için bir açıklama düşmeliyim. 407’de Ordos’ta(Çin Sarı nehir kıvrımı içindeki bölge) Hsia devleti kurdular. Kan-su eyaletinin nun kısımlarında ikincibirdevlet kurdular. Heriki devletTabgaçlar tarafından fethedildi. Yedi su bölgesinde zayıf Hyong-nular 488’de te-leler tarafından ortadan kaldırıldı. Çinlileşme sürecine girdiler. II. yüzyıl ortalarında zayıf Hunların bir bölümü yenilmez, otorite tanımaz tukulu Hunlarsa Volga-Ural arasına çekildiler. Bunlara (burada) kısaca Attila Hunları diyeceğiz. Nasıl bir rastlantıdır ki bu: gerek Yue-ban’lar gerekse Attila Hunları V. yüzyıl sonlarında egemenliklerini yitirdiler. Kuzey’e Altaylara sığınan bir bölüm Hyong-nular’ın isimleri Türklerde yaşayacak. Çinli yıllık yazarları Türkler ve Hyongnular’ı bir tutarlar. Okuyun göreceksiniz. (İG)↩
- 667Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 69.↩
- 668Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 48–49. alıntıya ait açıklamalar.yapmak için, Gumiev’den, Sencer Divitçioğlu’dan, faydalanarak sürtüşmelerin ve Türklerin Doğu/Batı ayrışmasını nedenlerini toplamaya çalıştım(İG) a) Bumın’ın oğlu Kara’nın ardından kardeşi Mukan, ondan sonra kardeşi Taspar geçti. Chavannes’ın aktardığı metinde Taspar’ın ölümünden sonra önce An-lo seçilir; An-lo tahtı Şa-po-lio’ya (İşbara) bırakır, Ta-lo-pien ise Apa Kağan unvanını alır. İşbara’nın 587’de ölümünden sonra kardeşi Baga (Mo-ho) kağan geçti. Bumın Halefleri hiyerarşide birinci, Batı Türkleri yabguları hiyerarşide ikinci sırada oluyorlardı. Bu iktidar değişiminde Doğu Türk kağanlığında karışıklıklar olunca Batı Türklerin başında İstemi Yabgu’nun oğlu Tardu bulunuyordu; Chavannes, İstemi’nin ölümünü 575’in sonu veya 576’nın başına yerleştirir. Tardu karışıklığı bahane ederek Doğu (Gök)Türk kağanlığında iddia sahibi oldu. Tardu bu taht sorunları içinde Baga kağan’da tanımadı. Esasen ülüşünün başına geçtiği 575 yılından beri ölünceyekadar Doğu kağanlığından hiçbir kağanı tanımamıştı. [Tardu’nun 586’da Behram Çubin’e yenildiği anlatımı kesin değildir. Chavannes, 588–589 bağlamında Şaba’nın yenilgisini aktarır; onu Tardu ile özdeşleştirmez.] Ama Çin entrikaları (doğu- batı Türklerinin arasını açmak için yöntemlerin hepsi); ayrıca emrindeki Te-le boylarının (Se-ki, Börü Çor, Hun, Apa, Buka) isyanı; Çünkü onlar devamlı savaşmaktan yorulmuşlardı. İsyan ettiler. Batı Türklerin toprakları için açıklamalar b) Wu-sunların eski toprakları ili vadisi ve çevresiydi. Batıda lei-çu(aral gölü)’ya kadar; bu sınır açıklaması, Şui King’te iki defa kullanılmış. Herikisinde de Hazar Denizi ve Aral gölü ayrımı yapılmamış. c) Han-hai; Moğolistan çölünün Kuzeybatı kısmı.↩
- 669L. N. Gumilev, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2007, s. 50.↩
- 670L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 51.↩
- 671L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 67.↩
- 672L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 67.↩
- 673L. N. Gumilev, Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları, çev. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2003, s. 49.↩
- 674Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 312. Chavannes, Altındağ için Altaylar yerine elçilerin ziyaret ettiği dağı önerir; kendi varsayımları doğruysa bunun Tekes vadisinde bulunabileceğini söyler (1903, s. 248, dn. 3). Tekis vadisini Tek-ossa suyu sular. Vadi, Tanrı Dağlarının eteklerindedir. Bu notu Türk Kültür tarihine Giriş adlı eserinin 1. Cildi, s. 111’de Bahaeddin Ögel şöyle doğruluyor: Göktürk çağında Batı Göktürk kağanları Tanrı Dağları’nın eteklerinde Beş-balığ yöresinin Kağan-futu şehrinde otururlar diyor.↩
- 675A. K. Narain, “İç Asya’da Hint Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., 7. bs., 2014, s. 242–243.↩
- 676Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), 3. bs., Ankara: İmge Kitabevi, 2005, s. 45.↩
- 677Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, c. 1, Ankara: Kültür Bakanlığı, 1978, s. 106. Şato Türklerinin çok cesur, savaşçı, güçlü oldukları bilinmektedir. Oturdukları yerler Tanrı Dağlarının Kuzey’inde başlıyor ve Kuzey doğudaki Bar-göl’e kadar uzanıyordu. Çu-yüeh’ler için Beş balığ yöresi ayrılmıştı. Chu-mi (Çu-mi, Çumul?) Manas suyunun kıyılarında, Çu-yüeh (Çu-yu) ler Şatolar’ın hakan soyuydu. Bugünkü Urumçi şehrinin doğusunda ve Bogda-olo dağlarının kuzeyinde otururlardı. Dç. Dr. Cevdet Gökalp, Altaylarda ve İç Moğolistanda Kabileler s. 22 Aksaray küt. Çu-mu-kun(C’hu-mu-k’un)lar Karluklar’ın batısında Tarbagatay bölgesinde otururlar. Ço-ban (C’hu-pan) lar ise İli nehri doğusunda otururlardı. Doçdr. Cevdet Gökalp Bayazıt Kütüphanesi 1973 basımı Altaylarda ve İç moğolistanda kabileler. S 26↩
- 678Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 11 (Beyazıt Kütüphanesi nüshası).↩
- 679Aral gölü çevresinin Güney bozkırlarının egemenleri K’ang-çu devleti. Tarihçiler bunlar hakkında tam bilgi veremiyorlar. Ancak, MÖ II. yüzyılda burada Alanlar ve Sarmatlar yaşıyordu. Kangju ile Yancai ayrı ülke adlarıdır; Hou Han shu 88’de Alanliao adı Yancai’ye bağlanır.↩
- 680L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 273–287. Esas nüshanın karma özet aralığı; cümlelerin kaynak kapsamları aşağıda ayrılmıştır.↩
- 681Tekrar da olsa kaynağı belirtelim. Daha geniş biçimde Oğuzlar Başlığına gideceğiz. Oğuz, Oğuz Kağan Etimolojisi Üzerine, Baskakov’dan Türkçe çeviri (çevirmen kaydı açık). 47340/20 kayıtlı Beyazıt Dev. Küt.↩
- 682Qanklar? Olmalı.↩
- 683L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 85.↩
- 684M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi: Türkler, Yahudiler, Ruslar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2004, s. 183.↩
- 685M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 184–185.↩
- 686M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 185.↩
- 687L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 592.↩
- 688L. N. Gumilev, Eski Ruslar ve Büyük Bozkır Halkları, çev. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2003, s. 55.↩
- 689Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi, çev. Hasan Eren, s. 1.↩
- 690“Akhunların (Eftalitlerin) yönetici boylarının konuştuğu dil tarihçiler arasında tartışılıyor. Ancak yöneticileri arasında Türkçe konuşanların olduğu kesindir. Tarihçi El-Harizm’e göre Türkçe konuşan Halaçlar bu sınıftan gelmektedir. Kendi yaşam tarzlarını sıkı sıkıya bağlı olan Eftalitler, yazları serin kışları sıcak yerlere göçerler ve kıl çadırlarda otururlardı. Su ve otlak peşinde yer değiştiren göçebelerdi.” Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 79. Bunlara Abdeller de denir. Abdeller için AkHunların içinde olan boylardan biridir diye düşünülür (yukarıda). Nedeniyse: Yayık nehri Volga’nın doğusunda Hazar’a dökülen Irmaktır. Bu nehir tatarların Abdal Tağ dedikleri dağdan suyunu alır. Yem veya Yemba nehri Ulu Tağ’dan beslenerek Hazar’a dökülür. (Joseph Deguignes, Büyük Türk Tarihi, 1976, s. 96) Acaba Abdellar bu nehir boylarındaki Türk (Ogur) boyları mıydılar. Chavannes, Abdel ile Eftalit özdeşliğini reddeder; Abdellerin T’ie-le olabileceğini ise bir ihtimal olarak ileri sürer. Bu, Abdal yer adından kesin bir Ogur soyu çıkarıldığı anlamına gelmez (bk. Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 315)↩
- 691Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, Kabalcı Yay., 2007, s. 99. Bu söylem taraflı bir yaklaşımdır. O zamanın medenileri nasıldı? Yazar bunun açılımını yapmamış. Olayı laf kalabalığına getirmeden Hunlar ve ardıllarının çağdaşlarından daha az medeni olduklarını iddia etmek hayli cüretkar bir tavırdır, kanısındayız. Bu dar alanda yaklaşımı “Hunlar yeterli miktarda at üretmişler, hamut vurulan öküzler ehilleştirmişler, ilk göçebeler MÖ. III. yüzyılda bile, şahinle avlanırlardı. Kulubeleri (Tekerlekli çadırları) kullanıma hayli uygundu. Soğuk taş ve toprak duvarlar, kamıştan duvarlar yerine keçe daha korunaklıydı. Deri elbiseler dayanıklı ve hafifti… Yazı bilmediklerinden bahsedilir. Gumilev, 245–250’de Fu-nan’da (Kamboçya) bulunan Çin elçiliğindeki Kang T’ai’nin yazı benzerliği aktarımını Hall üzerinden kullanır ve buradan Hun yazısının Hint alfabesiyle ilişkili olduğu sonucunu çıkarır; bu, yazarın yorumudur. Hunların şekillenme dönemlerinde bile Franklar, Gotlar, Araplar, Slavyanlar ve Eski Yunanlılar’dan pek farklı olmadıklarını belirtmemiz gerekir. Kadınlarının politikaya karışmaları, onların Çin, Hindistan ve İran’da olduğu gibi aşağılanmamalarını gösterir.” Sözleriyle besleyelim yeter. (Hunlar L. N. Gumilev, s 112 ve devamı.)↩
- 692Bütün görkemine ve insiyatifine rağmen sonu iyi olmaz. Doğuda işler karışınca Göktürk kağanlığının başına geçmek istedi. “Ancak bu sefer şansı yaver gitmedi. Emrindeki Tieh-le (Te-le-yani yüksek arabalılar) boyları (Se-ki,, Fu-li-çu (Bori Çor), Hun, Hsien-sa, Apa, Buka) boyları artık savaşmak istemiyorlardı. Yaşlı kağan yıkılmıştı. Ortalıktan kayboldu. Öldüğü yer bilinmiyor. (603)” Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), İmge Kitabevi, 2005, s. 43.↩
- 693W. Eberhard, “Bir Kaç Eski Türk Ünvanı Hakkında”, Belleten, 9/35 (1945), s. 325 (makale s. 319–340; yazarın Beyazıt Genel Kütüphanesi kayıt no. 46073). Aynı çalışmada Tarkan (ta-kan), Ötiken (Wu-te-chien), Tonga Şad (Tung-o-she) kavramları ve başkaları işlenmiştir. Makale içindeki ilgili yerler: Tarkan, s. 323–325; Ötüken, s. 334– 335; Tonga Şad, s. 337.↩
- 694Mengü, Bengünün şive farkı ile söylenişidir, ölmeyen başkalarının eline geçmeyecek, baki kalacak demektir. (İG)↩
- 695L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 205. Bağlam için s. 204.↩
- 696Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yay., 2006, Kül Tigin Anıtı doğu yüzü, 2. satır (KT D 2).↩
- 697Ziebel, Silzibul, Sicibu, Cebu ve Cibgu biçimleri yabgu unvanıyla ilişkilendirilmiştir; farklı dönemlerdeki bütün bu adların aynı kişiyi veya yalnız Hazar hükümdarlarını gösterdiği kabul edilmemelidir. Ziebel’in Tong Yabgu ile aynı kişi olup olmadığı da tartışmalıdır.(Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 290–291)↩
- 698Göktürk adı sadece birdönemi ifade etmek için kullanılmıştır. Tekin’in 1998 neşrinde Kök Türük ifadesi Kül Tigin D 3 ile Bilge Kağan D 4’teki paralel yerlerde okunur; bir kez geçtiği söylenmemelidir. Çevre akrabaları ve halkları onları ‘Türk’ adıyla bilirler. Çinli yıllık yazarları Açina Türkler(A-shih-na T’u-kue) kalıbıyla yazmışlar.↩
- 699Burada Tong Yabgu’nun VII. yüzyılından önceki VI. yüzyıl ilişkilerine dönülmektedir: 569’da Zemarkhos, 576’da Valentinus elçiliği söz konusudur. İstemi ile oğlu Tardu’nun batı siyaseti ve Bizans ilişkileri ayrı safhalarda incelenmelidir. (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, Kabalcı, 2007, s. 99–100) Türkler Hazar ve Volga deltasına bir düşman olarak gelmediler, aksine dost olarak karşılandılar. Buralardaki iklime sivrisinek bolluğuna alışamayan Altaylılar, bölgede atlarını dinlendirdiler ve beslediler. Bölgeyi Kırım’a saldırmak için üs olarak kullandılar. Türk ordusu Hazarlar’dan beslendi, onlar da karşılığını ganimetten pay olarak aldılar. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 89.)↩
