Batı (Kuzey) Asya
Türk adı kullanılmadan önce Türk dilli kavimlerin kendi tarihleri vardı.
Gumilev’in aktardığına göre B. A. Serebrennikov, bugünkü Çuvaşçanın ana kaynağı olan Türk dilini Volga çevresine taşıyanların Avrupa’ya doğru itilmiş, güçlü iradeli göçmenler olduğunu ileri sürer. Bu toplulukların geliş tarihi konusunda farklı görüşler vardır.
Serebrennikov’a göre bu göçmenler Volga’nın aşağı akımlarını yurt edinmişlerdi. Gumilev’in Serebrennikov’dan aktardığı hipotezde Türk dilli halklar Bulgar ve Hazar olarak iki gruba ayrılır; bunu burada kesinleşmiş bir dil sınıflaması gibi okumamalıyız.4 İsa’nın doğumu sıralarında Orta Volga ve Kama çevresinde oturmaktaydılar. Bu çağda Sabirler İrtiş dolaylarındaydı; Bulgarlar ise daha sonra Kafkasya’ya inmişlerdi.5 Ancak Sabirler herhâlde Bulgarlar gelmeden önce Orta İdil bölgesinde yaşıyorlardı.6 IX–X. yüzyıl Müslüman kaynakları, kabile gruplaşmalarının adlarını bize aktarır. Mes‘ûdî7, Altın Bozkırlar’da Bulgarlardan8 ve Burtaslardan9 söz eder. Golden’ın İbn Rüste’den aktardığı listede Barşula, Esgil/İsgil ve Bulgar bulunur; İbn Fadlân’ın Suvar kaydı ayrıca ele alınır.10 Sabirlerin kökeni ve eski yerleşim alanları tartışmalıdır. Dillerinin Ogurca mı, ortak Türkçe mi olduğu da kesin değildir. Golden, VI. yüzyıl başlarında Aşağı İdil’de belirdiklerini ve 515’te Bizans–Sasani ilişkilerinde açıkça görüldüklerini belirtir.11
Suvarların ya da Barsillerin Ogurca mı, yoksa ortak Türkçe mi konuştuklarını kesin olarak bilemiyoruz. Bulgar kabileleri arasında en az iki lehçe ayırt edilebiliyor.12 Türkî halkların Orta İdil’e ilerleyişinin zaman dizimi tartışmalıdır. Golden, Ugor dil birliğinin MÖ 500 dolaylarında çözülmesiyle, Hun göçlerinin ardından Ogur Türkleriyle kurulan temasları ayrı evreler olarak ele alır. Bu temasların kesin kronolojisi bilinmemektedir.13 Böyle bir yaklaşıma Z. V. Togan hocamız da işaret etmiş; erken zamanlarda Batı Türkistan’da ve Doğu Avrupa’da yaşayan eski kavimlerin içinde, örneğin, “Oxiano=Oğuz”lar vardır.14 Baskakov, Oğur ve Oğuz adları arasındaki r/z denkliğini tartışır. Bu etimolojik karşılaştırma, Togan’a bağlanan bütün tarihsel özdeşlikleri kendiliğinden doğrulamaz.15 Saragur ve Onogurlarla birlikte zikredilen Uroglara gelince, bu isim W. W. Radloff’ta da yanlış bir transkripsiyonla Ugur olarak yansımıştır. Yani Radloff’a göre Urug-Ugur/Uigur, o da Uygur demektir.
Ne var ki Ugurlar daha ayrıntılı incelendiğinde yaklaşımlardan birinin şu olduğu görülür: Rus yazarlar Ogorlar derken kimi yazımlarda Utigurlar/Uygurlar deniyor. VI. yüzyılın 50’lerinde Povolje ile Güney Ural civarındaki bozkırlarda kendi özel adlarıyla varlık gösteren küçük kabilelerden biri Ugorlardır. Simokatta’dan öğrendiğimize göre “Ugorlar (Ogor), kalabalık nüfusu ve tepeden tırnağa silahlı kuvvetiyle en güçlü kabilelerden biridir.” Genellikle “Kara” dedikleri Til Nehri’nin doğusunda yaşarlar. Burada adı geçen Til, Volga, yani İtil Nehri olabilir. Saragurlar ve onlar gibi Savirlerin ittiği Onogurlar da Ugor (Ugur) ortamının az veya çok Türkleşmesi sürecine maruz kalmış halklardır. Hunlar tarafından itildikçe Doğu Avrupa’ya akmış ve kendilerini Asyalı göçebelerin yeni dalgası olarak takdim etmişlerdir. Etnik bağlamda Hunlardan farklı olmadıkları için önceki bakiyelerle karışıp onları kendi bünyelerinde eritmişlerdir; hayat tarzları ve sosyoekonomik gelişim seviyeleri de Hunlarınkinden farklı değildir. Akıl danışmanları olan aksakalları ve beyleri veraset yoluyla iş başına gelen göçebeler, boylar ve kabilelerdi.16 Rus yazarlar, yazım farkıyla Türkî Ogurlara “Ogorlar” diyorlar. Yukarıda sözü edilen bu Ogorlar, Urallar’ın eteklerinde yaşayan Ugorlardır. Artamonov, bu açıklamayla Ogorlar/Ugorlar eşitliğini ortaya koyar. Saragurlar ve onlar gibi Savirlerin ittiği Onogurlar da Til boyundadır (Til, Volga’nın, yani İtil’in adı olabilir).17
Togan’ın yaklaşımını özetleyelim: Kıpçak, Kanglı, Kimak, Kun ve Kuman toplulukları, Batı Türkistan ile Doğu Avrupa’daki Türk topluluklarının oluşumunda önemli yer tutar. Milâttan önceki Hun devletini Oğuz siyasî kabilelerine dayanan, kökeni Yugur uruklarıyla bağlantılı bir camia olarak yorumlar; Kun adlandırmasını da kendi kabulü olarak belirtir. Bunlar bağımsız olarak doğrulanmış etnik özdeşlikler sayılmamalıdır.18 Artamonov’un Dunlop’tan aktardığı görüş, Saragur, Onogur ve benzeri toplulukları Uygurlarla ilişkilendirir; Hazarları da bu çerçevede ele alır. Burada bir araştırmacının köken yorumunu izliyoruz.19 T’ang-shu üzerinden kurulan açıklamalar, Uygurları T’ie-le/Te-le, Töles ve Kao-kü adlarıyla anılan topluluklarla ilişkilendirir. Bu adların ve boyların farklı çağlardaki devamlılığını ayrı ayrı değerlendirmeliyiz. Yaklaşık 490 tarihli Tiele hareketi ile 484’te İran karşısında kazanılan Eftalit zaferi de aynı olay değildir.20 Orman–bozkır sınırındaki Ugor topluluklarının Hunlar ve daha sonra gelen Türk dilli gruplarla temasları bu tartışmanın başka bir yanıdır. Ad benzerliği, bütün grupların aynı halkı veya dili taşıdığını göstermez.21 Ogur ve Ugor adlarını, Türk dilleriyle Ural dillerini birbirinden ayıralım. Golden’ın orman–bozkır etkileşimine ilişkin değerlendirmesi, bu farklı toplulukların temasları bağlamında okunmalıdır.22 Suvarların veya Barsillerin Ogurca mı, ortak Türkçe mi konuştuklarını kesin olarak bilemiyoruz. Bulgar kabileleri için önerilen lehçe ayrımları da sınırlı verilere dayanır.
İbn Fadlan Bulgar’a gittiğinde Kama Bulgarya’sının (Onogur) siyasal yapısının en üstünde Şilki’nin (Şelkey) oğlu Almuş (Almış) bulunmaktaydı. Ona, kuzeyli halkları anlatan bir terim olarak “Sakalibe’nin Kralı” deniliyordu. Aynı zamanda ortak Türkî “ilteber”in Bulgarca karşılığı olan “yıltavar” sanını taşımaktaydı. Bu, kendisine uyruk kabile birlikleri olan hükümdarlara verilen bir sıfattı. Almuş (Almış) sanını, süzereni olan Hazar Kağanı’ndan almıştı.23 Ogurca/Ugorca eşitliği sorununa daha erken dönemlere ait bilgiler açısından da bakmak gerekir. Artamonov’un aktardığına göre, henüz Batı Sibirya ve Ural eteklerindeyken Hunlarla birleşen Ugorlara Bolgar denmekteydi (literatürde Bulgar Türkleri kavramı kullanılıyor). Hunların bölgesindeki Ugorlar/Ogorlar, Attila Hunları Devleti’nin yıkılışından sonra bölgeyi sahiplendiler ve Hun adını taşımaya başladılar. Hun hanedanına mensup yöneticiler, Türk dilli ordanın Moğolistan’dan çıkıp gelişinin bir hatırası olarak başta kalmışlar; Türkçe, Hun birliği bölgesinde yer alan bütün bozkırlı atlı göçer kabilelerin dili hâline gelmişti.24
Asya bozkırlarının Tin, Atıl ve Yayık boylarında yaşayan halkları hakkındaki destansı bilgileri, Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terakime adlı eserinden de öğreniyoruz:
“Oğuz Han’ın bir beyi hane halkını da alarak sefere katılmıştı. Kendisi ölünce hatunu iki su arasında kalmış düşmandan kurtulmuştu. Bey hatunun arkasından yetişti. Hamileydi. Gün soğuktu, girmeğe ev yok. Bir çürük ağacın içinde oğlan doğurdu. Bunu Han’a bildirdiler. Oğuz Han dedi: ‘Bunun babası önümüzde öldü, üzüleni yok, onu oğulluğa aldım. Adını Kıpçak koydum’. Eski Türk dilinde içi boş ağaca ‘Kıpçak’ derlermiş. Han oğlanı yanında büyüttü. Kıpçak yiğit olunca, yanına çok halk ve maiyet verip o tarafa, Tin ve İtil suyunun kenarına gönderdi. Üç yüz yıl bölgede padişahlık yaptı. Bütün Kıpçak halkı onun neslindendir.”25 Bölgeyi Bahadır Han zamanının Türkçesiyle tanımlayalım: “Oğuz Khan zamanından Cengiz Han zamanınga ça Tın ve Atıl ve Yayık ve bu üç suyun yakasında, Kıpçak’tan özgü el yok erdi. Tört ming yılga ça ol yerde olturdular. Anıng içün ol yerlerni Deşt-i Kıpçak derler.”26 Gürcü Anonimi Kartlis-Çkhovreba’nın “Makedonyalı İskender’in Kartel’e Girişi” başlıklı bölümünde, Kür ve Çoruk ırmakları boylarındaki Bun-Türklerin, yani Yerli-Türklerin, Kıpçaklarla birlikte istilacılara şiddetle karşı koyduklarından bahsedilir.27 Kırzıoğlu üzerinden öğrendiğimiz bu aktarımlarda destan, geç dönem tarih yazımı ve tarihsel olay aynı kanıt düzeyinde değildir.28
Kuzeybatı ve Orta Asya’nın karşılığı olarak Ermeniler ve Acemler “Çenestan” sözcüğünü kullanırlardı. Çin ve Turan içinse şöyle denirdi: “Ermeniler, ilk İslam fetihleri sırasında, yani VII. yüzyılda Amuderya’nın ötesindeki ülkelere ‘Çenestan’, Kafkaslara ve Hazar ülkesine de ‘Çen ülkesi’ derlerdi. Eserini 661’de bitiren Ermeni rahibi Sebeos, Kayzer Hereklios’a 626’da 40.000 atlı asker vererek Sasanilerin yenilmesini sağlayan (Gök) Türk Hakanlığı’nın Batı kolunun yurduna ‘Çenestan’; Çenestan’a ve Hazarlara hükmeden Türk kağanına da ‘Çenli Çepetuh (Yabgu)’ diyordu.”29 Aşağıda Çenli sözcüğü üzerinde duracağız. Firdevsi’nin30 yazdığı İran destanı Şehname’de efsanevi Acem padişahı Feridun, dünyayı üç parçaya böldü. Birinci31 parçayı, yani Rum ve Batı ülkelerini, büyük oğlu Selm’e verdi ve32 böylece Selm, padişahların tahtına ayak basarak “Batı padişahı” adını aldı.33 Sonra da Tur’a Turan ülkesini verdi ve onu Türklerin ve Çin’in padişahı yaptı. O da babasının hazırladığı orduyla yola çıktı. Yerel büyükler önüne mücevherler saçtılar. Bütün dünya onu Turan padişahı olarak tanıdı.34 Sıra İreç’e gelince babası ona İran’la beraber yiğitlerin yetiştiği çölü, padişahlığın tacını ve tahtını verdi.35 Böylece yukarıda Ermeni kaynaklarında Türklere neden “Çenli” (Çin ülkesindekiler) dendiğini Şehname’den de yararlanarak anlatmaya çalıştık. Acemlere göre Tur’un payı olan Turan ve Çin topraklarının büyük Türk komutanı Afrasiyab’dı.36 (Ayrıca Şehname’de Muhteşem Feridun döneminin Turan komutanı Afrasiyab’a Türkler, Turan’ın komutanı Alp Er Tunga derler; bk. 40. dipnot.) Kaşgarlı’nın ünlü sözlüğünde Çin ülkesi (Çenestan) aslında üç bölüktür. Birincisi “Yukarı Çin”dir; doğudadır. Başkenti Pekin olan bu ülkeye Türkler Tavgaç (Tabgaç) derler. İkincisi “Orta Çin”dir; burası çağdaş Moğolistan’ın güney kısmıdır. 924’ten sonra buralardaki Türk uruglarını sürüp yerleşen Moğol uruğu Kıtanların öteki adıyla “Hıtay” adını alır. Üçüncüsü “Aşağı Çin”dir; “Barkhan” adı verilir ve burası Kaşgar’dır. Çin’in bu bölümleri bir zamanlar Turların egemen olduğu bölgelerdi. İşte böyle bir anlatımla Afrasiyab’ın (Alp Er Tunga) topladığı ordunun bir bölümü Çenestan’dan, diğer bölümü Turan’dandı. Ordu, Sirderya37 ve Amuderya’yı38 geçtiğinde efsanevi Acem padişahı Feridun’un oğlu İreç’e haber geldi ve savaş başlayacaktı. Alp Er Tunga konusunu aşağıda, “Alp Er Tunga (Afrasiyab)” başlığı altında ve 40. dipnotta ayrıca ele aldığımız için burada keselim.
De Guignes’ten öğrendiğimize göre Cengiz Han Turan ve İran üzerine gelince Kıpçaklar, Cengiz’in oğlu Cuci’ye çok iyi direndiler. Cuci onlara, “Siz bizim neslimizdensiniz, akrabamızsınız; niçin bu kadar direniyorsunuz, anlamıyorum,” demiş, onlar da bu yaklaşıma uyarak barış yapmışlardı. Moğollar sonradan barış yerine savaşı seçmişti. “Bahadır Han destanında Moğol Cuci Han, Kıpçak’ı yendi. Kıpçak’ın ele geçenini öldürdüler; kalanlar dört bir yana dağıldılar. Ekseriyeti Çerkez ve Tuman yurduna gittiler. Cuci Han, yerinde kalan Kıpçak’ın çoluk çocuğunu esir alıp Kıpçak yurdunda oturdu; sonra Moğol’dan evini ve babasının verdiği kabilelerin hepsini getirdi.”39 Anlaşılan Ermeni ve Gürcülerin kendi topraklarında (Kafkasya’da) önceki yıllardan beri tanıdıkları Kıpçaklar için Kafkasya yabancı yer değildi.
Alp Er Tunga (Afrasiyab)
İranlı destancı Firdevsi, İran-Turan kavgalarının başlangıcını en erken zamanlara taşımış: “İlk Acem padişahı Keyumers’in zamanında Turan hükümdarı olan ‘Kıskanç Ehrimen’in büyük ordusuna kumanda eden, yırtıcı kurt gibi Afrasyab adında bir oğlu vardı. Turların komutanı Afrasiyab’ın ordusu çok kalabalıktı. Erlerin sayısını kim sayabilirdi ki? Eğer sen bu sayıyı bilmek istiyorsan dört yüz ile bini çarp.”40 Tek bir atadan türeyen dil ve kalabalık etnos yoktur.
Tek bir atadan türeyen dil ve etnos yoktur; olamaz da. İnsanlar bile bir anne ve babadan meydana gelir. Bu nedenle kalabalık ulusların tümü iki ya da daha fazla ataya sahiptir.
Róna-Tas’a göre Türk dilleri kendi aralarında çok sıkı bağlara sahiptir. Ana Samoyedçe, Fin-Ugor dilleri, Toharca, Eski Avrupa dili, ardından İrani diller ve belki de erken dönem Ketçesi ile önemli ilişkileri vardır. Türk dilleri sonraki dönemlerde diğer bazı dillerle de etkileşime geçmiştir. Bu dönemlerdeki genetik akrabalıklar bölgesel ilişkilerle bağlantılıdır.41 Denis Sinor’ün Toharlar hakkındaki görüşlerine ilgili bölümde ayrıca döneceğim.42 Öyleyse Hititler Avrupa’dan Anadolu’ya göçle mi geldi, yoksa İç Asya’dan mı? Soru açıktır.
Uzak Asya ve Türkler
(Kök)Türkler
Dolayısıyla Türkçe ile kendini “Türk” veya “Türküt” (çoğulu) diye adlandıran halkın Gumilev’in yorumunda Altaylarda 546’ya gelindiğinde ayrı bir topluluk hâline gelişi farklı olaylardır. “Türkî zeban halklar bu tarihlerden çok önce Guz, Kanglı veya Peçenek, Eski Bulgarlar ve Gunların (Hun) yaşadıkları uzak ülkelere çoktan yayılmıştı. Şu anda Türkçe dediğimiz diller çok eski zamanlara dayanır; Türkçe, devasa coğrafyalarda konuşulmuştu.”43 Eski Bulgarların, Türk dilli Ogurlar grubundan olduğunu hatırlatalım. Kaynaklar Ogurcanın (Bulgarca) Çuvaşçayla akraba bir dil olduğunu söylüyor.44 Türk etnoniminde örgütler değişik isimlerle görülür: Suar, Suvar, Sabir, Bulgar, Balkar, Avar, Utigur, Uygur, Ogur, Salar, Kangar, Hazar, Tagar, Akasir, Mişer, Agaçer, Tatar vb. Kavramların her birinde (ar-er-ur-ir) ekleri vardır. Galiba bu ekler boy, kişi ya da kabile gibi bir anlam içeriyor. Tatar sözcüğü de Türk kökenli bir sözcüktür. Burada Kaşgarlı Mahmut’un bize aktardıklarıyla konuya girelim: Bulgarların (Onogurlar) Türkî bir kavim olduklarını ve Türkçe konuştuklarını belirtelim. “Volga Bulgarları Moğol akımına kadar değerlerini muhafaza etmişlerdir. Kaşgarlı Mahmud onları Türk sayıyor ve dillerini Peçenekçeye yaklaştırıyor.”45 Geniş coğrafyada yerlilerle ilişkiler kurmuş, aynı ruh ve heyecanla ortak siyasi emellerde birleşerek Türkçe konuşmaya başlamış Büyük Bozkır halklarını ve dolayısıyla Türkleri birçok bölgede arayacağız. “Kaşgarlı Mahmud da geniş anlamda Türkler arasına, onun deyişiyle ikinci bir dil konuşan ancak Türkçe de bilen, aynı siyasada birleşik hareket eden akraba kavimleri katar.”46
Róna-Tas’tan öğrendiğimize göre “Türk dilleri, Hint-Avrupa dillerinin sadece Farsça değil, Sakaca, Soğdça, Harzemce gibi dilleri de kapsayan İrani koluyla çok erken dönemlerde başlayan ve o dönemlerden bu yana süregelen ilişkilere sahiptir. Geçen yüzyılın sonundan itibaren araştırmacılar, Türk ya da Altay dillerini konuşanların İran dillerinin, hatta henüz farklılaşmamış durumdaki çok erken dönem Hint-Avrupa dillerinin konuşurlarıyla birlikte ya da komşuluk içinde yaşamış olabilecekleri ihtimali üzerinde durmaktadırlar.”47 Böyle bir yargıya Denis Sinor de şöyle katılıyor: “Yu-cı dilini konuşanların bilinen hareketlerini ve Avrasya’nın devasa bir toprak kitlesi üzerinde bir koridor bölge olan İç Asya’daki diğer insanlarla etkileşmelerini de vurgulamaktadır.”48
Destanlarda etnik yapının bir ata ve bir anadan doğup kan bağıyla çoğaldığı anlatılır. Buna sosyal, coğrafi ve zamansal etkenleri eklediğimizde kavimler arasındaki akrabalıkların ve kalabalık etnosların nasıl oluştuğunu görürüz. Ortak bir dil ve ortak bir siyasa çevresinde birleşen gruplar bir “süper etnos” oluşturur. Yenileşme kalabalıklaşmayı; tutkulu, hırslı ve boyun eğmez bir kalabalıklaşma da yeni başarıları getirir. Kaşgarlı’nın saydığı grupları bir araya getiren ve ortak başarılarını mümkün kılan temel bağ, aynı heyecanları yaşayan Türk halkları olmalarıdır.