- 700ii- Tong Yabgu’yu, Çinli ruhban seyyah Hüen-Çang’ın anlatımını Nazmiye Togan’dan özetleyelim. Çu nehrine Suye (Balasagun) şehrine geldik. Bu şehir komşu memleketlerden gelen tüccarların toplandığı yerdir, onlar burada ikamet ederler. Burasının toprağı çok mahsuldardır… Burada, büyük üstad Şe-hu Khan (Tüng-Yabgu’dur.) la karşılaştı. Rahip diyor ki: Han bu zamanda avcılıkla meşguldü. Bu barbarların atları fevkalade çoktur. Han yeşil bir saten elbise giymişti, saçları tam olarak görülüyordu. Yalnız on kademe uzunluğunda ipekten bir şerit alnının etrafını birkaç defa sardıktan sonra arkaya doğru sarkmıştı. Mahiyeti ikiyüz kadar subayla çevriliydi. Bu subaylar ipekli elbiseler giymişlerdi, saçları tamamen örülüydü. Hükümdara refakat eden askeri kıtaların geri kalan kısmı develer ve atlar üzerine binen kimselerden teşekkül etmişti, bunlar kürkler ve zarif yünden dokunmuş kumaştan elbiseler giymişlerdi. Bunlar ellerinde uzun mızraklar, bayraklar ve nizmai yaylar taşıyorlardı, o kadar kalabalıktılar ki uzandıkları sahaların sonu gözle görülemezdi. Han üstadı görünce sevindi: ‘üstad birkaç zaman içinde benimle yaşamak ister misin, iki üçgün sonra tekrar geleceğim. Büyük subaylarımda ‘ta-mo-chi’ tamgacıyı size rehber atadım. Huzur ve istirahatinizi sağlamakla görevlendirdim. Karargâhta üç gün kaldıktan sonra Han gittiği yerden dönüp geldi. Üstadın elini tutarak karargâhın içine götürdü. Hanın oturduğu çadır insanın gözlerini kamaştıran altın çiçeklerle bezenmiş büyük bir pavyondan ibaretti. Sıra sıra dizilmiş takuvan denilen saray memurları altından dokunmuş parlak ipek elbiseler giymişlerdi. Keçeden mamul bir çadırda oturmasına ve göçebelerin prensi olmasına rağmen bu hana ve maiyetine hayranlık beslemeden bakılamıyordu. … Han büyük üstatla beraberken Çin ve Uygurlar hükümdarlarının elçilerle göderdikleri mektuplar han’a verildi. Zengin hediyeler takdim edildi. Han mektupları ve hediyeleri bir bir inceledi, memnuniyetini belirtti. Han ve vezirleri gelen elçilerle birlikte içtiler, büyük üstada ayrıca üzüm şarabı ikram edildi. Orta, kuzey, Kuzeydoğu ve Kuzeybatı barbarlarının müziğiyle coşuldu, ileri zamanlarda gelen ikramlar zengindi. Bunlar: kızartılmış koyun butları, dörtte bir parçalar halinde kızartılmış buzağılar olup, misafirlerin önüne çok miktarda yığıldı. Üstada da özel surette hazırlanmış, pirinç pastası, krema, süt, şekerli pastalar, bal gümeci, üzümler vs ikram edildi. Üstat da o zaman 10 fazilet hakkında bilgi verdi. Han Üstadın talimatlarını huzuru kalp ve sevinçle kabul etti. Nazmiye Togan, “Peygamber’in zamanında Şarkî ve Garbî Türkistanı ziyaret eden Çinli budist rahibi Hüen-Çang’ın bu ülkelerin siyasî ve dinî hayatına ait kayıtleri”, İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, c. IV, cüz 1–2 (1964), s. 21–64; ilgili aktarım s. 31–33. Chavannes’ın soy ağacında Tong Yabgu, Tardu Han’ın Tou-leou üzerinden torunu olarak gösterilir (1903, s. 3). Bizanslı elçi Zemarkhos’un 569’da yola çıkan elçiliği ve örgütlenmeye hayran kalışı da kaynaklarda vardır. Menandros’a dayanan Chavannes aktarımında, 576’da Valentinus’un Tardu’ya gittiği ve Tardu’nun Ektel’de bulunduğu anlatılır. Chavannes, Kuça’nın kuzeyindeki Akdağ ile Tekes vadisini ilişkilendirmeyi şartlı bir yer önerisi olarak sunar. Zemarkhos, İstemi’yi gerektiğinde atla çekilebilen iki tekerlekli altın bir tahtta görür; otağ renkli ipeklerle süslüdür. Üzümden yapılmayan tatlı bir içki ikram edilir; bunun kımız olduğu Chavannes’ın ihtimalli yorumudur. Sonraki kabuller için altın yataklar, kaplar, altın kaplı ahşap sütunlar, tavus kuşlarıyla süslü bir yatak ve gümüş eşyalar anlatılır. Türkleri gerçek barbar sayan alışılmış bakışı sorgulayan değerlendirme, bu anlatıyı yorumlayan Chavannes’a aittir; Zemarkhos’un doğrudan sözü olarak verilmemelidir.↩
- 701Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yay., 2006.↩
- 702L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, Selenge Yay., 2007, s. 225.↩
- 703Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 293.↩
- 704W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları: Bir Kaynak Kitabı, çev. Nimet Uluğtuğ, Türk Tarih Kurumu, 1942, s. 153.↩
- 705Arap ordularının Batı Türkistan’a seferleri II. Göktürk Devleti’nin sona erişinden önce başladı; Kuteybe’nin 705– 715 seferleri de bu erken dönemdedir. Çin günlükçüleri ise On-oklar’ın Çin’e bağımlı olduklarını yazmaya devam ettiler.↩
- 706Bu konu ayrı başlık altında ele alınmasına karşın Gumilev’in anlatımını özetleyelim: Türk Hakanlığı T’ang İmparatorluğunun darbeleriyle yıkılınca serbest kalan Hazarlar kendi devletlerini kurdularsa da başlarında Açina hanedanından hakanlar bulunmuştur. Araplara karşı muharip güçleri bir bayrak altında toplamayı başaran Hazarlar İslamlığın kuzeydeki sınırı oldular. 650’de güçlü bir devlet haline geldiler. Kırım, Aral Gölü, Kuban, Oka ve Sakmar’a kadar genişlediler. Doğudaki Oğuzlar, batıdaki Bolgarlar hiçbir zaman Hazarların dostları olmadı. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 208–209.) Bolgarlar/Bulgarlar uzun müddet Hazarların bağımlısı olarak yaşadılar. Hazarlar İslamiyeti kabul etseydiler, Ortodoks Bizansın durumu acaba ne olabilirdi?↩
- 707Orta asya Türkleriyle Arapların sürtüşmeleri Türk Kültürünün bu yörede yok edilmesi VII. yüzyılla başlar. “Orta Asya Türklerine karşı yapılan haksızlıklar ta ki 660-715 yıllarından başlar. Arapların işgal süreci ve bu işgalle birlikte gelen Arapça, baskıya ve şiddete dayalı olarak devletin resmi dili düzeyine çıkarıldı. Eski yazıyla yazılı eserler yakıldı. Halkın kültür miraslarına zarar verilerek eski kültür unutturulmaya çalışıldı” (Türk Dünyasında Din ve Gelenek Üzerine 2008 İst. Engin Akgün s. 123 adlı eserin Mekemtaş’tan alıntısı) görülen odur ki İslamlaşma süreci X yüzyılda bile tamamlanamadı. Biz Namaz, oruç ve bunun gibi İslami tabirleri, Müslüman yaşayış tarzını Farsçadan aldık. İran dünyasıyla Türklerin ilişkileri erken zamanlardan beri vardır.↩
- 708Bengü ‘b’ ve ‘m’ harfleri dönüşümüyle Mengü, ebedi (ölümsüz, kalıcı) demektir.↩
- 709İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu) 194a “Türkler” Bölümü, Türk Tarih Kurumu, 2006, s. 34–35.↩
- 710Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, s. 36.↩
- 711Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, s. 36.↩
- 712L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 339.↩
- 713Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5161–9, 16, 17.↩
- 714Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5161-18. Tu-li kağan Çin İparatatoruna sığındı, huzura çağrılınca (631 yılı) yolda hastalanıp öldü.29 yaşındaydı. Yerine oğlu Ho-lo-ku. Chieh-she-shuai, Tu-li Kağan’ın kardeşiydi. Nihal Atsız’ın Bozkurtların Ölümü romanındaki Kür Şad adı, bu tarihî kişiyle ilişkilendirilen edebî addır.↩
- 715Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5161-19.↩
- 716Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5161–19, 20. Chieh-she-shuai adının Türkçe harflerle çevriyazısı: s. 368.Cye-şığı-şuay’dır. (kadim Türklerde isim ve unvanlar çizelgesi)↩
- 717Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5161/21.↩
- 718Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler, 5176-17.↩
- 719Talât Tekin, Orhon Yazıtları, TDK, 2006, s. 27. KT D 11–12 satırlarından.↩
- 720Talât Tekin, Orhon Yazıtları, KT D 12.↩
- 721Talât Tekin, Orhon Yazıtları, KT D 13; devamı D 14.↩
- 722İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu) 194a “Türkler” Bölümü, 5166: 13. “kaynaktaki söylem: Yung-ch’un (saltanat devresinin)2. Yılında (683), Aşina Kutluk (Eltariş kağan idaresinde tekrar ayaklandılar”↩
- 723İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 222’de 5167/2.↩
- 724Dokuz Oğuz–Oğuz adlarının ilişkisine dair bir görüş Bilge Kağan yazıtında (D-35, D-38) aynı halktan önce Dokuz Oğuz sonra Oğuz diye söz edilmesine dayandırılır. Dokuz Oğuz adı Çincede ‘Dokuz Soy/Chıu-hsing’gibi ifade edilmiştir. Gumilev’in ise Dokuz Oğuzların Uygurlar olduğu görüşü vardır. (İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 224)↩
- 725İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 226. Kutluk’un kardeşi Kapagan kağan 664 yılında doğmuş olmalıdır. Kutluk’tan sonra kağan olduğunda 27 yaşındaydı,.Tuhsi-Beg ise Kutluk ve Kapağan’ın kardeşidir. 716 yılında 52 yaşında ölmüştür.↩
- 726İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5167:4.↩
- 727İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 226. Yabgu: Hunlar zamanından beri bilinen ünvandır. Bu ünvanın kökeninin Hint-Avrupa dillerine mi, yoksa Türkçeye mi ait olduğu tartışmalıdır. İran dilleri ve Türkçe köken önerileri arasında kesin bir sonuca varılmamıştır.↩
- 728L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 341.↩
- 729İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5167-7.↩
- 730İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5167–8,9, 10.↩
- 731İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5167:5–5167:6.↩
- 732İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 229.↩
- 733LN. Gumilev Eski Türkler s. 341 Gumilev a-shih-te ile Tonyukuk’un iki ayrı kişi olduğunu ve 693’ten önce Türgişler tarafından savaşırken öldüğünü aktarıyor., Tonyukuk ise uzun yıllar sonra da yaşamıştır. Kutluk A-shihte ve Tonyukuk gibi Çin’de eğitim görmüş, Çin devlet erkanı terbiyesi almış iki kişiyi safına almıştır. Togan ve arkadaşlarının s. 228’deki değerlendirmesine atfedilen özdeşlik görüşü ayrıca karşılaştırılmalıdır. Aşağıdaki sefer anlatısı bu özdeşliği tek başına kanıtlamaz. Tonyukuk’un kendi ifadesine göre: O Kapgan Kağan döneminde bir süre önemini sürdürmüştür. (Giraud’a göre) Kıgız tehlikesinden kurtulan Tonyukuk 698’de Türgeşlere karşı cephe alıyor onların kağanını esir ediyor; onun ulusu kendine kalıyor ve bu ulusla birlikte 701 yılındaki Soğd savaşına giriyor. Bu tarih Kapgan kaan dönemidir.↩
- 734Ancak bu genel kabulü bozacak bir kayıt vardır. (İsenbike Togan. a.g.e. 5168-2’deki kayıt) 5168–3 kaydında ise 701’de Soğd savaşına girdiğine göre Kutluk’un ölümünden sonra da sağlıklıydı.↩
- 735L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 345.↩
- 736İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168-1.↩
- 737İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 236.↩
- 738İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 237.↩
- 739Bügü/Bögü için kurnaz, açıkgöz karşılığı burada kesin sözlük anlamı sayılmamalıdır. Yusuf Gedikli, kelimeyi bilgili, bilge ve hikmet sahibi anlamlarıyla açıklar (2024, s. 242); adın tarihî biçimi ve bağlamı ayrıca değerlendirilmelidir.↩
- 740Kapgan’ın Çin sarayına barış elçiliğini Taşağıl 695’e tarihler; bu, tahta geçince yaptığı ilk iş olarak gösterilmemelidir. Tse-tien buna çok sevindi ve (Bügü Çor’u) sol muhafız alayı ulu sengnü tayin ettiğini, bunuda imparatorluk defterine geçirdiğini ve ona da “Devletimize yönelen Kung” ünvanını verdiğini bidirdi (5168:8), Bügü Çor ertesi yılİmparatoriçeye bir elçi gönderince kendisine ayrıca “İyiliğe yönelen kağan” ünvanı verildi. (5168:9), (Çin İmparatorunun Bügü (Meçu) hakan adına 714 yılında yazdığı mektupta ona verdiği unvandır. 1. Kağan Kutluk (Kou-tou-lou) hakan ile karışmamalı Édouard Chavannes, “T’ang’lar Devrinde İki Türk Prensesinin Mezar Taşı Kitabesi”, s. 41. Aksaray. Dev. Kt.210318/41kay.↩
- 741Édouard Chavannes, “T’ang’lar Devrinde İki Türk Prensesinin Mezar Taşı Kitabesi”, çev. Zeynep Kerman, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, c. XXI (1973), s. 41–44, II. kitabe; buradaki alıntı ve ad açıklamaları için s. 41, dn. 33–37.↩
- 742Gök’ün oğlu burada Çin imparatorudur. Kou-pao-tien-nan’ın saray unvanı olabileceği Chavannes’ın yorumudur; s. 41, dn. 34 ve 35 ayrı açıklamalardır.↩
- 743Chavannes, dokuz aşiret için Bayırku ve Uygur seçeneklerini anar; sağ cenah/batı ifadesinden hareketle Uygurları tercih eder (s. 41, dn. 36). Bu coğrafi tercih kesin kimlik tespiti değildir.↩
- 744Chavannes bu ifadeyi kuzeyin Çinli olmayan halkları için kullanılan deyim olarak açıklar. Édouard Chavannes, “T’ang’lar Devrinde İki Türk Prensesinin Mezar Taşı Kitabesi”, s. 41, dn. 37.↩
- 745L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 59. Benzer giyim karşılaştırmasının adresi Konuşmalar/Lunyu’dur; şiir değildir. Konfüçyüs MÖ 551- MÖ 479 yılları arasında yaşamış Çinli filozoftur.↩
- 746Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/10.↩
- 747Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/11.↩
- 748Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168 /12.↩
- 749Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/13.↩
- 750Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/14.↩
- 751Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/1.↩
- 752Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/17.↩
- 753Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/18.↩
- 754Togan, Kara ve Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 5168/4.↩
- 755[1985 haritasında Basmıl bozkırı etiketi vardır. Dankoff bunu Tatar ve Başgırt bozkırlarının kuzeyinde, Balkaş diye yorumladığı gölün batısında okur (1979–1980, s. 153). Bu okuma kesin Volga konumunu veya Suvar komşuluğunu desteklemez.]↩
- 756Bu ikinci derbent Kafkasya-Derbenti’ dir. Türklerin destanlarında Afrasiyab’ın Alp arız isminde bir oğlu vardır. Derbent kapısını alan bu oğuldur Bazı kahramanlar hakkında söylemlerden biri ‘demir kapuyu depüpyıkan’ söylemi kahramanlar anılırken kullanılır. (ZVTogan s. 108) Dertbent kapısına Kumanya kapısı denildiği bilinir; Süryani kaynaklarında bu kapıya’Türk kapısı’ dendiğini biliyoruz. (Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş, s. 161)↩
- 757L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 384.↩
- 758Tigin aslında köle demektir. Yiğit köleye Alp Tigin, uğurlu köleye Kutluğ tigin denir. Sonra bu kelime Hakanlı aylasının çocuklarına ad olmuştur. Yırtıcı kuşlardan birinin adıyla birlikte de kullanılır. ‘Çağrı Tigin’gibi, ki ‘Doğan Tigin’demektir. ‘KüçTigin’ ‘Kuvvetli Tekin’ demektir. Bu adın köle anlamını kaybedip Afrayab oğullarına geçmesine gelince:, onlar babalarını çok sayarlar, büyük tutarlar; ne vakit babalarına karşı söz söyleyecek olurlarsa, kendilerini küçük göstermek babalarını büyük göstermek için ‘kul şöyle yaptı, kul böyle yaptı’ derler:giderek bu kelime onlara ad olarak kaldı. (Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügat-it-Türk, çev. Besim Atalay)↩
- 759Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 942–950.↩
- 760Basmılların Türkçe bilgisi haritadan değil, Kaşgarlı’nın dil açıklamasından karşılaştırılabilir: kendi konuşma biçimleri yanında Türkçeyi de bildikleri aktarılır (karşılaştırılan Atalay 1985, c. I, s. 29–30). Bu kayıt Volga yerleşimini, bütün komşulukları veya Suvar–Sabir özdeşliğini kanıtlamaz.↩
- 761Bilge Kağan yazıtı, doğu yüzü 25; Hüseyin Salman, “Basmıllar ve Beşbalık Bölgesinin Diğer Türk Boyları”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 6 (1990; basım İstanbul 1991), s. 169. İdikut, Basmıl yöneticisinin unvanıdır.↩
- 762Hüseyin Salman, “Basmıllar ve Beşbalık Bölgesinin Diğer Türk Boyları”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 6 (1990; basım İstanbul 1991), s. 165–166, 177–180. 638 ve izleyen yıllar için verilen yer, Çuguçak’ın doğusundaki Hopog ırmağı çevresidir.↩
- 763Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lûgat-it-Türk, karşılaştırılan Atalay 1985 c. I harita eki, PDF 286–287; ayrıca Dankoff, Three Turkic Verse Cycles, s. 153/PDF 164.↩
- 764Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), İmge Kitabevi, 2005, s. 61. Beş boylu teşkilât için ayrıca Hüseyin Salman, “Basmıllar ve Beşbalık Bölgesinin Diğer Türk Boyları”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 6 (1990; basım İstanbul 1991), s. 181. Bu bilgi tek tek boy adlarının eşleştirilmesini kendiliğinden kanıtlamaz.↩
- 765M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar: İlk-Kıpçaklar (MÖ VIII.–MS VI. yüzyıl), Son-Kıpçaklar (1118–1195) ve Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükümeti (Ahıska/Çıldır Eyaleti Tarihinden), Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992, s. 83.↩
- 766M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, s. 38.↩
- 767L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 222.↩
- 768Talât Tekin, Orhon Yazıtları, BK D 14–19. satırlardan özetler.↩
- 769Talât Tekin, Orhon Yazıtları, BK D 21–28. satırlardan özetler.↩
- 770Bu darbeden sonra Tu-kue klanı kaybolmadı. X-XIII. yüzyıllar’da Ch’i-tan boyları arasında To-Kui ya da To-kuai gibi bir yazılımla karşımıza çıkıyorlar. “Beyazıt Genel Kit. 12935 kayıtlı 1942 bas. Prof. D.W.Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları s. 166.” Bir kısım Türkler Çin yönüne Türk Hsi’ler arasında yer buldular. (anlaşılan) bunlar 778’de yöredeki akrabalarıyla Çine karşı savaştılar. Giderek IX yüzyılın başında Hsiler’in yöneticileri artık Çinleşmişlerdi. Çinliler zayıflayınca 860 senesine doğru Ch’i-tan’lar yörede Hsiler’den kurtulacak kadar güçlenmişlerdi. 922–923 yıllarında Kitanlar tarafından yeniden altı kabile olarak örgütlendiler. Bunlardan biri de To-kui idi. Hsi krallığı memuriyeti 922 den en az 1129’a kadar sürmüştür. Hsiler X yüzyılın başlarında Çin hâkimiyetine girmiş Moğollara mensup bir kavimdir. X. yüzyılda Kitanlar’ın hâkimiyetlerine girmişler, onların köleleri ve yardımcı askerleri olmuşlardı. Kendilerine özgü örgütleri vardı, örgütlerin önderleri her zaman bir Kitan oldu. Kitanlar Ön Asya saraylarına bunlardan köleler gönderdiler. Çin kaynaklarında Hsi=Kay’lar Türk olan kayılar’dan keskin surette ayrılmaktadır. Kudretli Türk kabilesinin köleleşmiş Kaylar’dan geldiği düşünülemez. (W. Eberhard, “Kaylar Kabilesi Hakkında Sinolojik Müla’hazalar”, Belleten 8/32 (1944), s. 567–588; yazarın özetlediği kısım s. 568–584; Kay/Kayı ayrımı özellikle s. 568 ve 583–584; Hsi kronolojisi s. 573–575 ve 579. Beyazıt Devlet Kütüphanesi kayıt notu: 47530/13.) Kaylar ve Kayılar için kayıtlara devam edelim. 568. sayfadan önceki çalışmaları içeren bölümden alıntı yapalım. (yukarıdaki) “Prof. Fuat Köprülü’nün de aynı kanıyı içeren bir çalışması vardır. Köprülü, Kayı ile Kay’ın aynı olduğuna dair Z.V.Togan’ın kuramını reddetmektedir. Çin kaynakları Kayılara, Chi-yen-te (Çi-yen-te) demektedir. (Hsin Yüan-Shih I s 6605 ca) bu da Kayat yahut Kıyat gibi bir çoğul kavramını gösterir. Buna karşın Kaylar’a ‘Hsi’ deniliyor. Demekki Çin kaynakları bu iki kabileyi ayırt etmektedir. Zaten Hsi kelimesinin normal manası köledir ve bir kavim adıdır. Çok defa Çinliler yabancı kavmi kötülemek için bu işareti kullanırlar.”↩
- 771Uygur adının kökeni kesin değildir; akraba toplulukların ittifakı adın doğrudan akraba diye çevrildiğini göstermez. Dokuz Oğuz–On Uygur ilişkisi de yalnız dokuz artı bir hesabıyla kurulamaz. Göktürklerden iktidarı alıp Uygur hükümetini kursalar bile Tekin, Taryat yazıtının yapımını 752–753’e tarihler; doğu 1’de Bumın adı okunur, İstemi adı ise boşluğa önerilen tamamlamadır. Şine Usu’nun buradaki 760 tarihi ve gelenek devamlılığı yorumu kullanılan Roux sayfasından ayrıca karşılaştırılmalıdır. (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 160) kaynaklardan alıntılarla belirttiğimiz üzere, Uygur/Dokuz Oğuz, Karluk/Üç-Oğuz kavramları biri diğeri yerine kullanılmış olabilir. VIII yüzyıl Türk müellifleri ‘Uygur ‘ve ‘Tokuz-Oğuz’ kelimelerini sinonim olarak kullanırlar. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 223, dipnot 270.) Uygur ve Tokuz Oğuz problemi çözülmemiştir. Ancak burada bir ek yapmalıyım. Arap yazarlar Uygurlara Dokuz Oğuzlar derler(İG)↩
- 772Arap ordularının Bozkıra giremiyişi yadırganmamalıdır. Geçmişte Bozkırlıları Eski İran’ın Egemenleri olan Medler ve Persler, Makedonyalı İskender orduları bile Tanrı Dağları’nın Kuzey eteklerin bulunduğu bölgelerden Aral’a doğru iç bozkıra giremediler. İç bozkırlar merkezi otorite kabul etmiyordu. Hunlar ve Göktürkler bu yüzden Batı’ya ilerlerken iç bozkırlarda durmadılar. 7-VIII. yüzyıllarda Arap orduları da 50.000 den aşağı bir güçleTuran’a girilemiyeceğini öğrenmişlerdi. (Arap Kaynakları ve Kutadgu Bilig)↩
- 773Emevi hanedanı döneminde Arap ırkçılığı Türklerin Müslümanlaşması için engeldir. Abbasiler döneminde İslamlaşma hızlanır.↩
- 774Bk. “1- Hazarlar (557-968)” başlığı.↩
- 775Richard N. Frye ve Aydın Sayılı, “Selçuk’lardan Evvel Ortaşark’ta Türkler”, Belleten, c. X, sayı 37 (1946). Beyazıt Genel. Küt. Kayıt no 47338/12 s. 104 Ayrıca çalışmamızın Oğuzlar bölümüne bk. (İG)↩
- 776864 yılında Bulgar Hanı Boris Hristiyanlığı kabul eder. Boris’in din değiştirmesiyle Tuna Bulgarlarının dil ve kimlik değişimi aynı tarihli tek olay sayılmamalıdır. (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, 2007, Kronoloji bölümü)↩
- 777Joseph Deguignes, Büyük Türk Tarihi, 3. kitap, s. 679–680.↩
- 778Karahanlıların Aşina kökenli olduğu görüşü, köken hakkındaki faraziyelerden biridir; tartışmasız soy kaydı değildir.↩
- 779“ Dokuz Oğuzlar muhtemelen batı yönde oldukça uzak diyarlara yayılmış, devasa bir Türkçe konuşanlar topluluğunu temsil etmekteydiler. Çün yıllıklarının Tu-kiu ya da Tu-kue dedikleri geleceğin Türkleri bunların arasından çıkmış olmalıdır. VIII yüzyıl kaynaklarına göre Tokuz Oğuzların hareket alanları Baykal gölünün güney ve güneydoğusunda kalan bölgelerdir.” Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, 2007, s. 85(bk., ‘Oğuzlar.’)↩
- 780László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, Selenge, 2006, s. 97. Onların adları e sas olarak Beceneg’tir. Macarca’ya Onogur (Bulgar) Türkçesinden Besenyö olarak geçmiştir. Peçeneklerin adı Yunancada Patzinak, Latincede Bissenus gibiydi. Kaşgarlı’nın Oğuz boyu kaydı, batıya göçmeyip Oğuzlar yanında kalan Peçenek kesimiyle ilişkilendirilir. Batı Göktürklerine bağlılıkları ihtimal olarak ileri sürülür; yazı sistemlerinin Göktürk alfabesiyle özdeşliği kesin değildir. Dilleri Kıpçakça dil gurubu içinde gösterilir. 889 yılından önce Ural nehri civarındaydılar. Bu yıllarda onların doğusunda Oğuzlar bulunuyordu. (Gumilev’ göre:, Güney bölgelerinde İslamlaşma sürecine giren Müslüman Oğuzlar kafir Oğuzları Kuzeye itince, Peçenekler baskıya dayanamadılar. Her iki grupta eski Türk dinindeydiler. İG) Oğuz-Hazar birliği onları daha batıya itti. X. yüzyılda Don nehrinden Dinyaper’e daha sonra Karpatlar’a ve Aşağı Tuna’ya kadar uzanan bölgede sekiz Peçenek boyu yerleşmiş oluyordu. (Peçenek başlığımıza bakalım. (İG.)↩
- 781László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, s. 98. Uzların esas adı Oğuzdur. Bizans ve Macar kaynaklarında Uz’ dur. Arap kaynaklarında Guzz’dur. Rus yıllıklarında ise Tork’tur. Oğuzların eski siyasi birliklerle ilişkisiyle XI. yüzyıl Uz göçü ayrı ele alınmalıdır. Rus kroniğinin Cross–Sherbowitz-Wetzor çevirisinde Vsevolod’un Torklara karşı Voin yakınındaki kış seferi anlatılır; 1055 tarih tayini ile kroniğin 1054 başlığı altındaki metin yerleşimi ayrıca ayrılmalıdır; bu, Göktürklerin dağılmasının hemen ardından olmuş tek bir göç değildir.↩