Çin sınırlarından başlayıp kuzeyde Anadolu üzerinden Tuna boylarına, güneyde ise Altaylardan batıya uzanan geniş coğrafyada ayrı siyasal birlikler oluşmuştur. Bütün çatışmalara rağmen bir Türk camiası ve ortak Türkçe ortaya çıkmıştır. Bu nedenle Türk halklarının tarihi, dünya tarihinin ana başlıklarından biridir. Bu tarihte Roma ve Bizans’ın Doğu coğrafyasında egemenlik kurma arayışları, İran-Turan mücadeleleri, Çin gücü ve diplomasisi karşısında Türklerin oluşturduğu set ve Arap-İslam gücünün İran’ı aşarak Turan’a girme çabaları vardır. Şunu söylemeye hakkımız olmalıdır: Bütün bu mücadelelerin sonunda Büyük Asya Bozkırı’nın gerçek sahipleri Türkler oldu; bugün bile bozkırın birçok bölümünde devletleri vardır.
Türklerin, Türk adıyla kendilerini takdim etmeleri. Türk dilli kabileler tarihin fecrinde vardı. Merkezî Asya bozkırlarındaki Türk kabilelerini ilkin Hunlar (Hyong-nu/Hsiyung-nu) birleştirmişti. Hun kavramının kayıtlara geçmesi MÖ X. yüzyılda başlar; ancak MÖ III. yüzyıldan öncesinin tarihleri bilinmiyor. Böyle bir yaklaşımı alacakaranlık dönemlerden ve sonrasındaki Çin kayıtlarından öğreniyoruz. Çinli tarihçilere göre Perslerin ve Roma’nın yanında Hunların (Hyong-nu/Hsiyung-nu) tarih sahnesinde görülmeye başlamasıyla Türk tarihi başlar. Róna-Tas’a göreyse “Ana Türkçe” böyle bir yaklaşımdan çok daha önceki zamanlara, MÖ 3000’lere dayanır. Ayrıntıyı destanlarda aramak şimdilik bizim işimiz değil. Etnik bütünlük savaşını Moğollara karşı bugünkü yüksek Moğol yaylasından Çin sınırlarına, Turan’da Perslere ve Gobi Çölü’nün güneyinde Çinlilere karşı veren Hunlar olmuştur. Avrupa, onlara ve ardılları Türklere bir bakıma çok şey borçludur. Hyong-nuların yönetici boyu I. yüzyılda Han sülalesinin, ardılları Kök Türkler ise daha sonra Tang sülalesinin saldırganlığıyla karşılaştı. Hunlar güçlerinin büyük bir kısmını Çin saldırganlığına karşı kullandılar. Çin, Türk/Hun gücünü yenip geçememiş; dolayısıyla Batılı ve Avrupalı insanın fiziğini değiştirememiştir.
Hun birliğinin çözülmesinden sonra bazı topluluklar Siyenpi çevresine katılmış, bazıları Çin’e veya batıya yönelmişti. Yedisu’daki Yüebanlar da bu göçler bağlamında ele alınır. Ancak bu hareketleri dört kesin soy koluna ayırıp Avrupa Hunlarına kesintisiz bağlamak ayrıca kanıt ister. V. yüzyıl sonundaki Yüeban ve Töles olayları ile VI. yüzyılda Göktürklerin yükselişi farklı dönemlerdir. Bağımsız Göktürk Devleti’nin 552’de kuruluşunu bunlardan ayırmalıyız.49
“Mengü Türk Eli” oluştuktan sonra bozkırın çok eski halkları olan Oğuzlar, Uygurlar, Kıpçaklar/Kumanlar, Peçenekler, Karluklar, Kırgızlar ve Türkmenler (Müslüman Oğuzlar), fatihlerin kültürünü unutmadılar. Türk kağanlığı VIII. yüzyılın ortalarında dağılsa da yeniden örgütlenen ve kültürü tazeleyen bu halklar, Eski Türk Kağanlığı örneğini izleyerek birçok devlet ve imparatorluk kurdular.
Asya’nın Büyük Bozkırı’nda yüzyılların bir gün gibi geçtiğini söyleyerek VI. yüzyılın ortalarından başlayalım. Türklerin Türk adıyla ve Soğd yazısıyla kendilerini dünyaya tanıttıkları dönemden;50 günümüzdeki Türkî zeban birçok kavmin “Türk kavimleri” olarak bilinmeye başladığı dönemden söz edeceğiz. Eski Türk kağanlık sisteminden sonra Türk boyları bazen devlet, bazen imparatorluk kurdular; bazen de kendi devletlerinde değil, yabancısı oldukları erklerin ve coğrafyaların farklı kültür ve medeniyetleri içinde yaşadılar. Buna rağmen boyların dili, kültürü, folkloru ve inançları aynı kaynaklara dayandığından, devletliyken Türkler; boylar hâlinde yaşarken Türk boyları veya Türk halkları olarak adlandırıldılar.
Bütün tarihçilerin ortak kanısına göre, devlet kurduklarında Türk milleti (budunu, ulusu/ulusları), merkezî otorite parçalandığında ise Türk boy grupları olarak anıldılar.
TÜRKLERİN YAŞI BELLİ DEĞİLDİR
Türk devletlerini çağdaşları olan devletlerle birlikte ele alalım. Batı tarihi açısından MS 395 önemli bir tarihtir. Theodosios’un ölümünden sonra Roma yönetimi doğu ve batıda iki oğluna geçti (İplikçioğlu, “Anadolu: Eskiçağ’da Anadolu”, 1991, s. 109–110). Doğu Roma’nın çağdaşı olan İran’da51 Sasaniler egemendir. Sasaniler kimdir? İkinci Pers İmparatorluğu’nun (224–651) hükümdarlarıdır. Orta Asya’da ise Türklerin Göktürkler adıyla kurduğu52 imparatorluk vardır. Göktürk Kağanı Bumın Han’ın kardeşi İstemi Han, batıda Sasanilerle (Göktürk yazıtlarında Türkler onlara Persiker der) kavgalı olduğundan Doğu Roma ile anlaşmayı tercih etmiştir. Doğu Roma, çok sonraları Bizans adıyla anılacaktır. Göktürk yazıtlarından öğrendiğimize göre Türkler onlara Prum (Rum/Roma) der; doğrusu da budur. Yüzyıllar sonrasında bile Anadolu’da kurulan Türk devleti Rum Selçukluları adını taşır. 622’de Arap Yarımadası’nda Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti vardır. Ardından Hz. Ömer’in (634–644) orduları bir anda Filistin, Suriye, Mısır ve Irak’a girer; mağrur Doğu Roma orduları bu ilerleme karşısında tepki gösteremez. İslam orduları kısa sürede Sasani İranı’na girer. Semerkant’ta üslerini kurduktan sonra bozkıra yayılmak isterler; ancak her seferinde sonuç alamayıp Semerkant’taki karargâhlarına dönerler. Karşılarında önce boyların devleti Türgişler (630–666), ardından Karahanlılar vardır. Türgişler, Göktürklere bağlı küçük bir devlettir; On Oklar adıyla bilinen bu örgütlenme gelecekte Oğuz gruplarını oluşturacaktır. 600’lerin sonu ile 700’lerin başında Kuteybe bin Müslim komutasındaki Araplarla Asya’da savaşlar yapılır. Türklerin tarumar edilmesi söz konusu değildir. Coğrafyanın genişliği yeniden toparlanmalarını da sağlar.
Aslında Türklerin İslamlaşma süreci sanıldığı gibi hemen tamamlanmadı. İslamiyet, Karahanlılarda X. yüzyıl sonları gibi kabul görmüşken kuzeyde Volga kıvrımındaki İdil Bulgarlarında Almış Han zamanında, 922’de, resmen kabul edilmişti. Türklerin Müslümanlığı topluluklar hâlinde hemen benimsemeleri de söz konusu değildi. Hz. Ali’nin 661’de öldürülmesinden sonra kurulan Emevi egemenliği dönemindeki Arap ırkçılığı ve Türklerin kendilerine özgü kuralları, onların boyun eğmesini önlüyordu. Abbasiler 750’de iktidara geldiğinde Müslüman dünyaya uyum sağlamış Türkler vardı53. Abbasi paralı ordusunun etkin gücünü Türkler oluşturuyordu.
DOĞU (KUZEY) TÜRKLER
Göktürkler, “Orta Asya Türk İmparatorluğu” bölümünde ayrıntılı biçimde ele alınacaktır; burada yalnızca konuya giriş için kısaca değiniyorum. Bumın Han54 552 yılının kışında ani bir darbeyle bozkırların zorba sahibi Ju-janları yendi ve Göktürk Devleti’ni kurdu. İlhan adını alan Bumın, 552 yılının sonunda ölünce yerine geçen oğlu Kara Issık Han, hâlâ ortalıkta zorbalık yapan Ju-jan Batı Ordası kalıntılarına yıldırım gibi çöktü ve babasının savaşını tamamladı. İstemi Yabgu, Göktürklerin batı kanadındaki yönetimi üstlenmişti. Bu dönemde topluluk55 adları, dil ve siyasî bağlılık her zaman aynı anlama gelmez. “Türkler VIII. yüzyıldan kalma anıtlarında kendi dilleri hakkında bilgi bırakan ilk göçebe kavimdir; buna dayanarak Türk dilinin bu çağda oluştuğu söylenemez. Orhun yazıtları döneminde şüphesiz birkaç Türkçe diyalekt vardı.”56 VI. yüzyılın ortalarında Batı Göktürklerin Doğu Roma İmparatorluğu ile ilişkileri derindir. Bizans-Sasani (İran) çekişmesi, yeni bir bağlaşıklığı kaçınılmaz hâle getirir. Bu durumu, batı kıtalarının hakanı İstemi Yabgu’ya gelen Bizans elçilerinin anılarından öğreniyoruz. Kısacası Türkî dillerin konuşulduğu coğrafya çok genişti ve Türkler gelecekte bu geniş coğrafyanın efendileri olacaklardı.
Hemen şimdi, tarih kitaplarında tartışıla tartışıla eskimeyen bir konuya geldiğimizi söylemeliyim. Nedeni açık: Bazı yazarlar bu konuyu hâlâ tartışmaya açıyor. Ugorlar ile Ogurlar aynı mıydı? Dar bir zaman dilimindeki toplumsal ve tarihsel süreci ele alırsak bu tartışma anlaşılırdır. Ancak dillerin oluşumu, ortak ruh ve heyecanın kazanılması ile siyasal, toplumsal ve coğrafi koşullar birlikte düşünüldüğünde başka bir tablo ortaya çıkar: İktidarlar değişse de diller birbirini döller; bitmez, çoğalır ve zenginleşir. Kavimler birbirleriyle karşılaşmadan “süper etnoslar” oluşmaz. Onu oluşturan kavimler de bütünüyle ortadan kalkmaz; kendilerine yeni etnos içinde yer bulurlar. Böyle bir yaklaşım ne kadar doğrudur? Yanıtın özü şudur: Türkler her dönemde çevrelerindeki kavimlerle yakın komşuluk içinde ya da iç içe yaşamıştır. Kız alışverişleri, evlilikler; kısacası dil ve döl alışverişi yoğun olmuştur.57 Çok derine gitmeyelim. (Gök) Türkler kendi kabilelerinden evlenmez, dışarıdan evlenirlerdi; Osmanlılar da bu yaklaşıma bir örnektir. Siyasal ve ekonomik nedenlerle, bozkır yaşam biçiminin benimsenmesiyle ve göçlerle oluşan Doğulu Ugorlara (Batı Sayan Dağları’nın kuzeydoğusu) bakalım. Ataları Volga, Ural ve Kuzey Kazak bozkırlarının boylarından gelmişti. Bu Ugorlar, Altayların doğusundaki Türkî Ogurların arasında, belki göçmeden önce, Türkleştiler. Konuşulan ortak dil Türkçeydi; ancak şive farkı vardı. Ogur/Oğuz/Ugor oluşumları, Hazar çevresindeki bozkırlarda, özellikle Kazak bozkırlarında ve Turan’da, erken dönemlerde Ari kavimlerle ortak siyasada birleşmekle başladı. Ortak siyasa varsa ve bu zamanla yinelenirse yeni kuşaklar geleceğe ortak bir ata bırakırlar. Destanî Oğuz Han da, Dede Korkut da böyledir. Her iki destan Moğol yüksek yaylasında değil, batı bozkırlarında olgunlaşmıştır.
Kısacası dünyada tek bir atadan oluşmuş kalabalık bir halk yoktur.
Göktürklerin batıya doğru yayılacağı bozkırları biraz tanıyalım.
Kronolojik tarih, bu aşamada, bence zevksizdir. Ancak toplumsal olgularla birlikte yorumlandığında çok daha zevkli ve anlamlı olur. Aral Gölü çevresindeki bozkırları kapsayan ve modern İran’ın58 Horasan Bölgesi’nden başlayıp doğuya uzanan bu topraklara İranlılar Turan59 derler. İran’ın önce Medler, sonra Ahameniş Hanedanı dönemleri vardır; Persler60 dönemi hayli uzundur. Turanlılarla bitmek tükenmek bilmeyen savaşlarını, çalışmamızda yeri geldikçe ele alacağız. Partlar (MÖ III. yüzyıl–MS 224) ve Sasaniler (226–651), Turan’ın bir bölümünde toprakları olan Eski İran’ın egemenleridir. Ne var ki mağrur şahlar Turan’daki halkları her zaman ezmeye çalışmış, ancak iç bölgelerde hiçbir zaman kalıcı olamamıştır. Turanlı halklar yalnızca Türklerden oluşmaz. Ari dillerini konuşan, belki de zamanla Türkçeyi öğrenerek çift dilli hâle gelenler de vardır. İranlı üst beyler, ilk zamanlardan beri doğuda Turan (Turların ülkesi) zeminindeki eski halklara, özellikle otoriteyi kabul etmeyenlere, toptan Sakalar demişlerdir. Massaget boylarından birinin adı Augassi’dir. Oğuzların yaşam alanları Kızılkum’daydı; bu boylar MÖ VI. yüzyılda Aral-Hazar bölgesinde, bugünkü Özbekistan’ın Karakurum bölgesinde yaşıyorlardı. Muhtemelen Sakaların bir koluydular. Kızılkum, Seyhun ile Ceyhun arasındadır. Massagetlerin yaşadığı Karakum ise Ceyhun ile Hazar Denizi arasındadır; Gumilev’in Hazar Çevresinde Binyıl adlı eserinde burası “Büyük Saka Ordası” anlamında anılır.
MÖ II. yüzyılda Hazar kıyılarında Sarmatlar; MS II. yüzyılda ise Volga’nın aşağı akımlarında Alanlar, birçok kabile üzerinde egemendi. Hazar ile Karadeniz arasında Roma’ya komşu Gotlar vardı. Hyong-nular Çin’e yenildikten sonra, 155–158 yılları arasında Volga (İtil) kıyılarındaki Alanların sınırlarında ansızın görülen Hyong-nuların61 bir bölümü burada bulunuyordu. Alanlar yeni gelenleri hoş karşılamadı. Yorgun Hunlar, Aral çevresinde fazla kalmadan Volga-Ural arasına gelip burada Ugorlarla birleşerek Hunlar adıyla yeni bir halk meydana getirdiler. Bu dönemde Balkaş ile Aral arasında kalan bölgede Kang-çu62 Devleti vardı. Kang-çü halkını, sonraki Kangar ve Peçenek adlarıyla doğrudan özdeşleştirmemeliyiz. Bu adlar farklı dönemlerin kaynaklarında geçer; aralarındaki bağ ayrıca kanıtlanmalıdır. Oğuzların (Guzların) bir bölümü, ormanlarla bozkırların sınırındaki Ural havzasında yaşıyordu. Bu bölgedeki hayat tarzı, aksakalların yönetimindeki bir kabile-Oğuz düzeniydi. Yukarıda anılan bölgelerden geçen Göktürkler, Akhunların toprakları üzerinden kuzeye, Kırım’a kadar yürüdüler; dönüşlerinde de kendilerine bağlı Hazar Devleti’ni örgütlediler.
Türkler için devlet kaybolup gider; kabile örgütlenmesi ise yenisi kuruluncaya kadar devam eder.
Literatürde Türk-Moğol göçebeleri ifadesi birlikte kullanılır. Türkler ile Moğollar Altaylarda komşu topluluklardı. Türkçe ve Moğolca ayrı dillerdir; ortak bir ana dilden geldikleri görüşü ise tartışmalıdır. Aralarındaki dil alışverişi yoğundu. Yakın fakat ayrı bölgelerde yaşadılar. Altaylarda komşuydular, ancak farklı değer yargılarına sahiptiler. Türkler devletlerini kabilelerin birleşmesiyle oluşturdular; devlet ortadan kalksa bile gruplar kaybolmadı. Moğollar ise ordalar oluşturarak devlet kurdular. Akraba boy reislerinin komutasındaki ordalar yenilince devletleri ortadan kalktı; bölgelerdeki Türk topluluklarıysa yaşamayı sürdürdü. Moğol asıllı olanlar yurtlarına döndü ya da kaldıkları bölgelerde Türkleşti. Hunlar (Türkler) ve Moğollar63 denilince akla Attila, Cengiz Han ve Timur gelir. Belli tarihlerde yaşamış bu liderler, uzayıp giden zamanların kilometre taşlarıydı. Attila, Volga’dan başlayarak kazandığı onca zaferden sonra Fransa’dan yenilgiyle döndü. Cengiz Han ve Emir Timur’un seferleri geniş coğrafyaları etkiledi.6465 Cengiz Han ve oğulları Çin’i, İran’ı ve Doğu Avrupa dâhil Büyük Bozkır’ı altüst ettiler. Ardından Timur66 “Soydaşlarım içinde en büyük benim,” tutkusuyla, yaklaşık iki yüzyıl sonra bozkırı bir kez daha altüst etti. Anadolu’ya girdi, İzmir’i bile aldı. Timur ordularının bütünü Anadolu’ya girmemişti. Ordular yurtlarına çekildiğinde İzmir sonsuza kadar Türklerin elinde kaldı. Devletler çöküp giderken uluslar yaşamayı sürdürdü. Roma çöktü ama Latinlerin tarihi devam etti; birçok ulus meydana geldi. Partları67 mağrur şahlar bile koruyamadı ama birçok Orta Doğu halkı yaşamayı sürdürdü. Türk kavimleri de ayrı siyasal erklere bağlansalar bile aslında bir bütünün parçalarıydılar. Kesintisiz olan devletler değil, tarihin ve ulusların evrimiydi.