- 782László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, s. 102. Macarcada Kun olarak isimlendirilmiş bu kavmi kaynaklarda Kuman, Koman olarakta izliyoruz. Rus’ça Polovest, Eski Almanca Falben, Ermenicede Khardeş olan yazılışların da Kuman karşılığı oldukları açık. Kaynağın birinde onlara ‘Sarı’ adı verilmiş. Türkçede sarışın anlamına geldiği görülüyor. XI. yüzyılda Çinli yazarlar onların Sarışın Uygurlar olduğunu söylüyorlar. Sarı Uygur adı ile Toharlarla karışım arasında burada kurulan bağ doğrulanmış değildir; ad benzerliği veya renk açıklaması tek başına biyolojik soy belgesi sayılmaz.1012 yılından sonra Kuzey Sibirya’ya çekildiler. Batıya yolculuklarında birçok Türk kavmini de sürüklediler. Karşılarında bir direnç olmayınca 1020 civarında Kıpçak-Sarı-Kuman bileşimiyle tek bir boy ittifakı oluştu. Kumanlar da Avrupa’ya doğru ilerlediklerinde aralarına Oğuzları, Peçenekleri de kattılar. Böylece devasa bir Deşti Kıpçakta kalabalık Kuman-Uygur, Oğuz Batı Sibirya birlikteliği oluştu.(bk. Kumanlar başlığı İG)↩
- 783Bayazıt Dev. Küt. 116374 kayıtlı 1968 basımı Hüen-çang’a göre Peygamber çağında Orta Asyas Nazmiye Togan. Kaynağın Batı Türkistan bölümleri buraya aktarılmağa çalışıldı. Nedeniyse: yöremizde Horasan bölgesi Balasagun ve en doğudaki Ötiken’den daha çok bilinmektedir. Efsane sırayla Ötiken’den, Balasagun’dan Horasan bölgesine taşınmıştır.↩
- 784Oğuz kağan destanı, Genel Türk tarihi Z. Velidi Togan↩
- 785Türklerin duyulmaları bu tarihlerde (Tu-cue) başlar. Töleslerden ayrılan T’u-kue klanı yeni oluşmuştu. (bk. W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları: Bir Kaynak Kitabı, s. 86 ve devamı) 450 yıllarına doğru bugünkü Kaşgar’dan aşağı yukarı 500 km den fazla mesafede moğolistanda Türklerden bahsedilmeye başlanmıştı. Kang kralının Ta-tou kağanın kızıyla evliliğini 450 yılıyla birleştirmemek gerekir. Chavannes’ın Pei che/Soei chou aktarımı ve605–616 diplomatik kayıt bağlamındaki yorumu, Ta-tou’yu Ta-t’eou/Tardu ile muhtemel olarak ilişkilendirir; İstemi’nin oğlu olan Tardu değildir biçimindeki kesin dışlama doğrulanmış değildir (W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları: Bir Kaynak Kitabı, s. 86)↩
- 786Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, çev. Ayşen Anadol, İstanbul: Sabancı Üniversitesi, 2005, s. 16.↩
- 787S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, çev. Muvaffak Duranlı, Ankara: Kültür Bakanlığı, 1996, s. 304–305.↩
- 788Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, çev. Ayşen Anadol, İstanbul: Sabancı Üniversitesi, 2005, s. 26.↩
- 789Alıntılar dışında kalan ana plan Sencer Divitçioğlu’nun Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar) yapıtından s. 51–64.↩
- 790Bk. “Peçenekler” başlığı.↩
- 791Bk. “Karahanlılar (840-1212) (İlek – Hanlar)” başlığı.↩
- 792Parça içinde çeşitli kaynaklardan alıntılar var.↩
- 793Chavannes’ın Kieou T’ang chou’dan aktardığı anlatıya göre Hu-i-ho (Uygur) ataları Hyong-nu (Hun)lardan geliyordu. Wei Hanedanı döneminde (386-VI yüzyıl ortaları To-palar) onlara T’e-le (Tölös) kabileleri deniyordu. Çinliler onlara daha önce Kao-kü adını vermişlerdi. Çünkü yüksek tekerlekli arabaları vardı. Gururlu ve zorluydular. Tie-le (Tölös) kabileleri aşağıdakilerdir. Yu-an-ho (Uygur), Sie-yen-to (Sir-yento), K’i-pi-yu, T’u-po, Ku-li-kan (Kurikan) To-lan-ko (Telengüt), Pu-ku, Pa-ye-ku (Bayırku), Tong-lo (Tongra), Hun, Se-kie, Hu-sie, Hi-kie, A-tie, Pe-si. Tölesler Türklerle iktidar mücadelesini zaman zaman yaptılar. T’u-kue döneminde yenilerek onların boyu oldular. Ata binmede, ok atmada, Yırtıcılıkta tüm halklardan ileriydiler. Su ve mera arayarak yer değiştirirlerdi. Pu-kia T’a-tu (Tardu) kağan VII. yüzyıl başında yenilince sağa sola dağıldılar. (Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 130)↩
- 7944. VI. yüzyıl ortalarında Hazar’ın kuzeyinde Etil boylarında Kafkasya’nın kuzeyindeki Bazgun bölgesinde olanlar Kırzıoğlu’nun Yukarı Kür ve Çoruk boylarında isimli eserinin ilgili bölümlerde dökümü yapılan boylardır. Çalışmamızda Hazarlar başlığında verilmiştir. Oğuzların değişik şivesi olan Ogurlar (Bakakov) ‘Oğuzlar başlığındadır. Karluklar’a Karahanlılar’da genişçe yer verilmiştir.↩
- 795Sonit adına bağlanan kumandanların kimliği ve boyun kökeni için kaynak gösterilmelidir.↩
- 796Metenin ilk işi Sarı Nehir’de komşu olduğu kuzey boylarından Ting-lingleri boyunduruk altına almak oldu. Hunlarla sürtüştüklerinde İli bölgesine göç ettiler. Bir kısmı 350’de Kazak bozkırlarını doldurdular. Karadeniz’e gidip Ogurlara karıştılar. (Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), s. 56 diğer teler’e ait bilgiler Lui-mai, Sui-shu’dan alınmıştır) Ogurların Etil boylarında olanlarının yaşı çok eskidir. (Bakınız Avrupa Hunları) bilgiyi dipnotla karşılaştırmak istedim. Ogurları aşağıdaki dipnotta da izleyelim.↩
- 797Pa-si-miler Bilge kağan kitabesindeki Basmıl (veya Basmal)’larla özleştirilmiştir. Pei-t’ing (Bişbalık) şehrinde yaşıyorlardı. İlk yurtlarının neresi olduğunu saptanamadı. Pa-si-mi beylerinin Aşina soyadına sahip bulunduklarını Türk halkından olduklarını biliyoruz. (Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 58) Kaşgarlı Mahmut’un haritasında Basmiller Etil (Volga)’nın kuzeyinde Ogurların komşularıdır. Kaşgari onlar için Türkçeyi iyi bilirler. Kay, yabaku, Tatar, Her boyun ayrı bir ağızı vardır. Basmıl boyları da böyledir. Bununla beraber Türkçeyi iyi konuşurlar (Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügat-it-Türk, çev. Besim Atalay, TDK yayını 521, s. 30) Görülüyor ki Türk ya da Türkleşen boylar hem Moğolistan’da hem de Etil vadisinde bulunurlar. Türk kökenli Ogurlar ise Töleslerdir. Etil boyundan Ötiken’e Hazar denizinden Tarbagatay doğusuna kadar dolaşan T’i-ele (Töles) ler dir. (Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 312, 315, 316) Gumilev Urallı ve Kuzey Hazarlı boylara Ugor/Ogor diyor. (L. N. Gumilev, Hunlar, s. 303) Töleslerin Boyları Moğol bozkırında da vardır. Bunlar Dokuz Oğuzlardır, içlerinde Hint –Avrupa kökenli (Örneğin İzgil) olanda vardır. (Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 61) Bunlar doğuya gitmeden Batıda Türkleşmiş Saka boylarıdır. Örneğin Basmillerin adı Gumilevde Basmal (30 Oğuz), Karluklar’ın adı (3 Oğuz)dur. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 222.)↩
- 798Kırgızlara komşu olan bu kavim elteber ünvanlı vali tarafından yönetilir. BugünYenisey’in aşağı turahan bölgesinde yaşıyan Assinler’in bunlardan geldiği düşünülür. (Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Beyazıt Devlet Kütüphanesi nüshası, s. 9) Azların kökenini, Carpin Alanlara bağlar. Gardizi onlara Aziyan der. (Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 61)↩
- 799Bunlar birlikte hareket eden boylardır. Bizans yıllıklarına göre Sarmatlar ovasından geldiler. Birlikte Hazarlar, Ogurlar, Tuna Bulgarları, Tokuz Oğuzlar, Uygurlar arasında yaşadılar. Hududu Alam onların Bulgarların arasında olduklarını yazıyor. Tekin’in Taryat doğu 2 okumasında Bersil vardır; Halis yoktur. Kırık satırdan iki boyun ortak atalık iddiası çıkarılamaz. (Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 61)↩
- 800W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları: Bir Kaynak Kitabı, Beyazıt Devlet Kütüphanesi nüshası, s. 66.↩
- 801L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 55; Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 59.↩
- 802Proto Moğollardan olup Hun döneminde ilksaldırı onlara yapıldı. Siyenpi, Serbi, avar boyları ile ilgileri vardır. Sonradan Koko-nor gölünün kuzey doğusuna yerleşip Aza adını aldılar. Getanlarla akraba ve komşu olurlar. Eftalitler de Avarlardan inmiştir. (Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 62 Chavannes, özgün s. 250–251’de Abdel–Eftalit özdeşliğini reddeder; Abdel–Töles bağını ihtimal olarak önerir. (Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, Selenge, 2007, s. 315) bilindiği gibi Türk(T’u-kue)ler, yönetici aile olarak Töleslerden inmişler, ama iktidar kavgasında içinden çıktıkları Tölesleri yenerek güçlerini isbat etmişlerdi. Te-leler de hayvanlarını toparlayıp yüksek arabalarına binerek bozkırın her tarafına göçtüler Esasen Te-le boyları anlatılageldiği üzere bozkırın her tarafında olan kalabalık bir halktı. Oğuzların (Ogurların) atalarıydılar. Bu tarihleme itibarıyla Aral Gölü’nün batısında da vardılar. (bk. Oğuzlar başlığı)↩
- 803Alıntılar dışında ana çerçeve Boyların iştigal konusu Sencer Divitçioğlu’nun Orta-Asya Türk İmparatorluğu adlı eserinden alınmıştır)↩
- 804Aral çevresi bozkırlarından (bk. Peçenekler)↩
- 805Kang-er (Peçeneklerin bir bölümü)↩
- 806Türklerin VI. yüzyıl ortalarında, Akhun ülkesi üzerinden geçip Volga-Yayık arasında yaşayan Türki Ogur (bk. Sahte avarlar, Göktürkler.)↩
- 807Magna Bulgarya, Karadeniz’in kuzeyindeki VII. yüzyıl Büyük Bulgar Devleti’dir; İdil–Kama Bulgar sahasıyla karıştırılmamalıdır. (Türk Dünyası, N. Akdes Kurat 234–235) bu konu içinde alıntılarımız Avrupa Hunları bahsindedir.) Bulgarların ataları Ogurlar için Gumilev, Nimet Akdes, İ. Kafesoğlu, Togan, Chavannes, Kırzıoğlu gibi düşünürlerden, -Ting-lingler /T’ie-leler,(Yüksek tekerlekli arabalılar) ele alındıkça- alıntılar serpiştirilmiştir. Tuna Bulgarları için ise (‘Bulgarlar başlığımıza) bk. “Bulgar, Onogur/ Hunogur sözcüklerini, Bakü Üniversitesinde hoca olan, Ğukasyan, Ölü Ermenicesiyle tarayıp, 660 yılına kadar yazılmış ermeni kroniklerinden arayıp buldu.” M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, s. 217)↩
- 808Yüksekyayla’da görülen ve oraya göçetmeden Türkleşen Saka boylarından (Togan GTT), XI. yüzyılda kendileri gibi, –r’li Türkçe konuşan Hazar denizi kuzeyinde yaşayan Bulgarların komşuları.↩
- 809As/Alan–Wu-sun eşlemesi bir görüştür; Gumilev, Wu-sunların dilinin kesin olarak bilinmediğini belirtir. Onun aktarımında Wu-sunlar, MÖ 139’da Sakalarla kaynaşmış hâlde Yedisu’nun sakinleriydi. “L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 87” Söylemeğe gerek var mı? Burası Destanlarda Oğuzların, tarihlerde Türklerin anayurdudur. (bk. Türklerin anayurdu, Oğuz destanları) Göktürkler döneminde ise Sayan sıradağları ile Altaylar arasında yaşıyorlardı” (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, s. 222) Çoktan Türkleşmişlerdi. Aral Gölü çevresinde Kang-er’ler, Oğuzlar etnosları bütünlüğünde kayboldular. (Gumilev a.g.e. s. 282) Göktürk yazıtlarında Kengeres’ler Kangar-as’lardır (M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, s. 85) “Doğu Göktürkler içindeki Az Budun, Batı Türklerinde Ezgiş /Azkişi Türkleşmiş olup, eskiden İrani bir unsur iken As/Alan adını taşıyordu. On-oklar’ın içinde Kang-er’ler, bir Peçenek topluluğu idi. Kangar-as’lar Kıpçak boyları içinde de vardı. (Şimdi Anadoluya gelelim): Alpaslan’ın fethinde de Gürcü kronikinin Arpaçayı başlarında ve Çıldır’ın doğusundaki kangarlar denen sancağa adlarını veren Kang-ereler, yani Kıpçak/Peçenek bütünlüğüdür.” (M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, s. 83)↩
- 810Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu (VI.–VIII. Yüzyıllar), s. 62.↩
- 811Bunlar da eski zamanlardan bu yana Bozkırlarda Yüksek arabalarıyla, beraberindeki aile ve mal varlıklarıyla, sürüleriyle dolaşan Eski Çince adıyla Kao-ku Ting-linkler Yeni Çince adıyla T’ie-le (Türk anıtlarında Tölis Chavannes’te de böyle) ya da LN Gumilef’teTeleütler özgür boylardır. Gumilev, IV. yüzyılın ikinci yarısındaki T’ie-le/Teleütleri anlatırken sürülerinin başında yaşamak ve Ju-janlara vergi ödememek istediklerini söyler; bu tutumu Hunlardan Sâmânîlere kadar bütün topluluk ve dönemlere genellemek için ayrı kanıt gerekir. Çalışkan insanlar olarak sürülerinin gelişmesi ile uğraştılar. Oğuz/kabile, Kıpçak/kabile düzenleri içinde geniş bozkırlara özgürce yayıldılar. Aralarında yumuşak bir Tele/ kabile federasyonu vardı. Düzenin sardılması, bozkırda kan akması demek olacağından ‘o nasıl bir şeyse’ bir bozkır yasası vardı. Boylar taşındıkça il de taşınıyordu, Başkent (orda) de taşınıyordu.↩