“Türklerin Batı Asya bozkırlarında bulunmadığı savını, eski dönemlerden günümüze kadar savunanlar vardır. [Aşağıdaki dipnotta Togan’ın antik kavim adlarını Türk boy adlarıyla eşleştiren açıklamaları verilir. Bu eşleştirmeler, listedeki bütün toplulukların aynı dönemde Türkçe konuştuğunu tek başına belgelemez.]”68 Bulundukları bölgelerin üst beyleri değilse bile bölge egemenlerinin savaşçı güçleri, yani paralı askerleriydiler. İrani dilleri, diğer Altay dillerini ve Doğu Avrupa dillerini konuşan komşularıyla yaşam alanları çok yakındı; bazen iç içeydiler. Hunlar ve Türkler, Büyük Asya bozkırlarında torunlarına kalıcı anayurtlar bıraktılar. Bozkırın uç noktalarına kadar uzanan bölgelerde ve iç kesimlerde yaşayan günümüz torunlarının dili Türkçedir. XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar acılarla yoğrulan ve ortak siyasada birleşmek zorunda kalan torunların bir bölümü, yüzyılın ilk bağımsızlık ve onur savaşını Anadolu’da vermek zorunda kaldı ve başarıyla tamamladı. Modern Türkiye Cumhuriyeti’ne uzaktaki akrabaların göçü yoğun oldu. Bu nedenle Anadolu’da nüfus problemi yaşanmadı. Böylece Cumhuriyetin yurttaşları, uzaktaki Türkî topluluklarla akrabalıklarını yeniden tazelediler.
Göktürklerle devam edelim.69 “Türklerin kendilerini tarihe Türk adıyla takdim etmeleri VI. yüzyılda olmuştur,” demiştik. Devam edelim: Bumın Kağan, kardeşi İstemi Yabgu ile Ju-janları Altaylarda dağıttıktan sonra İstemi’yi ikinci sıradaki bir unvan70 olan yabgu unvanıyla Batı kıtalarına atadı. Göktürkler, İstemi Yabgu71 eşliğinde, büyük olasılıkla doğuda Ju-janlara karşı yürüttükleri72 harekâtı başarıyla bitirince hızla batıya yöneldiler ve kısa sürede Siyenpilerin “eski dostu” Akhunlara ulaştılar. Onları da ortadan kaldırıp devre dışı bıraktılar; İstemi’nin oğlu Tardu Han zamanında Bizans’a komşu oldular. “Güneyde, yani batıda, İran’la karşılaşınca kısa bir süre de olsa İran’ın iç işlerine bile karıştılar.”73 Böylece erken dönemlerden beri uç sınırlara kadar uzanan bölgelerde yaşayan Altaylılar, karşılaştıkları Türkçe konuşanları ortak bir siyasa içinde birleştirince hepsi birden Türk halkları olarak tanındı. İran şahları, Müslüman Araplara yenilmişti. Arap gezginleri, tarihçileri ve yazarları Turan içlerindeki Türkî zeban halklarla karşılaşınca hepsine birden Türk deyiverdi; Arap ordularının fetih hareketi İran’la sınırlı kaldı. Türkler İslamiyet’i, İslami kavramları ve hatta Arap yazısının işlenmiş, uyarlanmış biçimini İran kültüründen aldılar.
Türkiyeler, Türkler ve Türk Grupları
Coğrafi ad olarak Türkiye tabirine ilk kez Bizans kaynaklarında rastlanır. VI. yüzyıl ve sonrasında bu ad Orta Asya için kullanılmıştır. IX. ve X. yüzyıllarda Volga’dan Orta Avrupa’ya kadar uzanan bölge Türkiye idi. Batı Türkiye Macaristan’ı, Doğu Türkiye ise Hazarları içine alıyordu. XIII. yüzyılda, Kıpçak ülkesinden ve Kafkasya’dan getirilerek Eyyûbî ordusunda yetiştirilen memlükler, Mısır’da Kölemenler Devleti’ni kuracaklardı (1250). “Ele avuca sığmayan” diyorum; çünkü Volga boyundan, Yayık Nehri kıyılarından ve koca Deşt-i Kıpçak’tan köle olarak gelecek, Mısır coğrafyasının üst beyleri olacaklardı.74 Moğol ordularını 1260’ta Filistin’de Ayn Câlût’ta, 1277’de ise Baybars’ın Anadolu seferi sırasında Elbistan’da yeneceklerdi.75 O dönem Arap yazarlarının kullandığı terimle Mısır’ın adı Devlet-ül Türkiya idi. Batılıların önce Roma, sonra Bizans dedikleri Anadolu’ya ise XII. yüzyılda bile dedelerimiz İklim-i Rum derlerdi. İtalyanlar “Turchia” veya “Turcmenia”, Orta Çağ Alman seyyahları “Türkei” ya da “Türkeland”, Fransızlar ise “Turquie” derlerdi. (Türkiye adının Anadolu için kullanımı, Oğlum Deniz’e bölümünde ayrıca ele alınmaktadır.)76
TÜRK DİLİ VE GÖKTÜRKLER DÖNEMİNDE TÜRK HALKLARI
Türkçe konuşan toplumların İranlı ve Avrupalı toplumlarla karşılaşması çok erken başlamıştır. Róna-Tas, ortak Altay dilini varsayımsal bir model olarak ele alır. Yaklaşık dönemleme tablosunda “Early AT” için MÖ 3000–500, “Late AT” için MÖ 500–MS 400 aralıklarını verir; Eski Türkçe dönemini ise MS 400–1200 arasında alt evrelere ayırır. Türkçe için böylesine önemli bir tarih neden bu kadar yuvarlak görünmektedir? Róna-Tas, bu sınırların öğrenmeyi kolaylaştırmak için yuvarlandığını belirtir.77 Çin yıllık yazarları, Göktürkler döneminde birden çok Türk (Tu-cue) halkından söz eder. Örneğin ak giyimli Türklerden (Bay-fu Tu-cue), sarı başlı Türklerden (Huang-to Tu-cue), kayakçı Türklerden (harfiyen ağaç atlı; Çince mu-ma-Tu-cue) ve öküz ayaklı Türklerden (Nyu-ti Tu-cue) bahsedilir. Anlaşılan Çinlilerin, (Kök) Türk Devleti’nin sınırları dışında yaşayan Türk gruplarından da haberleri vardı. Bu gruplar etnik yapıları ve dilleri bakımından asıl Türklere benziyorlardı. Türklerin, hiç değilse yönetsel yapılanmalarında, Doğu (Kuzey) ve Batı (Güney) Türkleri biçiminde ikili bir ayrım vardı. Çinli tarihçilere göre dilleri küçük farklarla aynıydı. Bununla birlikte Türk devletlerinin Türk kökenli olmayan bazı halkları bünyesine alıp özümsediğini gösteren kanıtlar da vardır. Bu halkların Türk özel adlarına, hatta Türkçenin söz varlığına katkıda bulunduklarını gösteren kanıtlar bulunmaktadır.78 Bumın (Çince Tu-mın) ve İstemi adları da dikkat çekicidir. İstemi, Ugorca “büyük ruh” demektir; Bizans kaynaklarında Stembis/İstemi olarak geçer. Samoyetçede ya da Ugor dillerinde “at” sözcüğünün karşılığı “yunt”tur. Manisa’da Yunt Dağları vardır. Dil alışverişi konusunu şimdilik zorlamaya gerek yoktur; ayrıca bu konuda daha donanımlı olmak gerekir.
Çalışmamızda, Türk dilli halkların ve ana dili Türkçe olmayan çift dilli akraba halkların aynı siyasada birleşerek batıya yolculuklarını, batıdaki kardeşleriyle (Ogurlarla/Ugorlarla) buluşmalarını, ardından Orta Doğu halklarından biri olma becerilerini ve son olarak anayurdumuz79 Anadolu’yu yurt edinme süreçlerini ele alacağız. Bu, bizi çalışmaya iten heyecanların en önemlilerinden biridir.
TÜRKLER VE YAŞAM ALANLARI
Türkler Eski Dünya’nın her tarafındadır. Yaşadıkları bölgeleri buraya sığdırmak mümkün değildir. Altaylarda Hunlardan gelen ve MS VI. yüzyılın ortalarında devasa bir imparatorluk kuran kararlı örgütçülere Çinliler T’u-kue (Türkler)80 adını verdiler. Çin kaynaklarının Hunlarla ilişkilendirdiği bu köken anlatısını, bütün Türk toplulukları için kesin bir soy zinciri saymamalıyız. Hunların batıya yayılışı ile sonraki Göktürklerin siyasî ve dilsel tarihini ayrı kaynaklarla izlemeliyiz.8182 Gumilev’e göre Hun bütünlüğü bölününce Güney Hunları Çin’de kaldı; V. yüzyılda asimilasyon sürecini tamamlayarak Çinlileştiler.83 Hunlar için yeni bir dönem başlamıştı. Siyenpi örgütünü kuran Tansu-hai, Hunları Cungarya’dan Tarbagatay’ın ötesine atmış; Ting-lingleri Sayanların arkasına itmiş; Halha ve Çahar’daki Moğol unsurlarını itaat altına almıştı. Hunlar ise batıya yönelmişti. Bir bölümü Yüe-ban adıyla bir devlet kurarak Yedisu’da kalmıştı. Gumilev’in anlatımında Hunların en güçlü olanları, Ugorlar diye adlandırdığı topluluklar ve Kafkasyalılarla birleşerek Alanların ve Gotların defterini dürmüş; Roma’ya girmiş ve Fransa’ya kadar ilerlemişti.84
Kuzey Hunlarından gelen (Gök) Türklerin85 yayılması çok hızlı oldu. VI. yüzyılın ortalarında tamamlandı diyebiliriz; gerçekten ilk yirmi yıl içinde Volga’yı aştılar, Azak bölgesine ulaşarak Bizans’ın ilgi alanına girdiler ve diğer taraftan İran sınırlarına dayandılar. Bütün Asya bozkırlarını zapteden tek bir devletin ortaya çıkması Çin, Bizans ve İran yöneticilerinin dikkatini çekti. Üstelik bu devletin kurucuları kendilerini dünyaya Türk adıyla tanıtıyorlardı.
Türk kavimlerinin Ari kavimlerle ne zamandan beri iç içe yaşadıklarını kesin olarak tarihlendiremiyoruz. Bu geçmiş, Çinlilerin “yüksek tekerlekli arabalılar” anlamında Ting-lingler86 dedikleri göçerler dönemine kadar iner. Devasa bozkırda Türkî kavimlerin ve diğer halkların göçleri hiçbir zaman yalnızca tek yönlü değildir; iki ya da çok yönlüdür. Bu süreçte genetik akrabalıklar ve aidiyetler siyasal birlikleri meydana getirir.
Gumilev’e göre, “Aral çevresi bozkırlarının ulu savaş arabalılarından Oğuzlar, Kıpçaklar ve Peçenekler neşet eder. Güneyli ve kuzeyli göçebeler olan Ting-lingler, Büyük Bozkır’ın ilk yüksek arabalı göçebe topluluklarıydılar. Göreceli olarak Hazarlara yakın olan doğudaki Guzlar (Oğuzlar), batıdaki Ugorlar (Macarlar), Ogurlar (Bulgarlar) ve Alanlar hiçbir zaman Hazarların ayrılmaz dostu olamadılar. İlk fırsatta Hazar bölgesinden ayrıldılar.”87 Hyong-nular döneminde bağlı boylar, özellikle batıdakiler, ne kabile çatışmalarına ne de fetihlere katıldılar; kendi etnosları içinde tabiatla bütünleşerek hayvancılık ve tarımla uğraştılar. Hazar, Barsil, Türk, Tele ve Peçeneklerin dilleri Türkçeydi. Bu topluluklar farklı ve bağımsız oldukları dönemlerde bile ortak yaşam, kültür ve aidiyet bilincine sahiptiler; ancak bunlar onları birleştirmeye yetmedi. Onları bir araya getiren Arap-Emevi istilası oldu. Dahası, Batılılar için Türkçe konuşanların hepsinin adı Türk oldu.
ORTA ASYA, TÜRKLER VE ARYANİ KAVİMLER
YAZI ÇEŞİTLERİ VE ÇİVİ YAZISININ ASYA’YA TAŞINMASI
“Mc. Evedy, yazının MÖ 2250’lerde Mısır hiyeroglifleriyle Mısır’da, çivi yazısı, yani Ön-Sümer yazısıyla Sümer’de, Linear Elam yazısıyla Sümer’in doğusunda, yani Basra Körfezi civarında, Hindistan’da ise İndus Vadisi glifleriyle var olduğunu söylüyor.”88 Sakalarla Orta Asya’ya taşınan çivi yazısının, Anadolu halklarının Yunanlardan önce Hititler ve ardıl beylikler döneminde kullandığı çivi yazısının bir devamı olarak, çok daha sonra olgunlaşıp (ne zaman olgunlaştığı bilinmiyor) Turan’da ve ardından Moğolistan yüksek yaylasındaki Göktürk anıtlarında89 ve batıda Türkî Ogurlar arasında (örneğin Macaristan’da Hunlar döneminden kalan Sekellerde ve Volga’nın aşağı akımlarında geride kalan akrabaları Ogurlarda) kullanıldığını belirtmeliyim.90
Hyong-nular Döneminde Türk Sözcüğü, Türkler ve Türkçe
Türkçe ve Türk sözcüğünü ilkin Hyong-nular başlığı altında ele alacağız. Göreceğiz ki Türk sözcüğü tekil olarak daha erken dönemlere taşınabiliyor.91 Bu nedenle Çin’de ya da Avrupa’da yapılan çalışmalarda Türk adı bir terim olarak kullanılmamış olabilir; ancak Türkî kavimlerin kendi tarihleri eskidir. Hun tarihi de Çin tarihi kadar eskidir. Çin kaynaklarında Hunların yurttaşları olan diğer Hun ve Moğol boylarının adları ayrı ayrı sayılır. Aşağıda görüleceği üzere, Eberhard’ın söylediği gibi, Çin tarihi dönemleriyle birlikte geleceğin Türkî zeban halklarının ve boylarının adlarında değişiklikler görülür.92 Hyong-nuların alt beyleri olan Moğol-Tunguz kavimleri Altay dil grubunun üyeleridir. Ancak Ana Türkçenin, böyle bir dil katmanı varsayılırsa, her iki kavmin dilinden önce Altay dil grubundan ayrıldığı düşünülür. Türkçenin Moğol diliyle sıkı bağlantıları vardır. Ural dilleri, Hint-Avrupa dilleri ve Ket dilleriyle etkileşiminin ise erken dönemlerde başladığı düşünülmektedir.93 Türkleri ve tarihlerinin başlangıcını anlamak için Hunların, ilkin Altaylarda oluşan güçlü kolunu, yani Kuzey Hunlarını bilmek gerekir. Çin sınırlarında oluşan Hyong-nu İmparatorluğu’nun üst beylerinin ataları Altaylıydı. Büyük Bozkır’ın Türkçe konuşan halklarını ilk kez Mete Yabgu toplamıştır. Çinli yıllık yazarları Hyong-nu ve Göktürk hakanlarına Şanyü derler (İsenbike Togan, Gülnar Kara, Cahide Baysal, Eski Tang Tarihi - Chiu Tang-Shu, s. 4, 194a, Ankara, 2006).
BOZKIRLI TÜRK SOYLU KAVİMLER HYONG-NU’LARDAN SONRA BOZKIRDA UZUN ZAMAN DEVLETSİZDİLER
Türk zümreleri anavatanlarından ya da bulundukları bölgelerden göç etmeye başladıklarında, arkalarına katılıp onlarla birleşen başka gruplar da vardı. Bölgesel bütünlükler içinde bile zaman zaman yeni bir başbuğun emrinde göç zincirleri oluşabiliyordu. Göçler siyasi nedenlerle, kabile veya devlet çatışmaları yüzünden ya da otu daha iyi, daha verimli otlaklara ulaşmak için yapılırdı. Türkî gruplar içinde her zaman yeni örgütçü liderler çıktı. Bu örgütlenme dönemleri Kuzey Karadeniz bozkırlarında, Aral Gölü çevresindeki bozkırlarda ve Turan’da yaşandı. Aral Gölü çevresindeki bozkırların kadim toplulukları, en gerçekçi görüşle, Peçenekler, Kıpçaklar ve94 Oğuzlardı. Bu grupların en toparlayıcısı Oğuzlar oldu. Destanda hepsi Oğuz Kağan’ın çocukları sayıldı. Dede Korkut bu nedenle onlara “Kalabalık Oğuzlar” der. Peçenekler, peşlerinden art arda gelen Uzlar (Oğuzların eski dininde kalan ve ana gövdeden kopanlar) ve Kıpçaklar, Hazar’ın kuzeyinden Tuna bölgelerine kadar inmelerine rağmen oralarda devletsiz kaldılar. Ancak Hazar çevresi bozkırlarında kalan kalabalık Oğuzlar95 İran üzerinden Tuna boylarına kadar gitmeden çok önce birçok devletin kurucusu oldular. Böylece Türkî kavimler birçok bölgenin egemeni hâline geldiler.
İrani kavimlerin de bulunduğu Turan’da ve Kafkaslarda gezinelim.
Aral Gölü çevresinde dolaştığımızda, ilkin MÖ V. yüzyılda yaşamış Herodotos’tan Massagetleri öğreniyoruz. Massagetler, Türkistan’ın atlı-göçebe ve okçu kabilelerindendir; İskit bütünlüğü içinde yer alırlar.96 Yumuşak kavimler birliği içindeki “Augassir” kabilesi Oğuzların isim babası olabilir mi?97 Batılıların İskitler dediği birlik Turan’da Sakalar adıyla bilinir. İki grubun yaşam biçimlerinde, giyimlerinde ve silahlarında yok denecek kadar az farklılık bulunduğu söylenir.98 Tarihçilerimizin çalışmalarında, Hint-Avrupalıların Turan’a girmesiyle yerli Turanlıların, özellikle üst beylerin, doğuya çekilmeleri ve sonradan geri dönmeleri konusu izlenir. Bozgun ve toparlanma dönemlerinden önce Tanrı Dağları’nın (Çince Tien-şan) orta kesimlerinde bir Saka birliği vardı (MÖ VIII. yüzyıl).99 Türgiş kağanı So-ko adının Saka diye okunması, kullanılan neşrin dil ve ad yorumuyla karşılaştırılmalıdır. Ad benzerliği, iki dönemin toplulukları arasında tek başına devamlılık kanıtı değildir.100 Şimdi Turan’ın atçı ve okçu topluluklarından Massagetler ile Sakalar dönemine gidelim.
Chavannes’in Batı Türkleri adlı eserinde oldukça ilginç bir yaklaşımla karşılaşıyoruz: “Göktürkler döneminde Markuart, Türklere işaret etmek için kullandığı Masgut adının eski Massagetlerin adı olduğunu oldukça başarılı biçimde söyler. Bizanslı Teophanes’in kaydına göre de Türklere daha önce Massaget deniyordu.”101 Böyle bir yaklaşım tek değildir. Başka kaynaklara da girersek, örneğin Kırzıoğlu’dan şunu öğreniyoruz: Kafkasların kuzeyindeki toprakları tutan ve Daryal Kapısı’nı geçerek güneye inen Hunların boyları arasında, MS 370 yıllarında, ataları “Masak” olan Masgutlar da vardı. Aradaki yüzyıllar dikkate alınmalıdır.102
XI. yüzyıl olaylarını daha iyi anlayabilmek için geriye doğru bir yolculuk yapmalıyız. Gumilev, Guzları kadim Turanilerin, Sarmatların ve Alanların halefleri olarak yorumlar. Sarmat etnogenezinin başlangıcını Hyong-nularla birlikte MÖ IV–III. yüzyıllara yerleştirir; Yüe-çi/Soğd, Part ve Harezm topluluklarını da aynı açıklama içinde anar. Guzların X. yüzyılda yaşlı bir etnos olduğu sonucu, onun etnogenez modeline aittir; bu yorum bağımsız tarihsel kanıtla ayrıca sınanmalıdır.103 Massaget sözcüğünün kalıntıları, bugün bile kabile ve oymaklar hâlinde yaşayan Masak uruğu adının “et” ekini alan çoğul biçimidir. Massagetler ve Daeler (Dahalar), Karakum sahasının (Türkmenistan’ın kuzeyi) göçebe ve özgür boylarıydı. Özbekistan’da, Sirderya ile Amuderya arasındaki Kızılkum sahasında Oğuzların yaşadığı düşünüldüğünde iki topluluğun kapı komşusu olduğu görülür. Plinius, Yaksartes’in (Sirderya) kuzeyindeki Daeleri ve Kıpçaklı Kamakları (Kimaklar) sayar. Daeler/Massagetler, Arşakları, yani Partları, içlerinden çıkarmışlardı.104 Massagetlerin “Augassi” kabilesi Oğuzların isim babası olabilir mi?
Ayrıca Peçenekler için de şüpheli olmakla birlikte buna benzer yaklaşımlar vardır.105 Gumilev de Oğuzlar ve Peçenekler için yukarıdaki yaklaşımı benimser. Aral çevresinde Massagetlerin gevşek birliği, federasyonu diyelim, ortadan kalktı; ama halklar bitmedi. Bölgedeki diğer topluluklarla aynı siyasa içinde birleşebildiler. Bozkırlarda kabile düzeni içinde uzun yıllar özgürce dolaştılar. İç Asya bozkırlarının bütün dönemlerde gerçek sahipleri Türkler ve Moğollardı. Yan unsurlar vardı; fakat zaman ilerledikçe başat aktörler olarak kalamadılar. Türkler, bünyelerine giren yabancı kavimleri dışlamadılar. Kısacası Türklerde ırkçılık yoktu. Bozkırlılar hayvancılığı erken dönemlerde ihtiyaçtan öğrendiyse otlakları, kıt su kaynaklarını, küçükbaş ve büyükbaş hayvanlarını tehlikelerden korumayı da öğrenmişti. Bir şeyi daha ayrıntılı öğrenmek zorundaydılar: Birbirleriyle dayanışmayı ve gerektiğinde benzerleri ya da komşularıyla özgün biçimde örgütlenmeyi. Bu işi en erken Hunlar, Ana Türkçe sürecinde yaptılar. İmparatorlukları Moğol yaylasından başladı; İran sınırlarında ya da Macaristan’da dinlendi. Öyle bir örgütlenme kurdular ki Çin’den hiçbir inanç almadan ve dişe diş mücadelelerle Büyük Bozkır’ı korudular. Yüzleri uzun süre gülmedi ama torunlarına bugün bile yaşadıkları yurtları bıraktılar.
Bunun için bozkırlı Hint-Avrupalı topluluklarla, Urallı/Volgalı Ugor gruplarıyla, Turanlı İranilerle ve Peçenek, Kıpçak, Oğuz/Ogur kabileleriyle dost olmaları ya da onları askerî kaynak olarak kullanmaları gerekiyordu. Başka topluluklar da vardı; ancak en inandırıcı olanlar bunlardı. Devasa bozkırın Türkî grupları olan Oğuzlar, Peçenekler ve Kıpçaklar meradan meraya göç ederek yaşamlarını sürdürüyorlardı. Bozkırda devlet düzenine giren Partlar106 ve Sasanilerin107 vazgeçilmez askerî gücü oldular. Bozkırlıların devletlerle kurduğu ortak siyasetin temel nedeni ekonomikti; güç bu ilişkiyi kolaylaştırıyordu. Bozkırlı gruplar emeklerini veriyor, devletler de karşılığında ödeme yapıyordu. Bozkır tarzı göç derken şunu kastediyorum: Göçebeler hayvancı oldukları için otlakların izinde hareket ederler. Otlaklar için savaşmak ya da barış yapmak zorunda kalırlar. Hangi bölgedeki otlakların ne zaman verimli olduğunu, otlakların hangi boyların elinde bulunduğunu ve o boylarla ilişkilerin nasıl geliştiğini göçerlerin aksakalları bilir.
Bu nedenle göç, bilgiye ve bazen güce dayanan stratejik bir olaydır. Stratejiyi aksakallar belirler. Göç, boyların birbirleriyle iyi ilişkiler kurarak, bazen de güçlü olanın zoruyla bütünleşmelerini sağlar. Göç, bir düzenin bütün kurumlarıyla mevsimsel olarak yer değiştirmesi biçiminde de anlaşılabilir. Demirci demiri dövmeyi sürdürür, nalbant nal üretmeye ara vermez. Silah üretimi ihmal edilemez. Kadınlar arabaların içinde yün eğirir, giysi örer ve çocuk büyütür. Boy bahadırları, göç eden elin can ve mal güvenliğini ne pahasına olursa olsun korumaya hazırdır. Göç sırasında at üzerindeki genç annenin bir eliyle atının dizginini tutarken diğer eliyle çocuğunu koruyup emzirmesi sık görülen bir olaydır. Bütün üretimler ticareti doğurur; ticaret yeni ilişkilere yol açar ve böylece devinim sürer. Bu devinimlerle Tanrı Dağları’ndan başlayıp kuzey ve batıdaki Kazak bozkırlarında, bir başka deyişle Aral Gölü çevresinde, Peçenekler/Bacanaklar, Kıpçaklar ve Oğuzlar/Ogurlar108 oluştu. Kalabalık Oğuzların kardeşleri, Batı dünyasının Bizans kaynaklarında Ogurlar109 olarak anıldı.
Türkler Türk Adıyla Turan’da
Önce Turan adı üzerinde duralım. Buhara, Semerkant ve Taşkent yerleşimleri arasında, Hindikuş ile Tanrı Dağları’nın kuzey eteklerinden uçsuz bucaksız İç Asya110 bozkırlarına açılan bölgeye İranlılar Turan derler. Turan, Turların ülkesi anlamına gelir ve zamanla Türklerin yurdu anlamını kazanır. İran adının tarihî biçimleri Sasani hükümdarlarının unvan ve yazıtlarında belgelenir. (Gök) Türk yazıtlarında Berçiker (Pers-er) sözcüğünü görüyoruz. Türkler Roma’yı da biliyorlardı; Roma’nın adı yazıtlarda Prum (Rum) olarak geçer. Turan’ın başlangıç bölgesi Batı literatüründe Transoxiana adıyla bilinir. Buranın sözde egemenleri Partlar ve Sasanilerdi. Partlardan önce Pers egemenliği Batı Anadolu’da Ege Denizi’ne kadar uzanmıştı. Batı Anadolu, İonia’dır (İyonya); Pers dilinde ise Yunan’dır. Anadolu (Helence Anatolia) ile Horasan (İranca), kendi dillerinde “güneşin doğduğu yer, doğu” anlamına gelir.
Sasaniler döneminde Türklerle (Göktürklerle) ilişkiler İstemi Yabgu zamanında başladı. Kafkaslarda Sasani-Roma çatışmaları sürekliydi. Perslerden sonraki İkinci İran İmparatorluğu olan Sasanilerle Roma arasındaki mücadelede Türkler Roma tarafını tuttular. Bu ittifakla Türkler, Türk adıyla Batı dünyasına girmiş oldular. İttifakın VI. yüzyılın ikinci yarısının başında İstemi Yabgu ile kurulduğunu hatırlatarak konuya girmeliyim: Chavannes’ın karşılaştırdığı anlatılarda 626’daki elçilik ve yardım talebi ile 627’deki sefer ayrı evrelerdir. Herakleios’un İran harekâtına Türk kuvvetleri de katılmıştır. Ancak bu anlatılarda Ziebel adıyla geçen önderin Tong Yabgu ile özdeşliği kesin değildir; Chavannes bu özdeşleştirmeyi benimsemez.111 Türkler kendilerini bu dünyaya öylesine kabul ettirdiler ki eski dünyanın kadim ulusları tarihlerini onlarsız yazamadılar. Türklerin soy ağacını bile değiştirdiler. Yeni soy ağacında Türkleri Nuh’un soyuna bağladılar. Bu farazi tarihçilik kitaplara girmekle kalmadı, varlığını sürdürdü. Çin’den başlayıp Türklerin ülkesinden, ardından Transoxiana üzerinden İran ve Bizans’a uzanan İpek Yolu, Hunlardan beri Türklerin ilgi alanındaydı. Göktürklerin batı şubesi olan Batı Türkleri, kağanları İstemi Yabgu ve oğlu Tardu döneminde kısa sürede İran sınırlarına dayandılar. Hatta Sasani112 hanedanını bir süre kontrol altına aldılar. Bizans-Sasani savaşları sırasında İranlı Sasanilere karşı Bizans’la ittifak kurdular.113 Ardından İstanbul’a elçiler gitti; İstanbul’dan Batı Göktürk kağanının karargâhına elçiler geldi. Batılı yazarlar kaynaklarında onları dönemlere göre “İskit, Hun, Sabar” adlarıyla anmayı sürdürdüler; ancak Türk adı artık tarih yazıcılarının eserlerine girmişti. İranlılar için de söyleyeceklerimiz vardır; hem de daha çoktur. Biz İslam’ı Araplardan çok İranlılardan öğrendik. Mes‘ûdî’ye göre Türklerin bir kolu olan Volga Bulgarları, İslam dinini en geç X. yüzyılın ortalarına doğru kabul ettiler.114 Doğudaki Türk Karahanlı Devleti’nde İslamiyet’in X. yüzyılın sonlarına doğru kabul edildiği söyleniyor; ancak kitlesel bir İslamlaşmanın gerçekleşip gerçekleşmediği belli değildir.
İlber Ortaylı, Türklerin Müslümanlaşmasını uzun bir süreç olarak değerlendirir; bunu tek bir askerî seferle açıklamayı yetersiz bulur ve dinin benimsenmesinde kültürel ve ticari ilişkilerin rolünü vurgular.115 Gerçekten VIII. yüzyıl başlarında Türklerin (Türgişlerin) Arap orduları karşısında görkemli direnişleri vardır. Araplar Amuderya’nın ve Sirderya’nın aşağı akımlarındaki bölgeyi aşamadılar. Bölgenin önemli kentlerinden Semerkant’ı ordugâh yapabildiler; iç bölgelere giremediler. Karahanlılar ülkesi, yani Çin Türkistanı, Arap-İslam dünyasına uzak ama İran-İslam dünyasına yakındı. “Türk hakanı Soğd’a yürümüş, Şah Behram Gür’ün ülkesine saldırılar düzenlemiş, söylenenlere bakılırsa Rey’e kadar gelmişti.”116 Sasani hükümdarı Hüsrev Anuşirvan, Eftalitlerden dedesi Piruz’un intikamını almak için Türklere yanaştı. Türk hakanı İstemi Han da Eftalitlerin ülkesi üzerinden Volga boyuna doğru kaçan Ju-janları rahatça kovalamak için bu isteği geri çevirmedi ve kızını Anuşirvan’a verdi. Torunu IV. Hürmüz (Türksad), İstemi Han’ın kızından doğmuş ve babası Anuşirvan’dan sonra tahta geçmişti.117 Batı Göktürklere komşularının gösterdiği saygı, Ötüken’de oturan büyük kağana da gösterilirdi.118 İstemi Han, ulusal çıkarlarını İran’a karşı Bizans’la ittifakta görüyordu; Bizans’ın da Kafkas bölgesinde şahlarla yaşadığı sorunlar bir türlü bitmiyordu.
Dengeler böyle olunca tüccar Soğdların119 durumuna bakalım. Soğdlar, Çin’den gelen ipeğin gelirinden İran egemenlerine fazla pay vermek istemedikleri için güç arayışındaydılar. İyi tüccardılar ama yeterli askerî güçleri yoktu; son dönemin galipleri olan güçlü ve atılgan Türklerden yardım istediler. Türklerin de gözü İpek Yolu’nun gelirindeydi. Bu dönemde Akhunlar Soğdiyana’nın sahibi ve Soğdların üst beyiydi; ancak Soğdlar Akhunlardan kurtulma zamanının geldiğini sezmişlerdi. Batıda İran-Bizans savaşı sürdüğü için yeni dengenin kendiliğinden Türkler lehine oluştuğu görülür. Ancak İstemi Han’ın, bölgede sindirip dağıttığı Ju-janlardan intikam almak için acelesi vardı. Ju-janların peşinde bozkırda ilerlerken Perslerle ilişkileri bir süre askıda bırakmak zorunda kaldı. Bozkırı geçerek Volga’ya, oradan Kırım’a kadar ulaştı. Bu yürüyüşte Akhun hanedanı (Gök) Türklerin karşısına çıkamadı; kalan güçleriyle Hindistan’a geçti.
Bizans-Sasani ilişkilerindeki bitmek tükenmek bilmeyen çatışmalar, Soğdlu tüccarlarla Sasanilerin mağrur şahlarının ipek ticaretinin getirisi konusunda anlaşamaması ve Türklerin bölgedeki çıkarları bir araya gelince dengeler iyice belirginleşti. Bu dengeyle İpek Yolu’nun kontrolü kısa sürede Türklerin eline geçecekti. Bu kolay olmadı. Dönemde Türk-Bizans ittifakının karşısında Sasaniler vardı. Gerisini Göktürkler başlığına bırakalım.
Volga–Urallar–Yayık Bölgesinde Dolaşalım
Ugorlar denildiğinde, Başkurt örneğinde Ugor/Ogur/Oğuz adları arasındaki kavram karışıklığı açıkça görülür. Bunun için bir örneğimiz var: Bazılarına göre başlangıçta bir Fin-Ugor kabilesi olan Başkurtlar, bilinmeyen erken bir dönemde Türk dilli Ogurların içinde gelişerek Ugor/Ogur/Oğuz bütünlüğüne katıldılar. Kama Bulgarları gibi onlar da kendilerine hiçbir zaman Tatar adını yakıştırmadılar. Son zamanlarda kendilerine yakıştırılan Tatar adı yerine, Tataristan Cumhuriyeti’ndeki Tatarlar, Bulgar (Onogur) olduklarını ileri sürüyorlar. Burada Tatar etnonimi üzerinde durmalıyım.120 Sibirya orman şeridinin güneyinde Bolgarlar, Türkler, Hazarlar, Macarlar, Peçenekler, Guzlar ve Kıpçaklar gibi göçebe toplulukların birbirlerinin yerini aldığı bilindiğine göre, bunların diğer yerli göçerlerle genetik akrabalık ve dil birliği kurmaları yadırganmamalıdır. Alanlara geleceğiz. Ancak önce bozkırda gelişen evreyi Hunlardan başlayarak anlatmayı denemeliyim.
Hun etnosunun doğuşuna ilişkin anlatıya, göçebe H’yen-yun ve Hun-yü121 boylarının Gobi’nin kuzeyine sürülmesiyle başlayalım. Ancak her ikisi de Hyong-nu adıyla anılmadı; çünkü o dönemde Hyong-nu kavramı henüz yoktu. Farklı bir görüşü de aktarmalıyım: Hyong-nular, Minusinsk bölgesinde oluşmuş Afanasyevo kültürünün üzerine geldiler.
Hiçbir ulus tek ana-babadan oluşmaz. Ting-lingler ve İskitler bu dönemde Eski Çin tarih sahnesine çıktılar. Bozkırdaki ikinci dönem MÖ III. yüzyıldır. Batıda, Uralların ötesinde İskitlerin yerini Sarmatlar ve onların bir kolu olan İranî Alanlar aldı. Kuzey Çin’de Hunlar, bugünkü Moğolistan’ın güneyinde ise Tung-hular (Wu-huanlar ve Siyenpilerin güney kanadı) olmak üzere iki büyük etnos ortaya çıktı.
Asya bozkırlarının efendisi olmak isteyen Hunlar ile Yüe-çiler (Toharlar) karşı karşıyaydılar. Kazanan Hunlar İran sınırlarına dayanınca MÖ 165’te Asya bozkırlarının üst beyleri oldular. MS 150’de Siyenpi-Çin koalisyonu tarafından yenilince parçalandılar. “En baş eğmez olanları Aşağı Volga ile Urallar arasına göç ederek burada bulunan Sarmatların bir kolu olan Alanları bitmez tükenmez, yıpratıcı savaşlarla yendiler. Böylece bozkırlı İskitlerin intikamını da almış oldular.”122 Özetle Alanları, Kuzey İranî gruba dâhil bozkırlı bir halk olarak görmek gerekir. Hermann, Historical Atlas of China adlı yapıtında onları Kuzey Kafkasya–Volga–Ural eteklerine Aorsi adıyla yerleştirmiştir.123 Hunlar bu bölgede yalnızca Alanlarla karşılaşmadılar. Samoyed grubundan Türkî Sabirler ve yine Türkî Ogurlar da buradaydı. Ayrıca Fin-Ugor grubunun Ugor kolu da yukarıda işaret edilen bölgede bulunuyordu.124 Alanlar hakkında büyük tarihçimiz Togan’dan öğrendiklerimize bakalım: Siyasi bakımdan perişandılar; Türk kavimlerini eritecek durumda değillerdi. Türkler arasına karışarak Türk yaşam biçimini ve usullerini benimsemiş, reislerine ‘khakan’ unvanını vermişlerdi.125
Üstelik Göktürk döneminde, Moğol yüksek yaylasında onlara İduk-Az adıyla rastlıyoruz. Azların kökeni Alanlara bağlanır. Gardizi onlara Aziyan der. Azlar, Akhun tahtına kız verirler. Âdetlerinden biri de birleştikleri boyun adına kendi adlarını eklemektir: Organ-As, Kapkan-Az, İduk-Az.126 Togan hocamıza göre Aslar, doğuya göç etmeden çok önce Türkleşmişlerdi.