- 812Eski zamanlardaki gibi otlaktan otlağa dolaşırlar, çalışkan ama otoriteye girmeyi, vergi vermeyi sevmezler.↩
- 813Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 171.↩
- 814Sencer Divitçioğlu, Orta-Asya Türk İmparatorluğu, s. 171.↩
- 815BK G 13–14 (Tengri Kağan’ın konuştuğu bölüm); Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Simurg, 2. bs., 1998, s. 78–80↩
- 816Tat, İranlı ve yabancı demektir. Burada Tatabı kavim adı olarak geçiyor. (Talât Tekin, Orhon Yazıtları, s. 171–172, Açıklamalar bölümü) Acaba Tat’tan kasıt, İranlı mıdır? Berçiker adının İranlılarla ve Persiker biçimiyle eşleştirilmesi kesin değildir. Merkezi Çin’e Tay derlerdi.↩
- 817Onlar dediği ‘atalarım, dedelerim Bumin hakan ve İstemi Hakandır.’ (BK D 3–5. satırlar)↩
- 818a) Hazarlar doğrudan doğruya Batı Hunlarının soyundan gelmektedir. Şayet kaynaklarda değiştirme yapılmamışsa Gürcü ve Ermeni vakayınamelerinde, adları MS. 2. ve III. yüzyıllarda, bu halklarla ilgili olarak geçer. (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 111)↩
- 819Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., s. 59.↩
- 820L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 284.↩
- 821Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, s. 37.↩
- 822Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, s. 37.↩
- 823L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 284.↩
- 824Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları.↩
- 825744’teki Göktürk iktidarının sona erişi ile 751 Talas zaferi farklı olaylardır. Talas’ta Karluklar, Müslüman Araplarla birlikte Çin ordusuna karşı savaştı. Bu olaylardan sonra Karluklar, yakınlarında olan, Oğuzların anakolundan kopmuş Peçenekleri kolayca egemenlikleri alına aldılar. Kaçanlar aral Gölü yönüne çekildiler. Oradan da bilinmeyen nedenlerleBatıya doğru ilerlemeye devam ederek Azak denizi’nin kuzeyine, sırasıyla Urallar, Volga ve Don kıyılarına yayıldılar.(Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 158)↩
- 826L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 284–286.↩
- 827Akdes Nimet Kurat, Türk Dünyası El Kitabı içindeki bölüm, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü derlemesi, s. 231.↩
- 828Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 44.↩
- 829Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 42’ye atıfla aktarılan anlatımın özeti: Bulgarlar OnOgurlardır. Onogur Bulgarları Macarlar’ın gölgesinde kalmıştı. Macarlar Volga ile Güney Urallar arasında yola çıkan bir Fin kavmiydi. Kadimde Türklerin yaşam tarzını benimseyip ağır ağır batıya doğru ilerlemişler, Rusyanın güney komşuları olarak 830 tarihli haritada güney Rusya otlaklarının egemen halkı haline gelmişlerdi. Ama Onogurlar Volga’nın üst akımlarında (Attila’nın bağlaşıklarıydılar, Attila Hunları’nın V.yüzyılda bozgunundan sonra Volganın kuzeyine göçen Onogurlardan bir grup) bugünkü Tatar cumhuriyeti bölgesi. İ. G) hala varlık gösteriyorlardı. Onogurlar bu yeni kavme bir Türk rengi vermişlerdi. Bu nokta önemlidir, Macar topluluğunun kendi adı ile Onogur bağlantılı Avrupa dillerindeki dış adları ayrılmalıdır. Macarların eninde sonunda yerleştikleri ülkenin adı (Batı Dillerinde) Hungary, La Hongorie, Ungarn’dır.↩
- 830Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilâtı, Destanları, s. 37.↩
- 831Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 158.↩
- 832Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 60.↩
- 833Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 2. kitap, Tekin Yayınevi, 1978, s. 248.↩
- 834Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 949–950.↩
- 835Kıpçaklar daha bronz çağında Minusink havzasında Altaylarda yaşayan Avrupaoıd Ting-lingler’den iniyorlardı. Hyong-nular’ın bir kolunu oluşturduklarından ırki özelliklerinde bazı değişmeler olmuştu. Hyong-nu’lara benzediler. Hyong-nular mongolid tipe girseler de tam Mongolid değildiler. Bunun içindir ki Kıpçak-Kimak karışımı olanlar genişyüzlü Avrupalılar arasında fark edilmezler. Gumilev, Hunların karşılaştırılan 2013 metninde s. 81’de, Mete’nin MÖ 203–202 kuzey seferinde boyun eğdirdiği gruplar arasında Yüeh-shieh adıyla yorumladığı Kıpçakları sayar. Bu, yazarın ad/köken eşlemesidir; ilk fetihleri ve bütün soy zincirini kendiliğinden kanıtlamaz. (bk. Hunlar başlığı)↩
- 836L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 275.↩
- 837Batı Cungarya ve Yedi Su bölgesindeki Hun birliğini devam ettiren kabileler. Bunlar Çu-yu, ya da Şa-to (Çince) Türkleriydi. Aşina ordasında yer buldular. Kumanları oluşturan harekete bunlar da katıldı. Şato bağlantılı Sonraki Tang, Sonraki Jin ve Sonraki Han hanedanları, Beş Hanedan döneminde iktidara geldi. Bu, Kitanların Çin’den bütünüyle çıkarıldığı anlamına gelmez. (Doç. Cevdet Gökalp. Altaylarda ve iç Moğlistan’da Kabileler s. 19. Kumanlara katılmayanlar elbette bitmedi Türkmen olup çıktılar. (İG)↩
- 838László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, Selenge, 2006, s. 152–153.↩
- 839‘Poloves’ lakabı polova kelimesinden gelmektedir. Anlamı parlak sarı saçrengini andıran ufalanmış saman demektir. Çinliler de Kıpçakları sarı saçlı mavi gözlü olarak sınıflandırırlar. Memlük hükümdarı Sonkor’da sarşındı, Kıpçak kökenliydi. XIV yüzyılda yaşamış bir arap coğrafyacısına göre ‘ Kıpçaklar kendilerine has dindarlıkları, cesaretleri, çeviklikleri ve düzgün yüz hatlarıyla diğer Türklerden ayrılırlar’ der. Şu halde Kıpçaklar tip olarak Avruoaoid oluşlarıyla güney komşuları Türkmenler’den ayrılırlar. Rus Yıllığı’ndaki Boluş’la barış, Torklarla savaş ve 1061 Kuman saldırısı ayrı olaylardır; 1054/1055 yıllama farkı bu olayları birleştirmez. Bu kayıtlar bütün halka tek bir görünüş atfetmenin kanıtı değildir. Daha sonra mongolid Tatarlarla karşılaşınca (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 289–290) Neden şaşırmasınlar? Tatarlar ve Kıpçaklar aynı dille (Türkçe) anlaşıyorlardı.↩
- 840László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, s. 154.↩
- 841L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 289.↩
- 842László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, s. 152–154.↩
- 843L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 295–296.↩
- 844L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 292.↩
- 845Gumilev, Nâsır-ı Hüsrev’e atıfla 60.000 kişiden söz eder; karşılaştırılan Rusça Seyahatname çevirisi bu sayıyı Fâtımî ordusunun tamamı olarak doğrulamaz. Bunlar Sudanlı Negrolar, Türk ve Slavyan gulamlardı. Çerkes, Gürcü, Ermeni gibi gulam grupları da vardı. Bunların dışındaki Berberi ve Araplardan oluşan ordu Fatimilerden kopunca hassa ordusunun önemi daha da arttı. Artık savaşçı köle olmak utanç verici bir şey değil, aksine saygı duyulan bir meslek oldu. Halifenin hassa birliğini Sudanlı Negrolar oluştururken Türk gulamlarla çatışmalar oluyordu. Zaman zaman hassa birliğinde Negro ileTürk gulamlar birlikteydiler. 1058 -1062 yıllarında Türk delikanlılar Negroları kılıçtan geçirince Ordu Türklerin eline geçti. Bu durum sadece Mısır’da değil bütün İslam ülkelerinde oluşmaya çoktan başlamıştı. Bu askerî gelişmeler, Arapların bütün İslâm ülkelerinde askerliği terk ettiği ve yalnız şiirle veya felsefeyle uğraştığı sonucuna genişletilmemelidir. Taht kavgaları eksik olmuyordu. Gumilev, 1134 yılı için beyaz ve siyah Memlükler arasında bir iç savaştan söz eder; bu kayıtta sayıca iki kat bir grubun tamamen kovulması anlatılmaz. Olayın tarihi ve tarafları konusunda bu anlatım tek başına yeterli değildir. Sonra Fatimiler Kıpçakların elinde oyuncak oldu 1250’de Baybars ve arkadaşları Eyyûbî Sultanı Turan Şah’ı öldürdüler. Şecerüddür’ün ardından Aybek tahta çıktı; daha sonra çocuk Eyyûbî meliki el-Melikü’l-Eşref Mûsâ öne çıkarıldı. Bu sıra Kâmil’in babasının yerine geçirilmesi değildir. Mısır’da Kıpçakların böylesi zaferleri varken, asli vatanlarında bir kırgın yaşanıyor ve (Doğu Avrupa’da Kuzey Karadeniz kıyılarında) Polovestler’in (Ruslar Kumanlara böyle derler) kökü kazınıyordu. Güney Rusya steplerinde hayatta kalabilen bozkırlılar Batu devrinde kurulmuş Altın Orda’da yer aldılar. Özbek’in 1313’te tahta çıkışı ile İslâmlaşma süreci kuruluşla aynı olay değildir. Mısır Memlükleri 16 yüzyılda Osmanlılar tarafından yutuldu. L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 308, 311–313.↩
- 846Mısırlı Memlükler zamanında.↩
- 847Daha önceleri içeren alıntılar için bk. Selçuklular.↩
- 848Károly Kós, İstanbul, s. 16–17.↩
- 849Károly Kós, İstanbul, s. 18.↩
- 850Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, s. 125.↩
- 851Sencer Divitçioğlu Orta Asya Türk Tarihi s. 53↩
- 852Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 3. kitap, s. 2154 ve devamı (özetle).↩
- 853Meydan Larousse, “Karahanlılar” maddesi.↩
- 854Türkmen kavramı: kanımıza göre, VI-VIII yüzyıllar arasında, Oğuzların (Ogurlar dâhil), Karlukların da içinde olduğu Tele (Tölis-Tarduş) Türk kabileleri Kofederasyonu olan Türk imparatorluğu için Göktürk İmparatorluğu denmiştir. ’Kök Türk’ ismi Orhun Anıtlarında (sadece birkere geçer İ. G.) vardır, ayrıca Göktürk ismi taşıyan herhangi bir türk gurubu yoktur, sadece yönetici boyun adı Türktür. Türkmen ile Kök Türk adları arasındaki ilişki, aşağıda anılan Kafesoğlu makalesinde ileri sürülen bir yorumdur. Göktürk döneminden sonra İslam (Türkmen) ile islam olmayan (Türk) gibi bir ayırım kimsenin yapamıyacağı bir ayrımdı. Türkler bunu kendi kendilerine yaptılar. Bütün Türk topluluklarının aynı dönemde Müslüman olduğu varsayımı genellenmemelidir. (İG) Türkmen kavramı için Kafesoğlu’nun görüşlerini özetleyelim: Karluklar, Çu, Talas, Yedisu bölgesine hâkim bulundukları devirlerde (XI. yüzyıl ilk yarısı) kendilerine Türkmen diyorlardı. F. Hirt tarafından Çin kaynağı T’ung-T’ien ansiklopedisinden bulduğu Türkmen kavramı var. Bu kavram ansiklopedide Tö-kömeng gibi geçmiş. Çinliler bu kavramı Karluklar memleketi için IX yüzyılda kullanmışlar. bu sıralarda Oğuzlara Türkmen adı yakıştırılmamış. Kafesoğlu, IX. yüzyılda Karlukların Kök Türk adının yerine Türkmen adını siyasî bir terim olarak kullanmış olabileceklerini ileri sürer. Bu yorum Uygur, Karluk ve Oğuzların hepsinin aynı anda kendilerine Türk demeyi bırakması olarak genellenmemelidir. XI yüzyılda Kaşgarlı Mahmut divanında Oğuzlardan Oğuz Türkmenleri olarak Anadoluy’ya girecek olan Türkmenler bunlardır. Ortadoğu kaynaklarında ‘Türkmen’den’ daha ziyade Oğuzların kastedildiğini görüyoruz. Türkmen sözcüğünün Türk manend= türk’e benzer, men Türkçede büyüklük eki olduğundan Türkmen=Büyük türk, gibi anlamları var. Ne zamandan beri kullanılır, hangi anlamları içerir sorularının yanıtlarını A. Wamber, J.deny, Nemeth, Barthold daha birçokları araştırmıştır. (İbrahim Kafesoğlu, “Türkmen Adı, Manası ve Mahiyeti”, Jean Deny Armağanı, Türk Dil Kurumu, Ankara, 1958; Beyazıt Devlet Kütüphanesi, kayıt no. 86373)↩
- 855Kaşgarlı Mahmut, Divan ü Lugat-it Türk’ün TDK yayını Besim Atalay çevirisinden Ali Çiçekli, s. 14. Aynı yapıtın 116. sahifesinde Ali Çiçekli Kaşgarlı için “Hakaniye (kaşgar), Kıpçak, Uygur, Oğuz, Çiğil, Argu, Kençek Türkçelerini çok iyi bilmektedir. Yalnız Türk dillerini değil, Türklerin yaşadığı yerleri, tarihlerini, yaşayışlarını, düşünüş ve inanışlarını, kültürlerini araştırmış dilci ve Türkologtur” diyor.↩
- 856Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çev. Besim Atalay, c. I, TDK 521, Ankara 1985, s. XIII–XIV (çevirmenin açıklamaları). İ. N. Dilmen, bu nüshadaki V–VI önsözünün imza sahibidir.↩