Bayçarov’un yaklaşımı da ilginçtir. Karaçay-Balkar halkının ataları olan Alanların başlangıçta Türk dilli olduğu ve Kuzey Kafkasya’daki runik abidelerin Türk-Alan dili örnekleri olduğu ileri sürülmüştür.127
Artamonov şöyle aktarır: Németh’in Sent Mikloş hazinesindeki kaplarda yer alan Bulgarca kitabeleri Peçenekçe olarak değerlendirme girişimi, Bulgarcanın ve onu izleyen Hazar dilinin Türk dili tipinde olduğunu göstermektedir. Ortak bir kaynaktan çıkan ve ortak harflere sahip Türk yazısının bu türü Minusinsk vadisinde ve Talas’ta bulunmuştur. Orhun-Yenisey alfabesinin yayılma hızı ve zamanı ise gizemlidir.128 S. Y. Bayçarov tarafından okunan, Alanların yurt tuttuğu Kuzey Kafkasya bölgelerindeki yazıtlar Türk runik alfabesiyle Türk dilini yansıtır. Macarların yurttaşlarından Sekellerin yazılı abideleri de onların Türk kökenli olduklarını doğruluyor. Kroniklere göre bu yazının taşıyıcıları Avarlar (VI. yüzyıl) ile Bulgarlar, yani Onogurlardır.129
TÜRKÎ KAVİMLER VE SLAVLAR – FİN-UGORLAR/RUSLAR
“Fin-Ugorların vatanı İdil-Kama bölgesiydi. Henüz bilinmeyen nedenlerle grubun batısında kalanlar daha batıya yöneldiler. Bu amaçla İdil’i geçip Oka bölgesine, sonunda Baltık Denizi’ne ulaştılar. Böylece Fin-Ugor birliği, MÖ III. ve II. binyıllarda bu ayrışmayla sona erdi. Ugorlar eski yurtlarında, yani İdil-Kama bölgesinde kaldılar ve belki de güneye yöneldiler. Ugorların bu durumu, gelecekte Macarları oluşturacak koşulları ve ögeleri sağladı. Güneye inen Ugorların ayrılmaları MÖ 500 dolaylarında tamamlandı. Ugorların güneydeki ögeleri İranî unsurlarla ve Türkî zeban Ogurlarla temasa geçtiler. Hun akınları, MS ilk yüzyıllarda Ural bozkırlarına İranî ve Türkî göçebeleri getirdi. Bu göçebelerin bir kısmı V. yüzyılda Kama bölgesine uzandı.”130 Fin-Ugorlar, Slavyanlar ve Ruslara gelince: İlk Rus yıllıklarına göre, Baltık Denizi’ne doğru göç eden Fin-Ugorlar batıya ilerlerken bölgenin Slavyanlarına katıldılar. Fin-Slav urukları devlet teşkilatı olmadan yaşadıkları için kabileler arasında dirlik ve düzen yoktu. Deniz ötesindeki Rusya ülkesinden (İsveç) gelen Rus adlı kabilenin önde gelenlerinden birini kendilerine başkan seçtiler. Bölge halklarının adı 862’de Rus oldu.131 Slavlar da zamanla Doğu Avrupalı oldular ve Rus adını aldılar. Rus kabilesi Fin kökenli miydi, Slav kökenli miydi? Vurgulamak gerekirse, her ulusun adlandırılması konusunda kavgalara varan farklı yaklaşımlar vardır. Farklı görüşteki Rus tarihçileri arasında, ulusal meclislerinde bile kavgalar yaşanmıştır.
OGUR (BULGAR) TÜRKLERİ
“Orman bölgesinin Orta Çağ tarihinde, kendisi değişmeden değişim yaratanlar bozkır halkları olmuştur. Bozkırın buradaki etkileri İskit/Sarmat dönemine kadar gidebilir. İranlı ve Hun kabilelerinin harekete geçirdiği diğer göçebeler de bu bölgeye Türkî halkları getirmiştir. Bu açıdan en önemlileri Ogur kabileleriydi. Kaynaklarımızda ilk göründüklerinde Ogurlar Batı Sibirya ve Kazak bozkırlarında bulunuyorlardı. Kalabalıktılar. Dilleri Ortak Türkçeden belirgin biçimde farklıydı. Ogurcada Fin-Ugor halklarından ödünç alınmış kelimeler buluyoruz. Ogurcanın günümüzde Çuvaşçada yaşadığını, bu dilde yoğun Ogurca etkileri bulunduğunu görüyoruz. Herkesçe kabul edilmese de Orta İdil’e (Volga) Ogurca ve Ortak Türkçe konuşan Türkî ögelerin sürekli hareket ettiğine ilişkin kanıtlar vardır. Buradaki Ogur toplumunun ekonomik yapısı hayli ileriydi; şehirleşme ve tarımsal faaliyetler vardı. Kültürel anlatım biçimleri bakımından diğer göçebe Türk kavimlerinden farklı ve uygardılar. Türkî kavimlerin bölgeye göçleri VII-VIII. yüzyıllardan IX. yüzyıla kadar sürekli devam etti.”132 Kafesoğlu’na göre Ogurlar, Oğuzların kardeşleridir. Herhâlde birbirlerinden çok erken tarihlerde, en geç MÖ III. yüzyıldan önce ayrılmışlardır. Kökenleri MÖ III. yüzyılın sonlarında Tanrı Dağları eteklerinde yaşayan U-sunlara (Wu-sunlar) bağlanmaktadır.133 Rus yazar L. N. Gumilev’e göre, MS I. yüzyılda Hun Devleti iç çatışmalarla parçalandı. Bir kısmı Çin hâkimiyetini kabul ederken diğer kısmı savaşarak batıya çekildi; orada, Gumilev’in Ogur [Ugor] diye adlandırdığı topluluklarla ve Sarmatlarla karışarak Gunları (Attila Hunlarını) meydana getirdiğini ileri sürer. Bu, yazarın etnogenez yorumudur.134 Türkî Ogurları yukarıda U-sunlara bağlamıştık. Şimdi onlara Çin gözüyle bakalım: “Wu-sun Devleti’nin 120.000 hanesi, 630.000 kişisi ve 188.000 askeri vardır. İli Vadisi’nin bulunduğu yerde otururlar. Bugünkü Kırgızistan ile Doğu Türkistan’ın İli vilayetine uzanan toprakların sahibidirler. Gelenekleri Hunlarla aynıdır. Hunlara bağlıdırlar. Ülkede at çoktur. İnsanları açgözlü, sözüne güvenilmez ve çoğunlukla yağmacıdır.”135 Tipik Çinli görüşüne bir örnek daha vermeliyim. İsyan etmeden önce II. Göktürk Devleti’nin kurucusu Kutluk Kağan, adaletin yanında, barışsever ve saygın olduğunu belirten Çince adlarla anılırken isyan edip (Gök) Türk Devleti’ni kurunca ‘başı kesilecek adam’ oluverir.136 Wu-sunlar da Çin’le geçinememiş ve Hunların bağlaşığı olmuşlardı. Bundan mıdır bilinmez, Çinli anlatıcılar onlar için ‘Hunlar gibi açgözlü ve sözüne güvenilmezler’ diyorlar.
OGURLARIN İDİL BULGARYASI
İdil Bulgaryası’nın ilk dönemlerine ilişkin veri toplamak güçtür. Ancak V. yüzyılda Hunların dağılmasından sonra bir bölümünün Tuna’ya, bir bölümünün İdil Bulgaryası’na göç ettiğini; geride kalanların ise Volga’nın aşağı akımlarında yer tuttuğunu biliyoruz. İdil-Kama yöresine göç eden Bulgarlar, gelişmiş siyasi ve askerî kurumlarla geldiler ve yerli ögelere liderliklerini kolayca kabul ettirdiler. İki büyük şehirleri vardı: Bulgar ve Suvar. Bunlar göçebe çadırlarından ibaret değildi. Kaynakların hepsi çam ve meşe kerestesinden yapılmış evler bulunduğunu belirtiyor. Suvarların ve Barsillerin Ogur Türkçesi mi, yoksa Ortak Türkçe mi konuştuklarını bilemiyoruz. Ancak Bulgarlar arasında çeşitli lehçeler bulunduğunu biliyoruz.137 Gumilev, Hyong-nuların kuzey komşularını tayga ve bozkır-orman şeridinde yaşayan Fin-Ugor ve Ugor-Samoyed kabileleri olarak tanımlar; Sibir, Savir, Severâne ve XVII. yüzyıldaki Sevruki adlarını ilişkilendirir. Hyong-nu–Savir ilişkileri hakkında doğrudan bilgi bulunmadığını da belirtir; dostane ilişki, onun dolaylı olarak vardığı bir sonuçtur.138
Ancak orman-tayga şeridinde yaşayan halkların Hunlar tarafından itildikten sonra Kuzey Kazak bozkırına girdikleri, Urallı boyların da aynı nedenle batıya yöneldikleri tarihçilerin ortak kanısıdır. Şu kadar ki, bu şeridin kavimlerinin batı yolculuğunda uzun süre devlet çekişmelerine girmeden göç edip yeni yurt aradıklarını düşündüğümüzde, yukarıdaki yaklaşım anlaşılır hâle geliyor. Bir tespiti daha kaydetmeliyim: Sibir şeridinde yaşayan topluluklar ister Urallı Ugorlar, ister Fin-Ugor boyunun Ugor kolu, ister Ogur-Samoyed kavimleri, isterse Türkî Ogurlar olsun, tarihçiler bunların hepsine Ugorlar diyorlar. Çalışmamızın başında, Ogur ve Ugor kavramlarının eşitliğini Gumilev, Artamonov, Sinor ve İbn Fadlan’dan öğrendiğimizi belirtmiştim. Oğuzlar başlığında ise Oğuz Kağan etimolojisinden hareketle Ogur/Oğuz kardeşliği (R’li ve Z’li Türkçe konuşanlar) işlenmektedir.
KUZEY KAFKASYA’DA BULGARLAR VE DİĞER GÖÇEBELER
MS I. yüzyılda Kuzey Kafkasya’ya Sarmatların Alan kabilesi yerleşmişti; fakat bölge kısa sürede Türk Sabirlerin ve Gunların eline geçti. Kuzey Kafkasya’nın yerli halklarından Barsiller (Bulgarlar) arasında yönetim Hunların elindeydi. Sabirler (Savirler), Bulgarlar, Alanlar ve Hazarlar, bölgenin yeni üst beyleri sayılan Hun (Gun/Kun) halklarıydı. Hunnu-Sabirlerin hükümdarı ‘Elteber’ unvanını taşıyor ve Hazar hakanının vasalı olarak kabul ediliyordu. Eski Alanların torunları onun yönetimindeydi. Hazar hakanı ise Aşina Türkütlerin aile soyundan geliyordu. Aşina ailesine mensup Türklerin atadığı üst bey sülalesinden gelen hakanlar, 650–810 yılları arasında Hazarların ‘Hakan Begi’ unvanını taşıdılar.139 Bu tarihlemenin başlangıcını, İstemi Han’ın Avarları takip ederken yaptığı Batı seferine kadar indirenler vardır.
“Togan ve Kaşgarlı’nın Türkçe konuşanlar ve Türkçe üzerine söyleyecekleri çoktur. Alıntının içinden Arguları seçince Togan şöyle diyor: ‘Herodotos’ta bahsedilen Argimpaeleri ben Argın-bay olarak okuyorum. Argın, Argulu demektir. Çu ve Talas erken zamanlarda “Argun” diye anılmış. Bunlar diğer Türk boylarına katılmayınca doğuya gitmemiş, dolayısıyla Argun sahasında kalmışlardı. İranlılarla bir arada yaşayınca dilleri rakakata (değişikliğe) uğramış.’”140 Bir yargı da Kaşgarlı’dan olsun: Türk kökenli değillerse belki de zamanla Türkleşmiş, çift dilli olmuşlardır. Dolaştığımız coğrafya Tanrı Dağları’ndan Cungarya’ya; batıda bir yandan İran’a, diğer yandan Kazak bozkırlarından Kama/Bulgar’a ve Volga kıyılarına kadar uzanıverdi.
Türk Sözcüğünün En Eski Benzerleri
Türklerin geçmişinin beş bin yıl öncesine uzandığı ileri sürülür. Bu görüşü savunanlara göre, o hâlde bu süre içinde yazının kullanıldığı her coğrafyada Türklerin adının da bulunması gerekir. Türk sözcüğünün, kök ve türevleriyle birlikte Ön Asya’da ve Anadolu’da çok erken dönemlerden beri kullanıldığını yazarlar.141 Nasıl mı? “MÖ XIV. yüzyılın sonunda Asur Kralı Arik-den-İlu, bugünkü İran Azerbaycanı yöresinde, o dönemin Kürtleri olduğu sanılan Qutiler (Kürtiler) ve Trukki halkıyla yaptığı savaşta onların ülkelerini almış. Bunları Asur ve Hitit kaynaklarından öğreniyoruz. Hammurabi’nin bir belgesinde de onun Trukkum sürülerini yendiği anlatılıyor.”142
Truva, Anadolu’da Çanakkale bölgesinde kurulmuş, Anadolu insanına ait oldukça eski bir yerleşimdir.143 Herodotos’un aktardığı Lidyalı rivayetine göre, kıtlık yüzünden ayrılan bir grup Umbria’ya ulaşmıştı. Bu nedenle Fatih İstanbul’u aldığında, bazı Bizans yazarları onu ve ordusunu Truva (Troya) soyundan göstererek atalarının mezarlarını geri almak için İtalya’ya yürüyeceklerini yazarlar. O kadar ki Fatih’in çağdaşı Rum tarihçi Kritovulus’a göre Fatih Sultan Mehmet, kendisini Truvalıların temsilcisi sayar. Fatih’in Yunanca, Latince ve Farsça bildiği; İlyada ve Odysseia’yı okuduğu; Filipoğlu İskender’i (Büyük İskender) tanıdığı düşünüldüğünde, zengin bir kültüre sahip olduğunu görüyoruz. Bu nedenle Truvalıların yanında yer alması anlamlıdır.144
Türk Adı İlk Kez MS I. Yüzyıl Ortalarında Söylenmiş Olabilir mi
Şöyle ki: Pompeus Mela, Azak Denizi’nin kuzeyindeki ormanlık bölgeye ‘Turkae’ adını verir. Yaşlı Plinius, Doğal Tarih adlı eserinde (VI, 19) aynı bölgede yaşayan halkları sayarken ‘Tyrcae’lerden bahseder. Herodotos (IV 22), Thyssagetlere komşu avcı topluluğu Iyrkai adıyla anar; burada bir bölgenin adı verilmez.145 Turkae ve benzerlerinin nedense tarihçilerin yorumlarına sıkça girdiği söylenemez. Gözümüzü güneşin doğduğu yere çevirince, MÖ III. yüzyılda Mete’nin Tu-ku soyunu hatırlayacağız. Mete’nin Batı Bölgeleri’ndeki unvanı yabgudur. Gumilev’in Tu-ku boyu ve on altı üst düzey görevli hakkındaki anlatımı, IV. yüzyıl Ordos Hunları bağlamındadır. Bu kaydı doğrudan Mete döneminin yönetim teşkilatı gibi kullanamayız.146 Gumilev’e göre ‘Tu-ku’ kavramı Türkler anlamına gelir. Burada Mete’nin yabgu unvanı üzerinde duralım. “Orta Çağ’da Oğuzların boy beyleri, şive farklarıyla yabgu veya cabgu/cabagu/baygu unvanını taşırlar. 742 yılında Batı Göktürk Hanlığı’nın yıkılmasından sonra Basmılların lideri, eski Türklerde en yüksek unvan olan hakan unvanını almış; Uygur ve Karluk liderleri de kendilerini yabgu ilan etmişlerdi. 744 yılında Karluk ve Uygurların askerî liderleri Basmılları (Oğuz boyudur ve melez anlamına gelir) hezimete uğratınca, Uygur lideri büyük hakan, Karluk reisi ise yabgu unvanını korumuştu.”147 Yabgu unvanı, büyük olasılıkla Toharcadan veya güney Arî dillerinden Türkçeye geçmiş bir kavramdır. Doğu Türkleri, Oğuzlar ve Selçuklular bu kavramı ‘baygu’ veya ‘yabgu’ olarak kullandılar.
Türklerin ve Türkçe Konuşan Halkların İlk Yaşam Alanları
Koca koca tarihçi ve düşünürlere göre Türkler önce Moğol yaylasında, sonra Yedisu bölgesinde, yetmez, Hazar-Aral Gölü çevresinde ortaya çıktılar; Türk adı da ilk kez buralarda duyuldu. İşledikleri tez budur. Rus yıllığının 1096 kaydında ise Makedonyalı İskender’in kuzeydeki dağlara kapattığı halkların dünyanın sonunda çıkacaklarına ilişkin bir kıyamet rivayeti vardır. Bunu Türklerin Tanrı Dağları’ndan tarihî çıkışı gibi okumamak gerekir.148 Tarihçiler bununla yetinmezler ama bir türlü anlaşamazlar. Tartışmadıkları tek şey, Türklerin Asyalı bir kavim olduğudur. Konuyu şöyle bağlamalıyım: Türk adı duyulmadan önce Türkî diller konuşan topluluklara Avrasya’nın birçok bölgesinde rastlarız. Sarmatlar bütünlüğündeki bazı kabileler; Volga’nın aşağı ve orta akımlarındaki Bulgarlar ve Hunlar (Gunlar) bunlardandır.
“Hunların ardıllarından biri olan Bulgar kabilelerinden Unogundurlar (Onogurlar), Kuban Nehri ile Azak arasında yaşarken başlarında Kubrat vardı. Kubrat’ın hangi bölgeden geldiği bilinmemektedir. Ancak Bulgar hanları listesinde soyunun Dulo (Tu-lu) boyundan indiği yazılıdır. Bu, Batı (Kök) Türk birliği içindeki önder soylardan biriydi. Türk yönetiminin çökmesi ve Hazarların baskısı karşısında Kubrat bağımsız olmayı seçmiştir. Oğullarından Asparuh’un yönetimindekiler Tuna Bulgaryası’nı kurdular. Bir kısmı geleneksel topraklarında kalmayı seçerken bir kısmı İdil-Kama bölgesine ulaşarak İdil ya da Gümüş Bulgar Devleti’ni kurdu. Bu devlet X. yüzyılın başlarında İslam dinini benimseyecek ve çevre halkların etnogenetik tarihine katkıda bulunacaktır.”149 Büyük Bozkır’da Türkler adıyla bilinen Göktürklerin vasal kavmi Hazarlar ile onların alt beyleri Suarlar (Sabirler)150, Oğuzlar ve kardeşleri Ogurlar; bozkırların yeni, yılmaz bahadırları ve üst beyleri Göktürkler; Turan’ın her yanına yayılmış topluluklardı. İrtiş’in aşağı akımlarında Kimak-Kıpçaklar, Sirderya’nın aşağı akımlarında Perslerle savaşan Hionitler, Balkaş ile Aral arasında Kang-çülerin torunları olan Kangarlar (Keng-erler), Sirderya ve Amuderya’nın aşağı akımlarında Dokuz Oğuzlar bulunuyordu. Geçmişte Altay bölgesinde oluşup Kuzey Hunlarının etkisiyle bozkırlara yayılan Türk Ogurlar, Türkî dilleri çeşitli lehçe ve ağızlarla konuşan halklardı. Yukarıdaki sayım elbette eksiktir.
Bu yaklaşımla Türk dilli kavimleri, dolayısıyla Türkleri, hangi bölgede ararsak arayalım o bölgenin öyküsünde buluruz. “Bu denizler, bu ırmaklar, bu ovalar bize yetmez. Daha fazla ırmak, daha fazla ova, daha fazla dağ ve deniz istiyoruz. Yurdumuzu öyle büyütelim ki gök kubbesi ona çadır, güneş bayrak olsun.” diyen efsanevi Oğuz Han, Türklere Oğuz töresini bırakmıştır. Bu töre birçok ahlaki değeri ve örgütlenme yolunu içerir. Çalışmamızın Hunlar, Siyenpiler, Göktürkler, Gunlar (Avrupa Hunları), Uygurlar (Dokuz/On? Oğurlar), Kırgızlar, Hazarlar, Karahanlılar, Selçuklular, Harezmşahlar, Cengizliler, Timurlular ve Osmanlılar bölümlerinde üst beyler Türkler olacaktır. Cengizliler bölümünde Moğol ulusunun bu döneme özgü oluşumunu görüyoruz. Moğol yönetim kadrolarının ve ardıllarının Batı bölgelerinde Türkleştiğini, başlangıçta bile kançılarya dilinin Türkçe (Uygurca) olduğunu da biliyoruz.
Tarihçiler, Moğol ordusunda bir Moğol askerine karşılık yedi Türk askeri bulunduğunu yazmışlardır. İmparatorluğu oluşturanlar yeni tebaalarından yalnız toprak ve vergi almazlar. Bir dönem otlaklarında atlarını otlatır, bir dönem topraklarından mahsul alır gibi, onların dillerinden de kavramlar alırlar.
İmparatorluk dilleri öz dil olarak kalamaz; toprakların genişlemesi, yeni komşulardan toprak almak, onların kızlarıyla evlenmek ve dillerinden sözcük almak demektir.
Nasıl ki öz dil sayılan Yunancanın yarısı Makedonya, Anadolu, Suriye ve Mezopotamya dillerinden oluşmuşsa, yine öz dil sayılan Roma dilinin yarısı da Yunancadan alınmış; ayrıca Anadolu, Suriye ve Kuzey Afrika dillerinden etkilenmiştir. Arapça için de aktaracaklarımız var: Arapça, kelime sayısı açısından en zengin dillerden biridir. Ama başta İbraniceden, Yunancadan, Latinceden, Sanskritçeden, Farsçadan ve daha pek çok dilden kelimeler yutmuştur. Yutmuştur, diyorum: Yunanca filosofi (philosophia) ‘felsefe’, filosof (philosophos) ‘feylesof’ olarak Arapçalaşmış; Farsça bir kelime olan devan ise divan biçiminde Türkçeleşmiştir. İngilizce de bakir değildir. “İngilizler bahtiyardır ki İngilizcede her dilden kelime vardır,” derler. Örneğin Latince cultura kelimesi, Fransızcada culture, İngilizcede ‘kalçır’dır. Kalçır İngilizcedir. Kelimenin aslı yabancıdır ama söyleyiş ve ahenk değişiktir; İngiliz ağzı kokar. Türkçede de böyle kelimeler çoktur. Yalnız, istisnasız151 bütün fiiller (gel, git, dur…) Türkçedir.
Ancak Türkler, çok geniş coğrafyalarda üst bey olmuş bir millettir. Dolayısıyla yalnız toprakları fethetmemiş; beğendikleri kavramları sahiplenmiş, beğendikleri kızlarla evlenmişlerdir. Fethedilen topraklar nasıl Türk vatanı olmuşsa, o topraklarda yaşayan kavramlar da fethedilmiş ve Türk ağzında Türkçeleşmiştir. Kelime alışverişi tek yönlü değil, çift yönlüdür. Türklerdeki ülüş (üleşmekten gelir) sözcüğü, Moğollarda ulustur. Her ikisi de hanedan üyelerine dağıtılan toprak payı anlamına gelir. Aramcadan malal diye alınan kavram, Arap söyleyişiyle milla(t) olmuş, Türklerin ağzında millete dönüşmüştür. Eski Türkçede millet kavramının karşılığı budundur. Farsça ruze, Türkçede önce oruze, sonra oruç olmuştur. Türkler kavramı önce ‘oruze’ biçiminde almış, sonra onu oruca dönüştürmüştür. Dolayısıyla millet de oruç da artık Türkçedir. Arapların oruç yerine kullandıkları savm kelimesini beğenmemişler. İl Eski Türkçe, davlat Arapçadır; devlet ise söyleyiş, tını ve ses uyumuyla Türkçedir.
Çalışmamızın hacmi kavramları daha da çoğaltmaya olanak vermiyor. Özetle, imparatorluk toprakları genişledikçe dili de zenginleşir. Başka etnik grupların Türkçeyi öğrenerek Türkleşmesi, aynı siyasa içinde birleşmesi ve aynı ruh heyecanlarını yaşamasıyla süper etnos, yani büyük ve güçlü Türk milleti oluşur. Boşnak kızıyla evlenen Kürt oğlan, evde Türkçe konuşarak anlaşır. İlber Ortaylı Hoca’nın sözüyle, dört-beş asırda bir üç eski kıtayı hallaç pamuğu gibi atarsan değişim olmaz da ne olur; dil zenginleşmezse nasıl yaşar.
Türkler ve Türkçe
Türklerin ilk izlerini Hyong-nularda arayanlar çoktur. Bunun nedenleri vardır: Moğol yaylasında birliği ilk kez kuran bir Hun beyi olmuştur. Hunlardan sonra gelen Siyenpilerin bir kolu olan Ju-janlar, geleceğe bir ata bırakmadan silinip gitmişlerdir. Ama Hyong-nular silinmemiş; bozkırların uzandığı Macaristan’a yerleşmiş, ardından Fransa’ya kadar gitmişlerdir. Altaylarda VI. yüzyıl ortalarında Hunlardan gelen kararlı üst beyler ise Türkler olmuştur. Eberhard’a göre: “Hyong-nu kavimleri arasındaki kuvvetli ahenk bize bunları bir grup olarak tanıtıyor. Buna karşılık acaba Hyong-nu’ları Türk olarak kabul etmek mümkün mü? Benim için burada hiç şüpheye yer yoktur. Hyong-nular için nelerden bahsediliyorsa, bunun tamamen ayrıntıları onlardan sonra gelen Tu-cue’lerde var. Hyong-nu dili kalıntılarının bugün bile Türkler arasında kullanıldığı bu gerçeği doğrular.”152 Hyong-nuların kağan soyu Tu-ku ailesindendir.153 Çinli kronikçiler de Türkleri (Tu-cue), Hyong-nulardan ayırmazlar.154 Gumilev, Hun ve Töles, yani Uygur dillerinin birbirine yakın olduğu görüşünü tarihî kaynaklara dayanarak savunur.155
Çuvaşça, Türk dilleri içinde ayrı bir grubu temsil eder. Bütün Türk dillerinde ‘üzengi’ (üzengü) için kullanılan sözcük ortaktır. Günümüz Çuvaşçasında üzengi için tasarlanabilecek yeniden kurulmuş erken biçim ‘*irenge’dir (r’li Türkçe). Standart Türk dilleri için iki ana biçim tasarlayabiliriz: Oğuz, Kıpçak ve Türkistan grubu diller için ‘üzengü’; Baraba, Hakas, Tuva, Yakut ve Sarı Uygur varyantları için ‘izenge’.156
Róna-Tas, bu örnekte Çuvaşçayı ayıran r/z denkliğinin yanında Sibirya dilleriyle paylaşılan bir ünlü çizgisine de dikkat çeker; Sarı Uygurların IX. yüzyılda güneye göç ettiğini belirtir. Erken temas yorumu ile bu ses karşılaştırmasını birbirinden ayırmak gerekir.157 Ana Türkçenin başlangıçta ‘r’li mi yoksa ‘z’li mi olduğu konusunda süregelen anlaşmazlıklar nedeniyle kesin bir kanaate varılamamıştır. Ana Samoyedcede ‘yür’, geç antik Bulgarcada ‘yür’ ve Çuvaşçada ‘yür’; Yeni Türkçenin erken dönem alıntılarında ise ‘yüz’ (100) anlamındadır. Burada tek tek kişilerin bir harfi söyleyememesi değil, tarihsel ses denklikleri ve Toharcadan alıntılarda -s’nin -z ile karşılanması ele alınır; r’li biçimlerin gelişimi bu alıntılardan sonraya yerleştirilir. Sinor’a bağladığımız Hititçe değerlendirmesini bu dil karşılaştırmasından ayrı ele almak gerekir. Eski Toharca-Ana Türkçe ilişkileri MÖ ilk binyılın ilk yarısından sonraya tarihlenemez. Róna-Tas bu karşılaştırmada Geç Ana Türkçenin başlangıcını yaklaşık MÖ ilk binyılın ortalarına, z: r zıtlığının ortaya çıkışını ise MS ilk yüzyılın başlarına tarihlendirir.158 Türk dili Moğolcayla da sıkı bağlara sahiptir; ancak tarihin hiçbir döneminde taraflar birbirleriyle anlaşamamıştır. Bu, yazarın değerlendirmesidir.
Türkçenin Fin-Ugor, Samoyed, Tohar ve İranî dillerle ilişkileri, bu dilleri konuşan toplulukların eski komşulukları ve karşılıklı alışverişleriyle açıklanabilir.159
Toharcanın eskiliği, Hititçeyle ilişkisi ve göç tartışması, Toharlar başlığı altında kaynaklarıyla ele alınacaktır.160 Türk dili; diğer Altay dilleri, Ural dilleri, Hint-Avrupa dilleri, Ket dili ve İranî dillerle karşılıklı etkileşim içinde oluştu. Türk dilli kavimler, Ana Türkçe dönemlerinde bile bu dilleri konuşan topluluklarla komşuydu. Halkları ilk kez peşlerinden sürükleyip götürenler, bozkırın hâkimi Altaylı Türkler (Kuzey Hunları) oldu.161
Anadolu–Kafkasya–Soğdiyana–Panionia ve Altaylar
Anadolu coğrafyasının insanı, dünkü tarihin çocuğu değildir. Birçok Avrupa ulusu köklerini burada arıyor. Biz de eskiyi kurcalayalım.
Öyleyse Herodotos’tan başlayalım: V 13’te Paionialılar, Strymon kıyısında yaşadıklarını ve Troya’dan gelen kolonların soyundan olduklarını bildirirler. V 14–16’da Dareios’un emriyle bazı Paionialı toplulukların zorla Asya’ya götürülmesi anlatılır; dağ ve göl çevresindeki bazı gruplar ise boyun eğdirilemez. V 98, götürülenlerin Phrygia’ya yerleştirildiğini ve daha sonra Aristagoras’ın yardımıyla bir bölümünün yurtlarına döndüğünü belirtir. Bu anlatı, bir ödülü veya Troya Savaşı esirlerinin anavatana dönüşünü anlatmaz.162
Yukarıda adı geçen Strymon, Makedonya’da bulunan bir akarsudur. Ökmen çevirisinin 172. açıklamasında, Paionialıların dışarıdan geldikleri söylenir ve Turan kökenli olabilecekleri görüşü Rawlinson’a bağlanır. Bu ihtimal, kesin bir kavim özdeşliği olarak alınmamalıdır.163 Çin sınırlarında ilk kez göçebe bir imparatorluk kuran kavimlerden biri olan Hunlar, daha sonra Macaristan’a yerleşmişlerdir. “Greklerin Skyt adını verdikleri grubun içindeki Yaslar, Skyt döneminde Macaristan’a yerleşmişlerdi.”164 Deguignes’in Türklere bakışı, Türkçü düşünürlerinkinden de yanlıdır ama özgündür. “Hun tarihi, Çin tarihinden daha az eski değildir. Tarihî olayları Oğuz Han destanıyla bağlantı kurarak anlatır.”165 Kırzıoğlu Hocamız da böyle düşünür. Ona göre: “Gürcü/Kartel’de Orbelyan rivayetleri de Kıpçak ve Türklerin bir bölümünün Kafkaslar’da Makedonyalı İskender’den çok öncelerden beri yaşayageldiğini göstermektedir.”166 Mes‘ûdî’ye göre Hazar ve Alan ülkelerinin batısında aynı atadan türeyen dört Türk kavmi vardır. Bazıları göçebe, bazıları yerleşiktir ve her birinin hükümdarı vardır. Bu ülkeler arasındaki mesafeler günlerce sürer. Bu kavimler güçlüdür, savaşta zorludurlar. Çevre halkları mağlup ettiklerinden seferleri Bizans’a kadar ulaşır. Birincisine Becna, ikincisine Bacgırt (Başkurt), üçüncüsüne Becnak (Peçenek), sonuncusuna ise Nukerde denir; hükümdarları göçebedir.167 Sözcük benzerliklerini değerlendirirken dil ailelerini de ayırmalıyız. Soğdca, İranî diller içinde; Luvice ise Hint-Avrupa ailesinin Anadolu kolunda yer alır. Bu geniş aile ortaklığı, Türk adının kökenini veya iki dilin özel bir yakınlığını tek başına göstermez.168169 Çalışmamızda yer yer görüleceği üzere, geleneksel olmayan ve herkesçe kabul edilmeyen bir yaklaşımla, Hititçenin en erken Avrupa dillerinin kaynağı olan İç Asya’daki Toharcayla bağlantılı olduğuna işaret edeceğiz. Türklerin Toharcadan kavramlar aldığını da göreceğiz.
“Bizim kaynaklarımıza göre de Türk Aşina, ‘bir sıfat gibi anlaşıldığında’, kuvvetli ve yenen Aşina’dır. Gök Türklerden sonra Karahanlı hükümdarı Alp Kılıç Tonga, Bilge Türk Toğrul Hakan unvanını kullanır. Çin’e giden Uygur elçisinin adı Türk Uluğ’dur.”170 Bir Acem kaynağında ‘Türk-Hun’ deyişi, ‘kuvvetli Hun’ deyişi gibi yorumlanır. Ziya Gökalp171 ise Türk sözcüğünün anlamı için ‘töre sahibi’ yorumunda bulunur.
SOĞDİYANA VE SOĞDLAR
Önce iki farklı görüş var. Yukarıdaki Soğdiyana sözcüğü üzerinde durmalıyım. Gumilev, B. Laufer’in Han yıllıklarında korunan beş Yüe-çice kelimeyi Kuzey İran dil grubuna bağladığını, altıncı biçimi ise Sogd/Sogdi olarak yorumladığını aktarır. Gumilev’in aktardığı açıklamada son ek Oset, İskit, Soğd ve Yağnop dillerindeki çoğul ekiyle karşılaştırılır; bu diller Farsça ve Toharcadan ayrılır. Han dönemi burada MÖ 206–MS 220’dir. Gumilev, Laufer’in çözümlemesini Yüe-çiler hakkındaki kendi göç ve kimlik yorumuyla birleştirerek Baktria Greklerini yenen toplulukla Soğd adını ilişkilendirir. Bu aktarım, Laufer’in özgün çalışmasının doğrudan karşılaştırması değildir.172 Bu konuda Denis Sinor’dan farklı bir görüş aktarmalıyım. Görüleceği üzere, Soğdlar ile Toharlar konusunda bir çıkmaz sokak vardır. Toharlar (Yüe-çi), Hunlar tarafından itilince Bakterya’ya girdiler. Toharlar, İç Asya’nın tek Hint-Avrupalı topluluğu değildi. Diğerleri, Çinlilerin Kang-çü (Soğdiyana-Semerkant) diye bildikleri Soğdlar ile Turanlı göçebe Sakalardı. Toharlar, Tarım Havzası ile Taklamakan Çölü sınırlarında, kuzeye giden yol boyunca dağılmışlardı. Soğdlar da bu yolun üzerinde, Toharların batısında bulunuyordu; bölge Kaşgar, Yarkent ve Hotan’daki Saka bölgelerini kapsıyordu.173 Anlaşılan, Soğdlar İranîydi; Toharlar ise Z. V. Togan’ın ‘muhareren İranî kavim oldular’ ifadesinden de anlaşılacağı üzere, başlangıçta İranî Ari kavimlerden değillerdi. Şimdi sıra Toharlara geldi.
ARKAİK HİNT-AVRUPA DİLLİ HİTİTLER VE TOHARLAR
Togan Hocamıza göre: “Aryani kavimlerin Orta Asya’da görünmeleri MÖ 2. binde başlamıştır. Küçük Asya ve Kafkasya yoluyla Hazar Denizi’nin güneyinde bir süre kaldıktan sonra İran platosuna geldiler. ‘Vedik Aryaniler’ denilen grup ise MÖ 1700-1500 yıllarında Hazar Denizi’nin güneyinden, İran üzerinden Hindistan’a ulaştı. [Togan, İranî grupların Türkistan’a gelişiyle Fenike’den türemiş bir Ön Asya alfabesinin taşınmış olabileceğini düşünür. Karşılaştırılan pasajda bu aktarım için MÖ 1100 tarihi verilmez.] Ari medeni tacirlerin yerli kavimler üzerinde etkileri oldu. Ancak siyasi egemenliklerini başlangıçta günümüz İran’ının dışında kuramadılar. Daha sonraki yüzyıllarda Alanların (As), Harezmîlerin -kuruluş tarihlerini MÖ 1292’den başlatan takvimleri vardır-, Massagetlerin ve Soğdların da zamanla yerli Sakalar grubuna dâhil olduklarını görüyoruz. Eski bir Türk ‘Şu (Çu)’ rivayetine göre, Aryani istilası ve baskısıyla doğuya çekilen Türk kabileleri geri dönünce Çu Hanedanı ile birlikte Çu Havzası’na yeniden hâkim oldular. MÖ 8. yüzyılda Orta Tanrı Dağları’nda güçlü bir Saka devleti vardı. Saka Devleti’nin tarihi, tarih öncesi döneme kadar iner.”174 Colin McEvedy’nin ise karşıt bir görüşü vardır.
Kendi haritasında Toharları MÖ 2750’lerde Balkaş-Aral arasındaki bölgede gösterir. Buna göre Hint-Avrupalılar üç alt gruba ayrılmıştır. Ana gövdeden ilk ayrılan Ön Hititler olmuş ve Balkanlar’dan Anadolu’ya inmişlerdir. Hititlerin ayrılmasından sonra Hint-Avrupa dili konuşanlar Batı ve Doğu gruplarına bölünmüş; Batı grubu da kendi içinde ayrılmıştır. Bu gruptan kopan bir topluluk Orta Asya yollarına düşmüş, Balkaş Gölü’nün güneyine kadar ilerleyerek akrabalarından uzaklaşmıştır. McEvedy, Tohar dilini Batı Hint-Avrupa dil grubunda gösterir. Toharlar MÖ 1800’lerde Balkaş Gölü’nün doğusuna sarkmış ve burada Altay grubu dilleri konuşan topluluklara komşu olmuşlardır.175 McEvedy, okuryazarlığın bu bölgeye MÖ 2250’lerde dahi ulaşmadığı görüşündedir.176 Ayrıca ona göre, Batı Hint-Avrupa dil grubundan Orta Asya’ya doğru ilerleyen Toharların dili, Batı Avrupa grubunun dillerine benzemektedir.177 Toharca belgeler XX. yüzyılın başında bilim dünyasında tanınmaya başladığında, doğuda bir Batı Hint-Avrupa dilinin varlığı filologlar arasında büyük tartışmalara yol açtı. Üstelik bu dilin Batı grubuyla akraba olduğu hâlde diğer Avrupa gruplarıyla uyuşmaması tartışmayı daha da büyüttü. McEvedy, Avrupa dil gruplarını Batı Hint-Avrupa, Doğu Hint-Avrupa ve Hitit grubu olmak üzere üçe ayırıyordu. Ona göre Hitit grubu da Avrupa dil grubundan kopup Anadolu’ya göçmüştü.