- 857Divanü Lügat-it Türk, Ali Çiçekli, aynı basım, s. 28. Çiçekli kitabının 29. sayfasında Türk maddesine devam ediyor.“ bununla beraber Türklerde güzellik, sevimlilik, tatlılık, edep, büyüklerini ağırlmak, sözünü yerine getirmek, sadelik, öğünmemek, yiğitlik, mertlik gibi öğülmeye değer sayısız iyilikler görülmektedir. (c. 1, s. 352)”↩
- 858Atalay’ın açıklamalarına dayanan aktarımın özeti (karşılaştırılan 1985 baskısı, I, s. XIV–XV): Kaşgarlının kitabının sonunda 464 senesinin cemaziyülevvelinin gurresinde yazmaya başlandı. Dört kes gözden geçirdikten ve iyice süzdükten sonra 466’da bitti demiş olmasına bakılırsa 464/1072’de başlanmış, 466/1074’te tamamlanmış olduğu anlaşılır. Divandaki tarih anlaşmazlığı üzerine Zeki Velidi’nin ‘Atsız’ isimli derginin 16 sayısında bir yazısı vardır. Kilisli’nin Türkiyat mecmuasında birçalışması bulunur. Atalay, eserin Bağdat’ta yazılmış olmasını daha kuvvetli bir ihtimal sayar; bu görüşünü dönemin Bağdat’ındaki Türk nüfuzuyla ilişkilendirir. Kaşgarlı Mahmud, Dîvânü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çev. Besim Atalay; karşılaştırılan nüsha: Ankara 1985, c. I, s. XIII–XV. Bağdat bir Selçuklu şehridir. Burada bulunan Halife Hutbeyi Tuğrul Bey adına okutmuştur. “Türkçeyi öğrenmek isteyenlere bu dili öğretmek için yazılan iş bu eserin, o asırda bilgi ve siyaset dili olmuş bulunan Arapçanın Türkçeden yüksek bir dil olmadığı, Türkçenin Arapçayla at başı beraber yürüdüğü gösterilmek ve tanıklanmak üzere meydana getirildiği anlaşılmaktadır.” (Atalay’ın açıklamaları, karşılaştırılan 1985 baskısı, I, s. XIII; buradaki cilt I, s. 5 dipnotu alt kaynak göndermesidir).↩
- 859Balasagunlu Yûsuf Has Hâcib, eserini Balasagun’da yazıp Kâşgar’da tamamlayarak 462/1069–70’te sundu. Uygur ve Arap harfli mevcut nüshalar, müellifin bizzat iki alfabe kullandığını kanıtlamaz. Kaşgarlı’nın sözlüğünde ise Türkçe maddeler Arapça açıklanır.↩
- 860“Acem Padişahlarını ilki olan ve otuz yıl tahttakalan Keyümers’in tahta geçmesi, Ehrimen adlı ifritin onu kıskanması başlığı altında 260. paragrafta Ehrimen’in, büyükbir orduya kumanda eden kurt gibi bir oğlu olduğu, bu orduyla ileriki paragraflarda Acem padişahına kötülük yaptığı anlatılır. Turan-Acem savaşları devam eder. bu savaşlardan birinde 4520 paragrafta şöyle yazıyor ‘Afrasyab’ın erlerinin sayısını kim sayabilirdi ki; eğer sen bu sayıyı bilmek istiyorsan, dörtyüzle bini çarp. Erler o kadar çoktu ki yerden kum kaynayıp fışkırmış veya bütün ovaları karınca ve çekirge kaplamıştı.” Şehname 1. Mf. V. Dünya edeb. Tercümeler. Yazarın Adı Firdevsidir. 932 yılında doğduğu söyleniyor. Tarihçiler anlatılan bu olayların MÖ VII. yüzyılda geçtiğini kabul ediyorlar. Nasılmı; Afrasiyabı yenen İran Şahı Keyhüsrev’dir (Keyaksar). Asur belgelerindeki kişiyle, Herodotos I 103’te Protothyas’ın oğlu olarak anılan Madyas’ın özdeşliği kesin değildir. I 106, Kyaxares ve Medlerin İskitlerin çoğunu öldürdüğünü anlatır; Madyas’ın ölümünü veya MÖ 626–625 tarihini ayrıca vermez. Z. V. Togan’da Şehname’deki Keyhüsrev (Herodotta Keyaksar) Asur belgelerindeki Maduva’yı, aynı kişi olan Herodottaki Madyas’ı ve yine İran destanlarındaki aynı kişi olan Afrasiyab’ı öldürür. A Karahanlılar’a görede karahanlıların atası Alper Tunga’dır. Azerbaycandaki Urumiye gölü civarında ödürülmüştür. İranlılar Kendilerinin doğusunda kalan topraklara Turan diyorlar. Turan’a Çin de dâhildir. Karahanlı Türklerine göre Afrasiyab, Türklerin efsanevi atası Alber Tunga’nın İrancasıdır. (M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, s. 31–34)↩
- 861Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş (karşılaştırılan 3. baskı, Enderun, 1981, s. 72). Görüldüğü üzere Türkler o zamanda da Horosan’dadırlar.↩
- 862Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yay., 2007, s. 305–307.↩
- 863L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 81, 83’ten alıntıdır. Buradan şöyle bir yorum çıkarıyorum. Piçeng/Beşeng benzerliği bir çağrışım önerisidir; yer adının bu kişiden türediği kanıtlanmış değildir. Tekrar edilegelen Afrasiyab (AlpEr Tunga) Çinlilerin Su, Farsilerin Saka ya da Tur dedikleri proto Türklerin padişahıdır. Arcafts ‘da Türklerin efsanevi atalarındandır.↩
- 864A. K. Narain, “İç Asya’da Hint Avrupalılar”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Levent Köker, İletişim Yay., 2014, s. 212–213. Tohar dilinin diğer Hint Avrupa lehçelerinden daha eski olduğu ileri sürülmüş ve Tohar dili ile Hititçe arasındaki benzerliklere işaret edilmiştir. Tohar dili ile Hititçe arasındaki ilişkinin o kadar yakın olduğu kabul edilmiştir ki, bunların, ata dilinden Hint-Avrupa ailesinin geriye kalan bölümünden, daha eski ve bağımsız olarak ayrılmış olabileceği düşünülmüştür. Dolayısıyla İç Asya’nın Tohar ülkesi Hint- Avrupalıların anavatanı olabilir. Yani Toharlar Doğuya Uygur bölgesine göç etmeden, Batı’ya Anadoluya mı göç etmişlerdi? Toharlar’ın (Yüe-çi) Hint-Avrupalı etnik kökenli oldukları genellikle kabul edilmektedir. Bu insanların başlangıçta Batı’da oturdukları çok erken bir dönemde Çin sınırlarındaki bölgelere (Taklamakan Çölü’nü Pamirlerde ayrılarak ikidağ silsilesinin çevirdiği Bağımsız Uygur bölgesi) göç ettikleri ve buradan Şyung-nu (Hun) baskısıyla Batı bölgelerine itildikleri biliniyor. (MÖ II. yüzyıl).Ancak Grek Bakteriyenleri dağıtırken küçük gruplar halinde sağa sola dağıldıkları (Aral gölü yakın çevrelerine kadar ulaştıkları İG) MÖ II. yüzyılda Amu derya vadilerine ulaştıkları pek ala düşünülmektedir. Batı’ya göç eden Büyük Yüe-çilerdi, Küçük Yüe-çiler Doğu’daki günümüz Uygur bölgesinde, Tanrı dağları eteklerinde kaldılar. Hemen kısacık Denis Sinor’ün yaklaşımından biraz söz edeyim. Onlar İç asyada kalmışlar, büyükleri de Batıya göçmüşler. İç asyada kalanların dili Batıdan etkilenmediğinden, son zamanlarda olan kazılarda öğrenilen sanat üstünlüğü ve yazıtlardaki dil hikayelerini çok eskiye götürüyorum bizi. Şöyle ki; çıkarılan yazıtlardaki dil Anadolumuz’daki Hitit diline benziyor. Öylesine benziyor ki, Eski Avrupalıların batı Hint Avrupa diline benzemekten daha çok Küçük Yüe-çi Toharlar’ın diline benziyor. Dolayısıyla yazar İç Asya’da konuşulan Hint-Avrupa dili, Avrupalı Hint-Avrupalı dilden daha çok eski. Bu yazarı şöyle bir kanaate götürüyor. ‘Etiler İç Asya’nın’ Arkaik toplumudur. Avrupalı değildir (Denis Sinor, der., Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., s. 209.)↩
- 865A. K. Narain, “İç Asya’da Hint Avrupalılar”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Levent Köker, s. 242–243. Soğdlar’a gelince: İran dünyasında (Turan bölümünde demek daha doğrudur. İG.) göçebe Sakaların en yakın yerleşik komşusu Buhara, Semerkant vahaları vahaları ile belki Fegana vadisinde ve buna bitiştik diğer bölgelerde yerleşmiş olan Soğdlardı. Kangju adı bir siyasî yapıya aittir; bütün Soğdların başka adı gibi kullanılmamalıdır. Doğu’da Şuyung-nu’ya, Batı’da Yüe-çi’ye yarı bağımsız bir statüye düşürtülmüşlerdi. Miladi I.sonuna gelindiğinde Kuşanlar’ın egemenliği altına girdiler. Heftalitler’in yükselişiyle birlikte Soğdlar’ın devlet sınırları aşınmaya, kalkmaya başlamıştı. VI. yüzyılda Göktürk hâkimiyeti yayılırken Soğd yerel prenslikleri varlıklarını sürdürüyordu.↩
- 866M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, Selenge Yay., 2004, s. 90. Tobol Tatarları arasında yaygın olan bir rivayete göre Orta Asya ve Aşağı İrtiş nehriboyunca kendi topraklarına kadar uzanan bölgede Sivir veya Sipir denilen bir halk yaşıyordu. Sivir/Sipir ile Sibirya adı arasındaki ilişkinin yönü ve etimolojisi kesin değildir.↩
- 867Türk Dünyası El Kitabı (derleme), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay., Seri I, Sayı A-32, Ankara, 2001, s. 196.↩
- 868Bk. “Hyong-nu (Hun)lar” başlığındaki harita.↩
- 869Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, Kabalcı Yay., 2004, s. 68.↩
- 870M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi: Türkler, Yahudiler, Ruslar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2004, s. 91.↩
- 871László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, Selenge Yay., 2006, s. 88.↩
- 872László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, s. 68.↩
- 873M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 91.↩
- 874M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 91, 92.↩
- 875M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 94.↩
- 876Bahaeddin Ögel, a.g.e., s. 157.↩
- 877Bahaeddin Ögel, a.g.e., s. 157.↩
- 878Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, s. 315.↩
- 879A. K. Narain, “İç Asya’da Hint Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, s. 209 ve devamı; bu bölümden özetler. Yazarın kullandığı baskı: 7. basım, 2014.↩
- 880A. K. Narain, “İç Asya’da Hint Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, s. 240.↩
- 881S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, Kültür Bakanlığı, 1996. Burada Bayçarov’a atfedilen Türkçe yazıt okumaları, bütün Alanların dili için tek başına kanıt sayılmamalıdır; Alan dili İranî bağlamda sınıflandırılır. Biz meraklı okuyucu için Kıpçak/Oğuz dillerinde karşılaşılan Çoban/Çapan, Çopan’ın yanı sıra Karaçay-Balkar dilinde Supan/Soban’ı aktaralım.(s. 13) Turçaninov, Talas kitabesini Osetin alfabesi diye adlandırdığı‘Türkleşmiş Alanlar’ın’dilinden okumuştur. Benzer tipteki bir yazı örneği Orhon-Yenise yazısının yayılma merkezinde yer alan Yenisey havzasında bulunmuş yeşim eğirmi taştaki kitabede dir.(s. 15)↩
- 882L. N. Gumilev, Hunlar, s. 81, Selenge Yay., 2013.↩
- 883Kaşgarlı’nın Oğuz ve damga anlatımını özetleyelim: Oğuzlar Türkmen olarak tanıtılır; her boyun hayvanlarını ayırt etmeye yarayan damgası vardır. Yirmi dört boy çerçevesi ile adları verilen yirmi iki boyluk liste ayrılmalıdır. Kurucu atalara bağlanan ad açıklaması karşılaştırılan 1985 baskısında s. 58–59’da bulunur; bu anlatı adların tarihsel etimolojisinin bağımsız ispatı değildir. Kullanılan atıf: Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çev. Besim Atalay, 1939, s. 56 ve metindeki bozuk s. 582ın adresi; cilt ve ikinci sayfa kesinleşmemiştir.↩
- 884Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 5; İstanbul Devlet Kitaplığı.↩
- 885Zeki Velidi Togan, “İbn al-Fakih’in Türklere Ait Haberleri”, Belleten, c. 12, sy. 45 (1948), s. 11–16; ilgili pasaj s. 15.↩
- 886Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 2001, s. 197.↩
- 887Selçukluların ve Osmanlıların merkezi idareyi kurmaları sırasında gerekiyorsa Türkmeni ezdikleri gibi (İG)↩
- 888Sir derya Oğuzları iki kola ayrılmıştı. Bozoklar, Üçoklar diye. On-Ok bağlantısı bir görüş olarak değerlendirilmelidir. On-Ok kağanlarının her ele bir yabğu atadıklarını biliyoruz. Sir derya oğuzları dil bakımından da Doğu’daki Dokuz Oğuzlardan ayrılıyordu. Dil farkı, VIII. yüzyıl öncesindeki yerleşimi tek başına kesin biçimde tarihlemez. Dokuz oğuzlarla Oğuzların çok önceden koptuklarını, eski bir akrabalıktan başka ilişkilerinin oluşmadığını düşünebiliriz. O zaman da Dokuz Oğuzların Uygurlar içinde kayboduğu söylenebilir. Bu son yaklaşım doğru gibidir. Sümer’in s. 24–25’teki anlatımında Tonra’nın listede bulunmayışı ile Kuna için ileri sürülen ihtimal aynı kesinlikte değildir (Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 25)↩
- 889Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 25.↩