Bu durumda Toharların Avrupa dilleriyle ilişkisi, Doğu Hint-Avrupa grubunun ayırt edici özellikleri gelişmeden önce kesilmiş olmalıydı. Hititlerin kökeni Batı Hint-Avrupalılara dayanıyor; bu grup, ana gövdeden koparak Balkanlar üzerinden Anadolu’ya geçiyordu.178 Bu bilgi büyük tartışmalara yol açmıştır; konuya ileride yeniden döneceğiz. Toharca belgelerin XX. yüzyıl başında tanınmasıyla filologlar arasında başlayan tartışmaya rağmen McEvedy, Toharları haritalarında MÖ 2750’ye kadar Balkaş’ın güneyinde, MÖ 2250’lerde ise kuzeyinde göstermeyi sürdürür.179 Farklı bir görüşü temsil eden Sinor’a göre asıl tartışmayı doğuran, Toharca ile Hititçenin kardeş diller oluşuydu. Bu yaklaşıma göre Hititler, klasik görüşün tersine, İç Asya’dan batıya, Kafkasya’ya; oradan da Anadolu’ya göçmüşlerdi. Hititçenin Kafkas dillerine benzerliğinin nedeni buydu ve aslında Hititçe ile Toharca birbirine çok yakındı.
Bu yakınlığın, iki dilin diğer Avrupa dillerinden ve hatta Hint-Avrupa dil ailesinin geri kalanından daha eski ve bağımsız bir koldan ayrılmış olabileceğini düşündürecek ölçüde olduğu ileri sürülmüştür. Toharcanın bu dilsel eskiliği nedeniyle Toharların doğudan, yani İç Asya’dan batıya göç ettikleri görüşü kolayca bir yana bırakılamaz. Elbette bu dilsel kanıt, A. K. Narain’in yazısında belirtildiği üzere, İç Asya’daki Tohar ülkesini Hint-Avrupalıların ilk ana vatanı kabul etmenin önünde bir engel değildir. Şimdi geriye bir sorun kalıyor: Toharca metinlerin İç Asya’da MS 1. binin sonlarına kadar bilinmemesi nasıl açıklanacaktır? İç Asya’da kalan Küçük Yüe-çiler ile ana gövdeden ayrılan Büyük Yüe-çilerin tarihleri farklı gelişmiştir. Yazılı metinler Kuça, Turfan ve Karaşehir’de (Agni)180 bulunmuştur. Bölgedeki Hint-Avrupalılara ait ilk dilsel kalıntıların geç bir tarihe ait olması, yazının kullanılmasıyla ilgilidir. Metinler, Brahmi denilen Hint hece yazısının çeşitli biçimleriyle kaleme alınmıştır. Kalıntılar arasında Budist dinî metinlerin çevirileri ile az sayıda ticari belge bulunmaktadır. Burada Tarım Havzası’nın Toharca A/B metinleriyle Baktriya’daki dili ayırmak gerekir. Kuşanların kullandığı Baktriyaca, Yunan alfabesiyle yazılan bir İranî dildi; onu yalnızca değişmiş bir Toharca olarak tanımlamamak gerekir.181
Çalışmamın bu noktasında, tarihçilerin Toharlar hakkındaki farklı görüşlerini özetlemeliyim. Birincisi, Colin McEvedy’ye göre Batı Hint-Avrupa dil grubuna dâhil olan Etiler, Avrupa’dan Anadolu’ya göç etmişlerdir.182 İkincisi, aşağıdaki dipnotta yer alan görüşe göre A. K. Narain, Toharları İç Asya’nın yerli halklarından sayar; batıya göç ederek İran üzerinden Anadolu’ya ulaştıklarını söylemesiyle McEvedy’den ayrılır. Anadolu’ya ulaşanlar, bozulmamış Toharcayı burada kullanmışlardır.183 Ordos bölgesinde Sarı Irmak, denize doğru akarken bölgenin kuzey sınırlarını çizer. Mete’nin Sarı Irmak boylarında yendiği Ting-linglerin bunlar olduğu düşünülebilir.184 Z. V. Togan’a göre ise batıda Yunan Devleti sona erip yerini Roma Devleti almaya başladığı sırada Bakterya, doğudan gelen kavimlerin istilasına uğradı. Togan, Yunan kaynaklarında Asioi ve Pasionoi gibi adlarla anılan kavimler arasında Tokharoi’yi de sayar; Tokharların MÖ 140 yılında Bakterya’ya ulaştıkları ve daha sonra İranlı kavimlerin arasına girdikleri görüşündedir.185 Böylece Tokharlar, Togan Hocamızın görüş alanına girer. Ayrıca Küşan hükümdarlarının ‘küçlü’ veya ‘külçur’ gibi Türkçe adlar taşıdığını, Toharların da bunlarla akraba olduğunu aktarır ve Avrupa’dan Asya’ya, oradan Anadolu’ya göç ettiklerini söyler. Dolayısıyla Sinor’un yukarıdaki görüşleri hem McEvedy’nin hem de Togan’ın görüşleriyle örtüşmez.186 Elbette farklı görüşler bu tarihçilerle sınırlı değildir. Sinor’a göre Yüe-çiler İç Asyalıdır. Küçük Yüe-çiler İç Asya’da kalmış; Büyük Yüe-çiler ise Hunların baskısıyla batıya göç etmiş ve dilleri İran Aricesinin etkisiyle değişmiştir. Toharcanın, yalnızca dilsel ölçütlerle dahi diğer Hint-Avrupa lehçelerinin en eskilerinden biri sayılması dikkat çekicidir. Bu durumda dilsel kanıtlar, İç Asya’daki Tohar ülkesini Hint-Avrupalıların ana vatanı olarak kabul etmenin önünde engel oluşturmaz.187
MÖ 2750’lerde Hint-Avrupa dil grubu üç kola ayrılmıştı: Batı Hint-Avrupa, Doğu Hint-Avrupa ve Balkaş Gölü ile Aral Gölü arasındaki bölgede bulunan Hint-Avrupa dilli Toharlar. Aynı dönemde Batı Hint-Avrupalılardan kopup Trakya’dan Anadolu’ya göç eden Hititler de vardı. Anlaşılan en maceracı olanlar Toharlardı; Balkaş Gölü çevresine kadar ulaşmışlardı. Hititler gibi kendilerine daha yakın olan Anadolu’yu seçmemiş, Orta Asya içlerine yönelmişlerdi.188 Bu aktarımla çelişen ikinci bir görüşü de vurgulamalıyım: Toharlar İç Asyalı, yani Doğu Türkistanlıdır. İlk yazılı belgeleri Turfan ve Karaşehir’de (Agni) bulunmuştur. Bunlar, Brahmi denilen Hint hece yazısının çeşitli biçimleriyle kaleme alınmıştır. Toharların bir bölümü doğuya gitmeden önce batıya göç etmişti. Hititçe ile Toharca, Hint-Avrupa ailesinin ayrı kollarıdır; ortak eski özellikleri özel bir yakınlığın kesin kanıtı sayılmamalıdır.
Bu dil karşılaştırmasından tek başına belirli bir göç yönü veya Hint-Avrupalıların kesin ana vatanı çıkarılamaz.189 Aşağıda göreceğimiz üzere, MÖ 2250’lerde yazı yalnızca Mısır, Doğu Akdeniz kıyıları, Güneydoğu Anadolu’nun bir bölümünü de içine alan Anadolu-Suriye-Irak hattı ile Hindistan’da İndus Vadisi’ne uzanan bölgede vardı. Bunlar Mısırlıların hiyeroglif yazısı, Sümerlerin çivi yazısı ve hemen komşusu Linear Elam yazısıydı. Avrupa’da ve Anadolu’nun büyük bölümünde henüz yazı yoktu.190 McEvedy’ye göre MÖ 1275’te Uzak Asya’daki Toharlar okuryazar değildi; Hititler ise bu dönemde yazıyı kullanıyordu.191 Oysa Doğu Türkistan’da, Kaşgar çevresinde konuşulan Toharca Hititçeyle akrabadır. Dahası, çalışmamızda Hititlerin Anadolu’ya Avrupa’dan göç ettiklerini; İç Asya’da, Kaşgar çevresinde yaşayan Yüe-çilerin (Toharların) ise Çin’in ilk tarihsel kayıtlarında ‘komşularından üstün bilgiye sahip’ bir topluluk olarak anıldıklarını göreceğiz. MÖ 1000 dolaylarında Çu sarayına armağan ulaştıran diğer gruplarla birlikte listelenmişlerdi. MÖ III. yüzyılda Hsiyung-nulara (Hyong-nulara) komşuydular. MÖ 209’da babasını öldürerek Şan-yü olan Mete, doğudaki komşuları Tung-hulara ve batıdaki Yüe-çilere karşı seferler düzenledi. Yüe-çilerin batıya göçü ise tek bir olay değildi; Mete dönemindeki yenilgileri, sonraki hükümdarlar zamanındaki çatışmalar ve Wu-sun baskısı izledi. Bu sürecin tamamını MÖ 209’a bağlamamak gerekir.192
Ana-Türkler Döneminde Türkçe, Toharca ve İranlı Kavimler
Róna-Tas’a göre Ana-Türklerin Toharlarla nerede temas kurduklarını henüz bilmiyoruz. Toharlar, batı yönündeki göçlerinin ardından doğuya da göç etmiş ve ilk bin yılın ilk yarısında Çin sınırlarına dayanmışlardır. Róna-Tas, Eski Toharca ile Ana Türkçe arasındaki temasların milattan önceki ilk bin yılın ilk yarısından daha geç olamayacağını ileri sürer.193 Burada bir karşılaştırma yapmalıyım. Önce Róna-Tas’ın Türk dili için önerdiği yaklaşık dönemlendirmeyi vermeliyim: Erken Ana Türkçe MÖ 3000–500, Geç Ana Türkçe MÖ 500–MS 400. Araştırmacı, bu sınırların yuvarlanmış yıllarla verildiğini belirtir.194 Toharca konuşanların bilinen hareketliliği, Avrasya’nın devasa kara parçası üzerinde bir ‘koridor’ oluşturan İç Asya’da diğer insan topluluklarıyla etkileşime girdiklerini göstermektedir.195 Strabon, Bakterya’yı Yunanlılardan alan en tanınmış göçebeler arasında Asii, Pasiani, Tochari ve Sacarauli’yi saymıştır.196
Orta Asyalı Toharların ilk Çin kayıtlarında izleri vardır. Yüe-çi adının ilk biçimleri olan Yüe-çi, Nu-şı (veya Cı) ve Yu-şı dikkate alınırsa MÖ 1000 dolaylarında Çu sarayına ulaştığı söylenen haraç verenlerin listesinde Yüe-çileri, yani Toharları bulabiliriz. Bu bir rivayet olabilir; ancak adın Han Hanedanı’ndan önce bilindiğini gösterir. MÖ III. yüzyılın başlarından önce, bir yanda Çin (Ch’in), diğer yanda Hsiyung-nular bulunuyor; Toharlar bu iki güç arasında yaşıyordu.197 Eberhard, Şensi (Shensi/Shaanxi) ve Kansu’daki bu erken kültürün topluluklarını Türk halklarının muhtemel atalarıyla ilişkilendirir. Buranın Türklerin asıl ana yurdu olduğunu ileri sürmez; Türk yayılmasının bir sınır bölgesi olabileceğini belirtir.198 Bu kayıtta benzerliklerin yanı sıra Kuzey Çin’deki kavimlerin yerlerini gösteren farklılıklar da vardır. Kayıt esas alınırsa Kansu, Toharların eline geçmişti.
McEvedy’ye göre Hint-Avrupa kavmi Toharlar, MÖ 2750 dolaylarında Baykal Gölü’nün batısına kadar ulaşmış; bölgedeki topluluklar tarafından daha doğuya itilmişlerdi. MÖ 1575 dolaylarında Balkaş Gölü’nün güneydoğusuna yerleşerek Çin Protektorası’nın sınırlarına yaklaşmışlardı.199
Wisconsin Üniversitesinden A. K. Narain’e göre Toharlar, Orta Asya’daki kalabalık halklar koridorunda diğer topluluklarla iyi ilişkiler kurmayı başarmışlardı. Hint-Avrupa dilli bu topluluğun dili, Budist bir eser olan ‘Maitrisimit’in Uygurca hatimesinde geçen ‘tvyry’ sözcüğü esas alınarak Toharca diye anılagelmiştir. St. Petersburg’da muhafaza edilen iki dilli metindeki ‘tokharika’ sözcüğü de bu adlandırma tartışmasında kullanılmıştır. Ancak sözcüğü ‘Kuçalı kadın’ diye açıklayan eski yorum sorgulanmıştır; bu belgeyi adlandırmanın kesin kanıtı saymamak gerekir. Çalışmada başka bulgular da vardır; ancak şimdilik bu veriyle devam ediyorum. Etnik ve dilsel Tohar unsurlarının MS 1. bin boyunca İç Asya’daki varlıklarını sürdürdükleri kuşkusuzdur. MS II. yüzyılda Ptolemaios; Gansu’daki Thaguoraioi’den, Soğd ülkesindeki Tachoroi’den ve Bakterya’daki Tocharoi’den söz etmiştir.200 Eberhard, Şensi ve Kansu’yu Türklerin asıl anayurdu olarak göstermez; bu bölgenin Türk yayılmasının bir sınır bölgesi olabileceğini söyler.
Bu kültürün topluluklarını da sonraki Türk halklarının muhtemel atalarıyla ilişkilendirir. Türkler ile Toharların komşuluğu için ayrıca kaynaklara bakmak gerekir.201 Toharcadan ileride örnekler vereceğiz; şimdilik Oğuz boylarından birinin adının Döğer olduğunu belirtmekle yetinelim.202 Hitit dilinin Hint-Avrupa dil ailesine mensup olduğu son bulgularla kesinleşmiştir. Hindistan klasik edebiyatında MS IV. yüzyıldan önce ‘Tushara’ veya ‘Tukhara’ adı, barbar sayılan bir halk için kullanılmıştır. Çin’in İlk Çağ tarih kayıtlarında ise Ç’i-lye Dağları ile Dun-huang arasında yaşayan Yüe-çi halkının, Hsiyung-nuların baskısıyla MÖ II. yüzyılda Amuderya Vadisi’ne ulaştığı; Küçük Yüe-çilerin ise ana yurtlarında kaldığı bildirilir. Kansu seramik sanatının MÖ 2500–500 arasındaki iki bin yıllık kesintisiz gelişimi içinde bir ‘Yüe-çi seramik sanatı’ndan söz edilmektedir. Toharcanın Hint-Avrupa ailesinden erken ayrılmış olabileceği ileri sürülmüştür. Ancak Hititçeyle paylaştığı eski özellikler, iki dilin özel bir yakınlığını veya İç Asya’nın kesin ana yurt olduğunu tek başına göstermez.203 Görülüyor ki tarihçilerin farklı görüşleri vardır. Toharların, hatta Ari kavimlerin ana vatanı İç Asya mıdır, Avrupa mı? Türklerin bir Ari kavmi olan Toharlarla dilsel veya diğer toplumsal ilişkileri çok eski dönemlere kadar uzanıyor mu?
HYONG-NULAR VE TOHARLAR
Toharcanın Hint-Avrupa ailesinden erken ayrılmış olabileceği dilbiliminde tartışılır. Hititçeyle paylaştığı eski özellikler ilgi çekicidir; ancak bunlar iki dilin özel olarak birbirine daha yakın olduğunu veya Toharcanın diğer dillerden daha eski olduğunu tek başına kanıtlamaz. Yüe-çi adının ilk biçimleri olan Yüe-çi, Nu-şı veya Yüe-çi dikkate alınırsa MÖ 1000 dolaylarında Çu sarayına ulaştığı söylenen haraç verenlerin listesinde Toharları bulmaktayız. MÖ III. yüzyılda Çin’e karşı koyamadıkları için daha kuzeye çekiliyorlardı; ancak Yüe-çilerin, Teoman’ın oğlu Mete Yabgu’nun -Çinlilerin deyişiyle Şan-yü’nünhışmına uğrayacağı günler yakındı. Çin kayıtlarında, Yüe-çi kralının öldürülüp kafatasından bir içki tası yapılması Mete’nin ardından gelen Laoshang Şan-yü dönemine bağlanır. Strabon, Asii ve Pasiani ile birlikte Bakterya’yı Yunanlıların elinden alma sorumluluğunu paylaşan en tanınmış göçebeler arasında Taxaroi’yi, yani Toharları da saymıştır.204 Grek-Bakteryenler, Hunların elinden kurtulan Yüe-çilere (Toharlara) yenilince Hindistan’a çekildiler (MÖ 130).
Gumilev’e göre Toharlar, Mete Yabgu’ya yenilmeden önce Pamirlerden doğuya uzanan Tanrı Dağları ile güney ve doğuya yayılan Pamir ve Karanlık Dağları arasındaki bölgede yaşıyorlardı. Dağlarla çevrili bu bölgede Taklamakan Çölü bulunur. Dağlardan inen tatlı su kaynakları, göçükler arasında kaybolup yeniden yeryüzüne çıkarak vahaları oluşturur. Yazı da kışı da sert olan bu ilginç bölgede insanlar dağ yamaçlarında yaşar; bilim ve sanatla uğraşırlardı.205 İsimsiz bir halktı. Tibetliler onlara ‘Akbaş/Tha-Gar’ diyor; tarihçiler bugün onları Toharlar olarak adlandırıyor. Toharlar, Hint-Avrupa dillerinden birini konuşuyorlardı.206 Toharlar hakkında, çalışmamızın farklı yerlerinde geniş ve birbirinden ayrılan görüşler içeren alıntılar vardır. Şu kadarını aktarmadan geçemeyeceğim: “Toharların (Yü-cıların) ana vatanı İç Asya’dır. Eski Çin yıllıklarında adları Yü-cı (Yüe-çi) olarak geçer. Dağlarda yaşadıkları ve dillerinin, bilinen Hint-Avrupa dillerinden daha eski özellikler taşıdığı ileri sürülmüştür.”207 Bu konuya ileride yeniden döneceğiz.
HUNLAR (HYONG-NULAR) VE TOHARLAR (YÜE-ÇİLER)
Ön Asya toplumları ile Türkler arasında İlk Çağlardan beri ilişkiler vardı; Türkler batı kültürüne açıktı. Oğuz boylarından birinin adı ‘Döğer’dir. Ancak bu adın Toharlarla ilişkisi ayrıca gösterilmelidir; yalnız ad benzerliğinden Hun–Tohar ilişkisi sonucuna varamayız.208
Gumilev’in anlatımına göre MÖ IV. yüzyılda Hyong-nular, 24 boydan oluşan güçlü bir devlet kurmuşlardı. Yazar, bu devletin başında ömür boyu görev yapmak üzere seçilen bir başkan (Şan-yü/Yabgu) bulunduğunu belirtir. Sağ kabile prensleri (Batı Bilge Elikleri) ile sol kabile prenslerinin (Doğu Bilge Elikleri) oluşturduğu bir hiyerarşi vardı. Eski Moğol topluluklarının ataları sayılan doğulu göçebeler Hunlar tarafından etkisiz hâle getirilmiş; buna karşılık Orta Asya’dan Ordos’a kadar uzanan Yüe-çiler, Hunlara (Hyong-nulara) vergi koymuşlardı. Öte yandan Çin, Ordos bölgesini Hunların elinden almıştı. Hun Yabgusu Teoman (T’u-man) ise büyük oğlu Mete’den (Mo-tun) kurtulup tahtı küçük oğluna bırakabilmek için komşularının her isteğini kabul etmeye hazırdı.209
Bu noktada Soğdiyanalılar hakkındaki iki farklı görüşe yeniden başvurmak zorundayım.