- 890Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 24. Faruk Sümer bu konudaki yaklaşımı için ‘ Oğuz Bilge Tamgaç Türkiş kağanının hizmetine girmiş Dokuz Oğuzlardan biri de olabilir’ notunu ekliyor. Bilindiği gibi Türgişler On-Okların yani Göktürklerin Batı boylarının bir kuvvetli boyudur. Türgişler Göktürklere bağlı olmadıkları dönemlerde Bağımsız yönetim kurabildiler. Türgişlerin Boyları içinde Dokuz-Oğuzlarım dışında Batı Oğuzları’nın olduğu düşünülür.↩
- 891Şan-yü, Hun hükümdarlık unvanıdır; en büyük komutan karşılığını tek ve kesin anlamı saymamak gerekir. Chavannes’ın çevirdiği İstemi kaydındaki kullanım için, unvanın burada Bumin’i gösteriyor olabileceği açıklaması vardır.↩
- 892Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu, 2006, BK G 13; göktürk Kağanlığını doğu ordası. L. N. Gumilev’in Hunlar eserinin 2013 metninde s. 41, 56 ve 154–155, Ting-ling ile Te-le adlarının kesin eşanlamlılığına dayanak oluşturmaz; yazarın Ti, Ting-ling ve Ti-le ayrımları gözetilmelidir. Gumlev Oğurları, Peçenekleri, Kıpçakları Ting-lingler’in batı kolları olarak ele alır.↩
- 893Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, 2005, üçüncü baskı, s. 54.↩
- 894Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, s. 54.↩
- 895Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, s. 54.↩
- 896Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, İmge Yay., 2005, üçüncü baskı, s. 58.↩
- 897Édouard Chavannes, Batı Türkleri, s. 5. Batı Türklerinin soy ağacında örnekler çok.↩
- 898Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 24–25. Sayfanın dip notundan aktarıyorum. “Çin kaynakları T’ong –lo ve Houen adlı boyları zikreder ki (Chavannes, Documents s 88, not s.3;Hamilton Toquz Oğuz-et On Uygur s.26) bunlardan T’onglo; Tongra, Houen de Hun (Kun) olarak kabul edilmiştir.”↩
- 899Kurt Türklerde anadır. Wu-sunlarda kurt sütanasıdır, ayrıca kuzgun ongunları vardır. Ting-linglerde, Kıpçaklarda Oğuzlarda erkektir. Şimdi Türk ve Türk dilli boyların, Hint-Avrupalıların biralanda birlikte yaşadığını düşünelim. Bu ongunlar evliliğin iç evlilik ve buçuk gibi sistemlerle çarptırımsı engellenir. Kurt oguşundan bir erkek kurt kızını asla alamaz. Kuzgun oğuşundan bir kızla evlenir. Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, s. 34) Youyang zazu’nun dördüncü bölümünde, Jiankun/Kırgızların atasını bir tanrıyla ineğin mağaradaki birleşmesine bağlayan bir rivayet vardır. Bu anlatı bütün topluluğun değişmez inancı diye okunmamalıdır. (Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, Kırgızlar bölümü; İstanbul Devlet Kitaplığı.)↩
- 900Ongun Moğolca bir sözcüktür. İnan, Türkçe karşılıklar olarak Tös/Töz ve Tör biçimlerini inceler. İnan, Altay inanışındaki tözleri aru ve kara diye iki sınıfa ayırır; Ülgen’i aru, Erlik’i kara töz olarak anar. (Abdülkadir İnan, “Ongon ve Tös Kelimeleri Hakkında”, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, sayı 2, 1934; Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nden) Yazar bu çalışmasında Tös veya Tör kavramından türeyen kelimeleri anlatmış. ‘Törkün’ Kırgızca’da baba evini ziyaret eden kadın, beklide daha eski zamanlarda Tös’ün bulunduğu mabet anlamını taşıyordu. Töre, (Altay da eski destanlarda) bir ceddi ala’ya sahip kavim, Töröngey-(Tilevüt) ilk yaradılan insandır. Altay ve Yenisey Türklerinde Töz’lerden birinin adı Aba Tös’tür. Diğer lehçelerde ‘baba tös’ demektir. Orhun ve Yenisey kitabelerinde Tör kelimeleri geçer. Bu kelime Elegeş kitabesinde ‘Bel Tör’ yazılmıştır. Bu günkü Altay Türkçesine çevrilirse ‘Bel Töz’ olur. (Radolf tan alınmış). Buraya aktardıklarım çok sınırlı tutulmuştur. “Gök Tanrı ülgen ile Yer/ Erlik han sisteminde tanrıların, topluma iyilik saçmalarını Kurt’tan türemiş ilk ata (kam) sağlamaktadır. Bu ilk ata’ya Ting-ling’ler (Yüksek arabalılar), Uygurlar, Oğuzlar, Kıpçaklar, Wu-sunlar adları ne olursa, devirleri hangi yılları kapsarsa kapsasın hep kurttan inen ilk atayı unutmazlar.” (Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, s. 34). “Hunlarda da böyledir.” (Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, c. 1, s. 25 ve 26.)↩
- 901Yer yer alıntılarda işlediğimizi tekrar edelim (dikkatimizi çekmek için) Çinlilerin Ting-ling Kao-kü, sonraları T’ieh-li (Te-le) dedikleri yüksek tekerlekli arabalılar, Türk kaynaklarındaki Töles adlarıyla ilişkilendirilen topluluklar, bütün dönemlerde değişmez tek halk sayılmamalıdır. Tölesler Etil boylarındaki Ogurlarla, En doğudaki Dokuz -Oğuzlar Batı kıtalarında erken çağlarda aynı siyasada birleşebilmişlerdi…↩
- 902N. A. Baskakov, Oğuz, Oğuz-Kağan Etimolojisi Üzerine, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 24, s. 35–37; Aksaray Devlet Kütüphanesi, kayıt no. 47340/20.↩
- 903M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu, 1992, s. 212–213. Selmân-ı Fârisî’nin ölümü, tarih ihtilâflarıyla birlikte 35/36 hicrî, 656 milâdî dolayına yerleştirilir.↩
- 904A. Zeki Velidi Togan, Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznamesi, Tercüme ve Tahlili, 1972, s. 141; Beyazıt Devlet Kütüphanesi.↩
- 905Gumilev ve M. İ. Artamonov Sibirya orman kuşağında ve Kazak bozkırlarında olan savaşçı bozkırlılar Ogur veya Ugor yazılımında olsun hepsine aynı bölge halkı olarak Ugorlar diyor. Ugorlar Türki Ogurların samimi etkileri altında kalmışlar bütünleşmişlerdi. Chavannes’ın çevirdiği kayıtta İstemi’nin emrinde on büyük başbuğ ve yüz bin asker bulunduğu anlatılır. Bu pasaj, ordunun On boylu Ugorlardan oluştuğunu söylemez; böyle bir eşleştirmenin ayrı kaynak adresi gösterilmelidir.↩
- 906L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 559.↩
- 907L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 555.↩
- 908Türklerin Tarihi, 2007, s. 70.↩
- 909Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, 2007, s. 68.↩
- 910Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 3. kitap.↩
- 911Zeki Velidî Togan, Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznâmesi, tercüme ve tahlili, “Oğuz Destanı’na ait araştırmaların neticesi” bölümü, s. 149. Batlamyus (Ptolemaios), eserleri Orta Çağ’da Araplar tarafından çevrilen İskenderiyeli bir coğrafyacıdır. MS II. yüzyılda yaşamıştır.↩
- 912Oxus, Amuderya/Ceyhun’un adıdır; Seyhun’la eşitlenmemelidir. Oksuz/Oğuz kavim adı yorumu ayrı doğrulama gerektirir. El Buruni zamanında da Aral gölü çevresinde As ve Peçeneklerle (Apasiakalar) komşu olarak yaşamışlardır. Oğuz kabilelerinin esas vatanları Balkaş gölü etrafıdır. Buhara Horezm tarafları Kanglıların, bunların doğusu Uygurların ülkesidir. Talas ve Şelci taraflarında Uygur, Oğuz ve Kanglılar birlikte yaşarlar. IX-X yüzyıllarda Arap Coğrafyacıları buralarda Halaç, Karluk ve diğer Türkmen Hanlarının komşu olarak yaşadıklarını yazarlar. XII. yüzyıl coğrafyacısı Şerif İdrîsî IX. yüzyıl ortasında yaşayan İbn Hurdabih’ten Kimakler’in bazı boyları Altaylarda yaşamaktadırlar. Ama onlar da uzaklara yayılmışlardır. İdrisi Kanglıları Oğuzların bir şubesi olarak görür. Özetle Oğuz destanında Oğuz, Kıpçak-, Kanglı ve Kaşgarlı Mahmut’ta Türkmen ismi ile anılan Halaç, Karluk ve Uygurlar hakkında bunların Batı türkistan’ın temel sekenesi olduğunu görüyoruz. Potolemaus’ta Tanrı dağlarının kuzey kısımlarına Oikhar denilir. Oğuz destanında da Semerkant, Talas ve Almalık tarafları Uygur memleketidir. Yazarın ve destanın uyumu açıkça bellidir. Aral gölü ve aşağı Amuderya bölgelerinde Peçenek, Alan, As ve Oğuz boylarının yaşadıkları El Buruni tarafından saptanmış. Destanda da böyledir. İran destanındaki Afrasiyab’ın atası Beşeng’in Peçenek olması düşünülür. Böylece Oğuz, Peçenek ve Alanlar’ın Horzemliler’le birlikte MÖ VII yüzyılda Sakalar hakimiyeti devrinde yaşamış olduklarını öğreniyoruz. (A. Zeki Velidi Togan, Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznamesi, Tercüme ve Tahlili, 1972, s. 149–151’den özetler)↩
- 913De Guignes, Büyük Türk Tarihi, 1. kitap, s. 13.↩
- 914L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282–284.↩
- 915L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 286–287.↩
- 916L. N. Gumilev, Etnogenez, Selenge Yay., 2004, s. 192.↩
- 917L. N. Gumilev, Etnogenez, s. 192.↩
- 918Togan, a.g.e. (Oğuz Han destanlarından, s. 127).↩
- 919Édouard Chavannes, Batı Türkleri, s. 313.↩
- 920Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, T. C. Kültür Bakanlığı, 1991. Bu bölge Hunlar imparatorluğunun Güney başkentiydi. MÖ 48’de Hunların Ordugâhıydı. Şato Türklerinin de başkentliği bu bölgedeydi. (Bahaeddin Ögel, aynı eser, s. 95–116’dan seçmeler) Bölge’nin kuzeyi Balkaş gölü çevreleridir. Burasıda Aral’ın yakın çevrelerinden uzaktır, Tanrı dağlarının Beşbalık yöresindedir.↩
- 921Bîrûnî, 973’te Hârizm’de doğmuş çok yönlü bir bilgindir; ölüm tarihi tartışmalıdır. Arapça ve Farsçanın ana dili olmadığını söylemesi, Peçenekçe konuştuğunu tek başına kanıtlamaz. Hârizmce ayrı bir İranî dildir; Farsçanın bir dalı diye tanımlanmamalıdır. Togan’a bağlanan Peçenek kökeni yorumu kesin bir soy kanıtı değildir.↩
- 922A. Zeki Velidi Togan, Oğuz Kağan Destanı, s. 151. Destanda geçen olaylara bakılarak Oğuz Kağan, Alp Er Tunga ile özleştiriliyor. Kırzıoğlu’da İlk Kıpçaklar adlı eserinde konuya böyle bakar. Olayları işlerken Gürcü ve Ermeni Destanlarından da faydalanır. Her iki tarihçi Herodota’ki ön Asya fatihi Skytlerden komutan Madyas’ın, İran destanı Şehname’de geçen Afrasiyab’ın, Sakaların kahramanı Alp Er Tunga’nın, Sakalar dönemindeki Oğuz Han’ın aynı kişi olduklarını Söyler. Bizce anlaşılan; MÖ zamanlardan başlayarak geleceğin Türkçe konuşan halkları Alp Er Tunga’yı, Oğuz/Kıpçak boyu da Oğuz Hanı ata tutar. Bu ayrım da Karahanlılardan sonra biter. Artık Türklerin Batı bölgelerine geldiklerinde söz sahibi Atası Nuh oğlu Yafes oğlu Türk’tür. Destanlara görede Türkçe adı Olcay Han’dır. Sorun böyle çözülür ama tartışmalar bitmez.↩
- 923Batı Denizi’ni Hazar denizi’dir anlamında Eberhard, Roux, Togan (elbetteki sadece bunlarla sınırlı değil) kullanırlar. Hsi-hai Çinli isimdir. Batı denizi anlamını taşır. Tarihçiler bu kavramla anlatılanın neresi olduğunda birleşemezler. Batıda, Hazar adından önce ‘Kaspi’ kullanılırdı.↩
- 924Tokharlar’ın yanında, Bekler (Al-Bikia) vardır. [Togan, Bekler/al-bîkiya hanedanını Türk olarak değerlendirir; bu, yazarın tarihsel yorumudur.] Plinius’un Naturalis Historia VI §55 pasajında Phuni ve Thocari adları yan yana geçer; bu kayıt tek başına Hun özdeşliğini veya Ural-Altay sınıflamasını göstermez. (Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş, karşılaştırılan 3. baskı, 1981, s. 39; özgün 32–33 adresi bu baskıda aynı pasaj değildir)↩
- 925Hitit çağının çivi yazısı ve Anadolu hiyeroglifleri, Eski Türk runik yazısıyla aynı sistem değildir. Togan ve Bilge Umar’a bağlanan Anadolu–İskit–Türk yazısı aktarımı görüşü kesinleşmiş bir yazı tarihi olarak alınmamalıdır.↩
- 926Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş (karşılaştırılan 3. baskı, Enderun, 1981, s. 34–35). Filipoğlu Makedonyalı İskender (Aleksandr the Great) MÖ IV. yüzyılda Persleri yenip yoluna devam ederek Güneyden Turan’a girdi.↩
- 927Zeki Velidi Togan, Oğuz Destanı, s. 102.↩
- 928İbrahim Kafesoğlu, Türkmen Adı, Manası ve Mahiyeti, Jean Deny Armağanı, Ankara: Türk Dil Kurumu, 1958, s. 121–133 (Beyazıt Kütüphanesi yer no. 86373). Kaşgarlı, Balasagun halkının Soğdca ve Türkçe konuştuğunu aktarır (karşılaştırılan Atalay 1985, I, s. 30). Bu şehir kaydı bütün İranî toplulukların dil durumu için aynı sonucu vermez. Kaşgari, Divan ü lügat-it Türk’ün Oğuz maddesinde Oğuzlar türkmendirler. Bunlar yirmiki bölüktür diyor. Gumilev, Guzların Türk ve Türkmen olarak ayrışmasını kuraklık ve sosyal etkenlerle ilişkilendirir; Müslüman Türkmenlerin baskısıyla kuzeye yönelen, Rus kayıtlarında Türk diye anılan gayrimüslim Guzlardan söz eder. Bunlar onun tarihî coğrafya yorumlarıdır. Özetin yerleri: L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 284–285, 288. Geçmişte Persler, Araplar yaşlı Oğuzları bünyelerine alıp eritemediler. Onların görkemli geleceği yakındı. Selçuklular ve Osmanlılar…↩
- 929“Oğuzların önemli bir kısmı XI asrın ortalarında Karadeniz’in kuzeyindeki topraklarda görüldüler. Rus yazarlar bunlara ‘Tork’, Bizanslılar Uz demektedir. Ruslar’ın Peçenek ve Kıpçakları katmayıp sadece Uzlar’a Tork demelerinin nedeni bilinmez. Peşlerinde Kıpçaklar olduğundan Balkanlara kadar inerler. Trakya, Makedonya ve Selanik bölgelerine inerler ve oraları yağmalarlar. Aniden başlayan soğuklar salgın, hastalıklar onları zayıflatır. Peçenekler ve yerli halk onların kuvvetini ve önemini ortadan kaldırır. Uzların sağ kalanları Bizanslılar tarafından Balkanların bazı yerlerine özellikle Makedonya’ya yerleştirilirler. (Minorsk, Hudud-u Alem Haşiyeleri, s. 316’dan) Bununla beraber 1071 yılında Malazgirit savaşında kardeşleri Selçuklu Oğuzlarına katıldıklarını biliyoruz.[Burada anılan Bizans kumandanı Joseph Tarchaneiotes’in Oğuz başbuğu olduğu çıkarımı doğrulanmış değildir.] Bizans ordusunun sol kolunda bulunan Peçenekleri (Padzunak) Urfalı mateos’tan öğreniyoruz.” (Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 60)↩
- 9301025’te Gazneli Mahmud’un tutuklattığı lider Arslan Yabgu’dur; ona bağlı Türkmenlerin dağılması, Tuğrul ve Çağrı beylerin hareketlerinden ayrılmalıdır. Horasan, Hârizm ve Azerbaycan’a farklı tarihlerdeki hareketler tek bir 1025 yerleştirmesi olarak sunulmamalıdır. Karşılaştırılacak atıf: J. P. Roux, Türklerin Tarihi, 2007, s. 208.↩
- 931Oğuzlar: Oğuz ili (batı Türklerinde Budun sözcüğü kullanımaz) yani siyasal birliği 24 boydan meydana gelir. 24 boy Üç Ok ve Boz Ok diye ikiye ayrılır. Destanî sıralamada Bozoklar sağ, Üçoklar sol koldadır; hanlığın Bozok nesline verilmesi rivayet edilir. Her boyun başında bir bey vardır. Beyler Orda’ların (Ordu) bulunduğu yerde yaşarlar. Orda’lar birçok çadır ve otağdan meydana gelmiş karargâhlardır. Karagahta Orda’da, beyi ve ailesi, yoldaşları, uşakları yaşar. Yoldaşlar destanlarda 40 kişidir. Kül (Köl) erkin ise Oğuz hükümdarının vekilinin unvanıdır; kırk yoldaş içinden seçilen gelecekteki bey tanımıyla eşitlenmemelidir. Oğuzların büyük hanı Kayı, Yazır, Avşar gibi hiyerarşide önde gelen boyların beylerinden seçilir. Bağlarsak; Oğuzlar, Doğu Türklerinden ayrı bir batı topluluğu olup içlerindeki doğu Türklerini de kapsar. Dil bakımından da, Doğu Türkçesinden ayrılan Oğuz Türkçesinde Soğd dilinden alınmış birçok sözcük bulunur. Oğuzlar bu sözcüklerin çoğunu Anadolu’ya taşırlar. Soğdlar’da Oğuzlar içinde erirler, Oğuz olurlar. (Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 3. kitap, s. 1179–1189) Oğuzların batıda, Üç-ok, Boz-ok diye ikiye ayrılmaları batı Göktürklerin (On-oklar’ın) beşerden ikiye ayrılmalarıyla ilgili olabilir mi? Oğuzların bir bölümünün Soğd kültürüyle aşırı ilgileri olduğu bir gerçektir. Öyleyse, dillerindeki erken çağlardan beri kullandıkları hatun (kraliçe), tamu(cehennem, acun (dünya), tegin(tekin)ve Tarkan (tarhan; etimolojisi tartışmalı bir unvan) gibi kavramlar Soğdça’(sadece kadim soğd yazıtlarında görüldüğü nedeniyle midir? Yoksa Türkçe midir?↩
- 932S. G. Agacanov, Oğuzlar, s. 207. Yabgu unvanının Hun dönemindeki kullanımı, Mete’nin kişisel hükümdarlık unvanının da yabgu olduğunu tek başına göstermez.↩
- 933Dukak, Oğuz Yabgu Devleti’nde nüfuzlu bir şahsiyetti; Hazar hakanına bağlı olduğu görüşü tartışmalıdır. Selçuklu’ların kurucusu, Dukak’ın oğlu Selçuk (Selcuk, Salcuk, küçük sal, küçük sel gibi kalıp ve anlamları içerir.) şaman mıydı, Yahudi ve Hatta hristiyan inanışlı mıydı tartışma konusu. Kaynaklarda üç, dört veya beş oğul rivayeti vardır. Üçlü listede Mîkâil, İsrâil ve Mûsâ anılır; Arslan Yabgu, İsrâil’in diğer adıdır. Bütün oğulların Arslan adını taşıdığı söylenemez. Mikail çocuklarını adını Çağrı ve Tuğrul (Toğrul) koydu. Çok sonraları, onların torunları Yafes adındaki adamın Türk adındaki oğlundan türediklerini söyleyip, farazi bir soy ağacı oluşturacaklar. Böylece: Seçuklar içinden çıktıları Karahanlılar’ın yönetim soy ağacı Afrasiyab’ın dışında yeni bir soy ağacı yaratıldı. (J. P. Roux, Türklerin Tarihi, 2007, s. 204) Yukarıda ekte adı geçen Yafes’in Türkçe adı Olcay Han’dır. (F. Kırzıoğlu, Kıpçaklar, s. 3) Selçuklu soyunun yükselişi Tugşırmışoğlu Kerekuçi Hoca’nın Torunu Tugak’la başlamıştır. Tugak bir Türk hükümdarının hizmetine bulunmuştur. Danışman veya kudretli bir komutandır. Tugak tuğ kelimesinden gelir. İlk zamanlarda Türk devletlerinde atkuyruğundan kıllardan yapılırdı. Orta çağ Türk devletlerinde hanlar ipekli kumaşlardan yapılmış bayrak(tuğ)lar kullanıyorlardı. Eski Türkyazıtlarında tuğ sancak anlamında kullanılmıştır. Türkler en büyük hakanlarına ‘dokuz tuğlu hakan’ derler. Bu bize Tugak’ın mevkii ünvan olduğunu düşündürür. (S. G. Agacanov, Oğuzlar, Selenge Yay., 2010, s. 254) aynı eserde Tugak için geniş bilgiler vardır. Bilindiği gibi Afrasiyab Firdevsi’nin Şehnamesinde Turan padişahıdır. (Firdevsî, Şehnâme, 1. cilt, s. 371 ve devamı.) Herodotta adı İskit (Saka) hükümdarı Potatyas oğlu Madyas’tır. Medya hükümdarı Keyaksar (Kay-Hüsrev) (633 -584, MÖ) tarafından hileyle öldürüldü. (Kırzıoğlu, Kıpçaklar, s. 32) Türkler Afrasiyab’a Alp Er Tunga derler. Alp Er Tunga Karahanlılar’ın ve Göktürklerin Aşina soyundandır ya da öyle itibar edilir.↩
- 934Faruk Sümer, Oğuzlar.↩
- 935De Guignes, 3. kitap, s. 960–990.↩
- 936Faruk Sümer, Oğuzlar, s. 47–48.↩
- 937Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., s. 195.↩
- 938Herodot Tarihi, 5. kitap, 13. paragraf.↩
- 939Herodot Tarihi, 5. kitap, açıklama 172; karşılaştırma: Ökmen 2012, s. 386.↩
- 940Herodot Tarihi, 5. kitap, 15. paragraf.↩
- 941İlk çağda Aral gölüyle Türkistan içlerinde ve İran’da yaşıyan Saka boyu. Herodot Tarihi, 1. kitap, 204. paragraf ve sonrasından izlenebilir. Batı Hunları’nın Hazar Denizi kuzey kıyılarında oturan boyları içinde onlar da vardır. bk. çalışmamızın Hunlar bölümü.↩
- 942Kırzıoğlu, a.g.e., s. 194.↩
- 943Türklerin Tarihi, 1982 baskısı, 3. kitap, s. 1106 ve devamı.↩
- 944Kırzıoğlu, s. 193; İskitler ve Oğuzlar başlıklarına bk.↩
- 945Kırzıoğlu, a.g.e., s. 214.↩
- 946Kırzıoğlu, a.g.e., s. 141.↩
- 947Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 4. kitap, s. 1557.↩
- 948De Guignes, Büyük Türk Tarihi, 3. kitap, s. 988.↩
- 949Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 4. kitap, s. 1552.↩
- 950Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 2. kitap, s. 954.↩
- 951M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar: İlk-Kıpçaklar (MÖ VIII.–MS VI. yüzyıl) ve Son-Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükûmeti (1267–1578) (Ahıska/Çıldır Eyâleti Tarihi’nden), s. 15. Kırzıoğlu eserinde Milli destanlardan, Reşiddedin’in Oğuznamesi’nden, Dağıstan-Lari Oğuznamesi’nden Kıpçaklar ve Komuklar’ı, Dede Korkut kitabındaki Kıpçakları, Şecere-i Terakime ve Türkî’de Kıpçakları, Kartel (Gürcistan) tarihinden, Kartlis-Çkhoverba’dan Khazarlar, yerli Türkler Kıpçakları, Destanî Orbelyanlar tarihinden Çenesdanlıları (Türkleri), ele alır. Türk, İran, Arap, Ermeni, Grek, Roma eserleriyle en eski Türklerden başlayarak Kafkaslarda ve Doğu Anadolu’daki Türkleri anlatır. Kitabını şöyle bitirir. “XVI. yüzyıl’da ‘Çoruk ve Yukarı Kür boylarında Osmanlılar’ın tuttuğu’ resmi vergileride belirten, ‘Tahrir defterleri’nde geçen (üçüncübölüm sonunda gördüğümüz) Hristiyan vergi mükelleflerinin, temiz, köklü, geleneğe dayanan adlarının, Türkçe oluşlarının izahı da, göz önüne alınarak, Önasya Türk ve Türkiye Türk tarihinin, bu gerçeklere göre, yeniden ve doğru yazılması gereğini gönülden dileğimle, bitiriyorum.” (Kırzıoğlu, a.g.e., s. 219.)↩
- 952Herodot Tarihi, 4. kitap, 20. paragraf. 20. paragraf aynen şöyle: “Gerros’tan ötesi Şahane Skyt’ler ülkesi denilen yerlerdir. Skyt’lerin en yiğit, en kalabalık bölümü burada yaşar. Öbür Skyt’leri kendi köleleri sayarlar. Sınırları şöyledir. Güney yönünde Taurik, doğu yönünde Körler’in çocuklarının açmış olduğu hendek ve Palus –Maiotis ve Kremnes denilen deniz çarşısı; ülkelerinin bir bölümü Tanais’e kadar uzanır. Kuzeyde Şahane Skyt’lerin ötesinde Melenkhlenos’lar otururlar…” Şimdi açıklamalara geçelim. Gerrhos, IV 56’da Borysthenes’ten ayrılan bir ırmaktır; IV 57’deki Tanais/Don’dan ayrıdır. Modern karşılığı kesinleşmiş değildir. Kremnes, Maiotis/Azak kıyısında bir limandır; Taurika Kırım, Tanais Don nehridir. IV 20’deki körlerin çocukları, IV 2–3’te anlatılan kör edilmiş kölelerin çocuklarıdır; IV 144’teki Khalkedonluların körlüğü benzetmesiyle birleştirilmemelidir. Bakınız Herodotos ne diyor 4. kitap, 144. paragrafta: “… Kentlerini Bizans’lılardan 17 yıl önce kurduklarını öğrenmişti. Kör olmasaydılar ellerinin altında bu kadar güzel bir yer dururken gidip o güzel olmayan yeri seçmezlerdi.↩
- 953Haçlı seferlerindeki meşhur, mağrur, ‘uzun kılıçlı Latin ve Germen şövelyeleri’ geniş kılıçlı, palalı Türkleri Anadolu’dan atamadılar. Bizans ise artık çok yaşlıydı. Anadolu’da “Başlılara baş eğdirmiş, dizlilere diz çöktürmüşler.”aynı Bilge Kağan’ın, atalarının yaptıklarını anlatırken kullandığı (zamanın göktürk Türkçesi’yle yazarsak)… “Başlıgıg yüküntürmiş: tizligig sökümiş”. (Talat Tekin, Orhon Yazıtları, TDK Yay., 2006, Bilge Kağan yazıtı, doğu yüzü, 3. paragraf.)↩
- 954Horasan İslâm Ansiklopedisine göre ‘hor’, güneş; ‘asan’, doğan anlamına gelir. O zaman da Horasan ‘Güneşin doğduğu yer’ anlamını taşır.↩
- 955Bu sorunun yanıtına yardımcı olmak için bazı alıntılara baş vuralım. Bu kez de kaynağımız yine “Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar: İlk-Kıpçaklar (M.Ö. VIII.–M.S. VI. yy.) ve Son-Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükûmeti (1267–1578) (Ahıska/Çıldır Eyâleti Tarihi’nden)”, M. Fahrettin Kırzıoğlu olsun. Eserdeki zengin yaklaşımlardan çok azı aşağıdadır: 73 -74 kuzeyli istilalarına katılan ‘Paçanig’ adlı türk boyundan bir kolda Revan üzerinden Zengi suyu başındaki Nig (gözel Dere) sancağına yerleşerek, buranın merkezi ‘Peçni/Beceni’ kalesine adlarını verdi.(s. 39) Ön Asya’ya yapılan Türk göçlerinden biri de MÖ 149–127 seneleri arasında Edil (Volga) havzasından hareketle, Derbent yoluyla Azebaycan’a geçerek, şimdiki Kars ve Pasin ovalarına gelip yerleşen Bulgarlar ve akrabaları Vanandlar bu bölgeye adlarını verdiler. Kars Sancağının 1064 yılı fethiyle Selçukluların eline geçişine kadar Buranın adı hep Vanand’ dır. (s 37) Arpaçayı’na karışan Digor suyu Kuzey Kafkasya’daki Digor’dan kalmıştır. Digorlar Tukharlar’ın bir kolu sayılıyor. Posof’un Dugur köyüde 73 -74 yılları arasında olan gelişteki As/Os-Alanlar’dan kalmadır.(s 40) Tukhark/Tukharis: Çoruk’un sağında Şavşat’ın eski merkezi Verankale denilen yerdir. Destan Kartel (Gürcü) tarihinde ‘Tukharis/Tokharis diye geçer. Ortaçağ Ermenice metinlerde “Tukhar’k” yani Tukhar’lar diye anılması, adın bir kavmi bildirdiğini gösteriyor. Tukharlar’ın ana kolu, batı Türkistan’ın Tuharistan bölümüne adını vermiştir. Resmi akkoyunlu tarihinde 1352 yılında Trabzonlular’ın şehit ettiği anlatılan ‘Dukharlı yusuf’adlı beğin, mensup olduğu boy Yazgur/Yazır ile kardeş sayılan Oğuz boyu ‘Döğer/Dokar ile ilgili olabilir. A.Zeki V.togan ‘Her halde As (Alan) ve Döker (Tokhar), aryani kavimler ise, onlar uzak doğu’ya gitmeden önce Batıda Türkler arasında yaşayıp Türkleşmişlerdi” diyor.(s 54)↩