Vedik Aryaniler ve İranlı Aryaniler: Ari kavimlerin Orta Asya’da ilk görünüşleri MÖ 2. bine rastlar. Kafkasya yoluyla Hazar Denizi’nin güney kıyılarına gelen bu topluluklar, bir süre burada kaldıktan sonra MÖ 1700–1500 dolaylarında Hindistan’a gidip yerleştiler. Türkistan’a yerleşen İran zümresine mensup topluluklar ise Harezmîler, Soğdlar ve Alanlardı. Bunlar Avrupa’dan Kafkasya ve Küçük Asya üzerinden İran’a, oradan da Türkistan’a gelmişlerdi. [Togan, Harezmlilerin MÖ 1292’den başlattıkları takvimi yerleşme rivayetiyle ilişkilendirdiklerini aktarır; bu tarih burada bağımsız olarak doğrulanmış bir göç tarihi değildir.] Daha sonraki yüzyıllarda Harezmîler ile Alanların (As), yerli Massagetler ve Soğdlarla birlikte Sakaların arasına katıldıklarını biliyoruz.210 Toharlar ise bu toplulukların arasına sonradan girmelerine rağmen bazı tarihçilerce İranî bir kavim sayılmışlardır.211
Oysa Toharlar, burada anlatılan gruptan değildir. İleride aktarılacak bilgilere bakılırsa ilk Aryani topluluklardan biridir. Narain’in bu bölümde ele aldığı İç Asya bölgesindeki Hint-Avrupa dilli kalıntılar, onun tarihlemesine göre yaklaşık MS 1. binin üçüncü çeyreğine aittir. Bulunan belgeler, Hint hece yazısıyla kaleme alınmış dinî metinler ile az sayıdaki ticari kayıtlardır. Bu belgelerde kullanılan dil, kentum grubuna dâhildi. Latince ‘centum’ sözcüğünün ‘yüz’ anlamından adını alan bu grupta Germen, Kelt ve İtalik diller ile Toharca ve Anadolu-Yunan dilleri bulunuyordu. Toharca; adını Avestaca ‘satəm’, yani ‘yüz’ sözcüğünden alan satem grubundaki Hint-İran, Slav-Baltık dilleri ile Ermenice ve Arnavutçadan görece daha uzaktı.212 MÖ 2750’lerde Balkaş Gölü yakınlarında, Sirderya’nın doğusunda bulunan Toharlar, şaşırtıcı biçimde Batı Hint-Avrupalılarla aynı dil grubundaydılar.213
Burada Denis Sinor’un derlediği eserde A. K. Narain’in farklı yaklaşımına başvurmalıyım: “MÖ 1000 dolaylarında Çu sarayına ulaştığı söylenen haraç verenlerin listesinde Yü-cıları, yani Toharları bulmaktayız. Toharlar (Yü-cılar), Sarı Irmak’ın kuzeyindeki Çi-lyen Dağları ile Dun-huang arasındaki bölgeye MÖ 3. yüzyıldan önce yerleşmişlerdi. Bir yanda Ch’in’e, diğer yanda Hunlara komşuydular. Hunlar tarafından MÖ 2. yüzyılda Soğdiyana’ya itilen Yü-cıların bir bölümü bunlardı. [Baktriya’da Kuşanların benimsediği Baktriyaca, İranî bir dildi; onu değişmiş Toharca diye nitelememek gerekir.]”214 Şu kadar ki: “Doğuda kalan ve dilleri değişmeyen Küçük Toharların (Yü-cıların) konuştuğu Toharcanın, yalnızca dilsel ölçütlerle bile Batı Hint-Avrupa lehçelerinden daha eski olduğu bazı filologlarca ileri sürülmüş; Küçük Yü-cıların dili ile Hititçe arasındaki benzerliklere dikkat çekilmiştir. Hititçenin bütün Avrupa lehçelerinin en eskilerinden biri olduğu göz önüne alındığında bu yakınlık daha da önem kazanır. Toharcanın eskiliği nedeniyle Tohar ülkesinin Hint-Avrupalıların ilk ana vatanı olabileceği görüşü kolayca reddedilemez.” Bu yaklaşım klasik görüşlere uymaz. Burada Baktriya’daki Baktriyaca ile Tarım Havzası’nın Toharca A/B dillerini ayırmak gerekir. Tarihî Yüe-çilerin batıya göçünü, Tarım Havzası’ndaki Toharca A/B belgeleriyle aynı topluluğun kesintisiz dil tarihi olarak ele almamak gerekir. Bu dil belgeleri Kuça, Karaşehir ve Turfan çevresinde bulunmuştur.215
Özet ve Düşünceler
a) Togan’a göre Asya’ya ilk Aryani göçleri MÖ 2. binde başlamıştır. Kafkasya ve Küçük Asya üzerinden gelen Aryani kavimler iki gruba ayrılır: İran üzerinden Hindistan’a göçen Vedik Aryaniler ile Küçük Asya’dan İran yoluyla Türkistan’a ulaşıp yerleşen Harezmîler, Soğdlar ve Alanlar. Harezmîler, yörede kullandıkları takvimi MÖ 1292’den başlatmışlardır. Maşrık (Doğu) hükümdarının izniyle Harezm’e yerleşmiş; bölge Türkleri İskender tarafından yenilgiye uğratılınca onlarla birlikte doğuya çekilmişlerdir. Eski Türk rivayetlerine göre kısa süre sonra geri dönerek Çu Havzası’ndaki eski egemenliklerini yeniden kurdular. MÖ VIII. yüzyılda Orta Tanrı Dağları’nda bir Saka devleti vardı.216 MÖ 140 dolaylarında, Sakaların ardından adları Yunan kaynaklarında Asioni, Pasioni, Tokharoi ve Sakarauloi biçiminde geçen kavimler Bakterya’ya geldiler. Asionilerin - Türkler dönemindeki Asların- İranlı bir kavim olduğu kabul edilir. Pasionilerin, El-Birunî’de Aslarla birlikte anılan ve Göktürkler döneminde Kanger adıyla bilinen Peçenekler; ilk dönem Sakarauloilerin de Sakaların bir bölümü olmak üzere Türk kökenli oldukları ileri sürülebilir. Toharlar (Yüe-çiler) ise sonradan İranlı bir kavim sayılmışlardır.217 Hoten ve Kaşgar üzerinden gelerek Jakartes (Sirderya) ile Balkaş Gölü arasındaki bölgeyi ele geçirdiler.
b) Toharlar hakkında öğrendiklerimiz, bazı çıkarımlarımızı sıralamamıza imkân veriyor. Eberhard, Şensi (Shensi/Shaanxi) ve Kansu’daki bu erken kültürün topluluklarını sonraki Türk halklarının muhtemel atalarıyla ilişkilendirir. Bu topluluklar, ilk göründükleri MÖ 3. binin ortalarında bile daha sonraki dönemlerde taşıdıkları özelliklere sahiptiler.218 Doğu Türkistanlı Türkler, doğudaki kavimler kadar Mongoloid değillerdi; Tibetli topluluklarla karışmışlardı.
“MÖ 2. yüzyılda Hunlar, Büyük Yü-cıları, yani Toharları Doğu Türkistan’dan Bakterya’ya göçe zorlamışlardı. Hunların etkisi dışında kalan Küçük Yü-cılar, yani Toharlar ise Doğu Türkistan’da, İç Asya’da kaldılar.” İlber Ortaylı’ya göre: “Bugün Kırgızistan dediğimiz yerde Toharya (Döger) Türkleri hâkimdir. Bölge bir zamanlar Karahanlıların hâkimiyetindeydi; buraya göç etmişlerdir. Düşünün, en uçtaki Türk yerleşimi Kıpçaklardan çok Oğuzlara bağlıdır. Bugün bile Kıpçak ve Oğuzların folklorik özelliklerini görebiliyorsunuz.”
c) Türklerde ırk ayrımcılığı yoktu. Aynı kabileden evlenme yasağı nedeniyle Türkler, ana yanından akrabalığa önem verirlerdi. “Ana kurt olunca, kurt oğuşundan bir erkeğin kuzgun oğuşundan bir kızla evlenmesi caizdir; ama kurt kızını asla alamaz.”
d) Türk kavimleri din ve kültür unsurlarını yalnızca Çin’den almadılar. Budizmi Tibet’ten, çeşitli dinleri Perslerden; İslam’ı ise doğrudan Araplardan çok Acemlerden öğrendiler. Arap orduları, geniş bozkıra elli bin kişiden az bir kuvvetle giremeyeceklerini ve böyle bir girişimin çok pahalıya mal olacağını biliyorlardı. Çünkü Türk topluluklarının yaşama alanı, uçsuz bucaksız Asya bozkırlarıydı ve bozkır savaş tekniğinde üstün olan taraf bozkırlılardı. Emeviler askerî garnizonlarını Semerkant’ta kurmuş, ancak bozkıra hâkim olamamışlardı. Özellikle Abbasiler döneminde bozkır topluluklarıyla doğrudan çatışmaya girmediler. İslam bilim insanları ve seyyahları kuzeyde Bulgar’a kadar ulaştı; İran’ın fethinin ardından Turan içlerinde kültürel faaliyetlerde bulundu. Çalışmamızda bu ilişkiler hakkında kaynaklara dayalı bilgiler yer almaktadır. Türkler eski dönemlerden beri Çinlilerle uyuşamadılar; buna karşılık Çin’in batıya doğru yayılmasının önünde güçlü bir set oluşturdular. Bu nedenle Batılıların Türklere bir teşekkür borcu olduğu söylenebilir. Benzer bir durum batıda, Kafkasya’da yaşandı. Kafkasların kuzeyine çıkmak isteyen Arap yayılmacılığının karşısında bu kez Hazar Türkleri vardı. Onlar olmasaydı Roma’nın, yani Bizans’ın durumu ne olurdu?
e) Hyong-nularda Mete’nin unvanı ‘yabgu’ydu. Doğu Türklerinin hükümdarına ‘kağan’ denirken Batı Türklerinin ‘yabgu’ unvanını kullandığı bilinir; Oğuzlar da bu unvanı kullanmıştır. Eğer sözcüğün Soğdcadan, İranî Ari veya Hindistanlı Vedik Aryanilerin dilinden geldiği ya da Toharcadan (Yüe-çi dili) geçtiği görüşü doğruysa yabgu, tekin, tarkan, acun, ferişte (melek), buyla ve tamukh/tamu (cehennem) gibi unvan ve kavramların; Aral çevresindeki bozkırlarda erken dönemlerde Türkleşen Toharlar, Alanlar ve Bakterya toplulukları aracılığıyla Türkçeye girdiği düşünülebilir. Mete’nin meraklı torunları, Ari dillerinden alınan bu kavramların bazılarının kaynağını bugün bile tartışmaktadır.
VOLGA BOYUNDA HUNLAR VE AKRABA KAVİMLER
370’li yıllarda, Hunların Volga’nın doğusunda bulunan bir kolu Kafkaslar üzerinden akın düzenledi. Doğu Anadolu yoluyla Filistin’e kadar ilerleyen bu topluluklar, kaynaklarda bize yabancı gelebilecek çeşitli adlarla anılır:
Hunlar, Mazkhutlar/Massagetler, Thaumadağ/Toma, Kumuklar, Uzlar/Oğuzlar, Macarlarla birlikte Dağıstan’dan Tuna boyuna inen Türk boyları ve Pugurlar (Bulgarlar?). Bu toplulukların her biri Kafkasya’da ve Doğu Anadolu’da çeşitli bölgelere adlarını bırakmıştır. Uralların doğusundaki yurtlarından 460 yılında göç eden Saragurların (Sarı Ogurların) 468’de Kafkasların güneyine geçmeleri; Hazar, Kıpçak ve Paçan (Peçenek) boylarının Kafkasya’ya yönelik akın ve savaşlarıyla ilişkili olabilir.219 Gumilev, Güney Sibiryalılar ile Altay çevresindeki Fin-Ugor topluluklarının, Çinli coğrafyacıların MS III. yüzyılda Wu-i-Pei adıyla andığı Kuzey Ugor Devleti teşkilâtına sahip olduklarını aktarır. Bu devletin bulunduğu yeri yaklaşık olarak bugünkü Omsk çevresinde gösterir. Avrupa’ya doğru uzun yolculuğa yalnızca Hunlar ve Ugorlar değil, Ugorların ayrı bir topluluk hâline gelen torunları ile Hunların torunları da katıldı. Hunlar bu birliğin çekirdeğini, Ugorlar ise çevresini oluşturdu. Birlikte meydana getirdikleri Hun hareketliliğinin yönlendirdiği ortak tarihsel kaderi yaşadılar; ayrıldıktan sonra ise Doğu ile Batı arasında kendi başlarına siyasal sistemler kurdular.220 Bulgarlar ve Macarlar bunlar arasındaydı.
Gumilev, V. yüzyılın sonu ve VI. yüzyılda Ugor halklarının Yunan kaynaklarında Gunno-Sabirler, Gunno-Utigurlar, Gunno-Kutigurlar ve Hunu-guru gibi çift adlarla anıldığını belirtir.221 Derbent ve Daryal geçitlerinin kuzeyindeki kapıların ardında çeşitli topluluklar yaşıyordu. Bulgarlar yerleşik değildi; puta tapan, yabani bir topluluk olarak tanımlanıyorlardı. Bununla birlikte Tarku, Endirey ve Etil şehirlerinde yerleşik Bulgar grupları da vardı. Sabirler, Ugorlar/Ogurlar, Unnogurlar (Onogurlar), Abarlar, Eftalitler ve Kalıslar gibi Gence-Karabağ ülkesindeki toplulukların her biri göçebeydi ve çadırlarda yaşıyordu. Geçimlerini sürülerinden, balıkçılıktan, yaban hayvanı avından ve yağmadan sağlıyorlardı.222 Bakü Üniversitesi hocalarından, Ermenice bilen Lukasyan Grabar; 660 yılına kadar kaleme alınmış kaynakları tarayarak bazı Türkçe sözcükler belirlemiş ve bunların Göktürk Yazıtları’ndan yaklaşık yüz elli yıl önceki yazılı kayıtlarda bulunduğunu söylemiştir.223
Son olarak bu bölümü bir yargıyla kapatmak zorundayım. Türk sözcüğünün benzerine Anadolu’da, Hitit tanrısı ‘Tarkun(dassa)’ adında rastlıyoruz. Asur yıllıklarında mağlup Trakların adının benzerini, Hoten ve çevresindeki Sakacada Türkçe karşılığı ‘kapkağ’ (kapak) olan ‘trake’ sözcüğünde buluyorsak; bu kavram bize destandaki ‘miğfere benzeyen dağda yaşayanların adları, kendi ağızlarıyla Türk oldu’ cümlesini çağrıştırıyorsa Eski Türkleri anlamak için ne kadar geniş bir coğrafyada dolaşmak zorunda olduğumuzu görürüz. Göktürk döneminde, devletin Hazar’ın kuzeyine ulaşan ve Kafkasya’dan Anadolu’ya uzanan bölgelerinde Türkî koloniler görmek durumundayız. ‘Türk kolonileri’ diyorum; çünkü Volga ile Kuzey Kafkasya’daki Hazar Kağanlığı, Göktürk kağan soyundan gelen hükümdarlarca yönetildi. Göktürkler Kuzey Karadeniz kıyılarını Hazarlarla birlikte denetlemeyi düşündüler. Bumin’in kardeşi İstemi Kağan, batı bozkırlarını egemenlik altına alma tasarısını gerçekleştirmek üzere ordunun başına getirildi. Bölgeye ulaşan İstemi Yabgu’nun önünden kaçanlar -Avarlar- ile yeni kahramanların buyruğuna girmeyi kabul edenler -Bolgarlar/Bulgarlar ve Hazarlar- Türk dilli halklardı. Batı Göktürk Kağanlığı dağıldıktan sonra Hazar bölgesine ulaşan Du-lo (Tu-lu) örgütüne mensup Aşina prensini Bulgarlar; yine aynı soydan, Nu-şi-bi yönetiminden gelen prensi ise Hazarlar kağan seçtiler ve bu uygulamayı sürdürdüler.224
Aslar
“Alanlar (Aslar) ve Toharlar, doğuya gitmeden önce Türkler arasında uzun süre yaşayarak Türkleşmişlerdi. Toharlar, Oğuz boyu Döğer ile Dukharlı Yusuf’un boyuydu. Yazgur/Yazır ise adını değiştirmeden bir Oğuz boyu olmuştu.”225 Gumilev, Tonyukuk ve Bilge Kağan dönemini anlattığı bu bölümde, Azları Sayan sıradağları ile Altaylar arasında, Uygurların yakın akrabaları olarak tanımladığı İzgilleri ise Selenga’nın yukarı akımlarında ayrı ayrı gösterir.226 “Bunlar [İranî, dolayısıyla Hint-Avrupa dil ailesi içinde değerlendirilen] kavimlerdir. Gardizi onlara Aziyan der. Azlar, Hiyonit tahtına kağan veren topluluk olarak tanınırlar. Tahtın Bizans’a gönderdiği elçinin adı Azkil’dir.”227 Yukarıda görüldüğü üzere, doğuya göçmeden önce batıda -hangi dönemde olduğu belirsizdir-228 Türkler arasında yaşayarak Türkleşmişlerdi.
Sarmatlar
Gumilev’in girişte verdiği tarih özetine göre, “MÖ 8. yüzyılda yerli Kimmerleri kovalayarak Karadeniz boyunca yayılan İskitler, Yunanlılarla ilişkiye girmişlerdi. Ancak MÖ 2. yüzyılda doğudan gelen Sarmatların saldırısına uğradılar. Sarmatlar yaklaşık yedi yüz yıl boyunca oval çömlekler yaptılar, Bizans’la buğday ticaretini geliştirdiler ve zırhlı süvari atları yetiştirdiler. MS 370-463 yılları arasında yaklaşık bir yüzyıl direndikten sonra Hyong-nular tarafından dağıtıldılar. Daha sonra Hyong-nuları yenen Bulgarlar ve Hazarlar döneminde de iç bölgelere savruldular.”229 Sarmatlar, İskitlerden sonra Karadeniz’in kuzeyindeki ovaların üst beyleri oldular. Sarmat topluluklarının Türklerle ilişkisi ayrıca araştırılmalıdır; bu ilişki tek başına onların Türkçe konuştuklarını göstermez. Bunların Orta Dinyeper’den Karpatlara kadar uzanan sahayı kontrol ettikleri göz önüne alındığında, bazı Slav kabilelerinin Türk etkisine girdiği düşünülebilir.
Roks-Alanlar ile Yazıglar araştırmalarda İranî Sarmat çevresiyle ilişkilendirilir; bunların Türklüğü kesinleştirilmiş bir sonuç olarak sunulmamalıdır. MS 1-II. yüzyıllarda bu zümreler Don ve Aşağı Tuna bölgesindeydiler. III. yüzyılla birlikte Kuzey Karadeniz boyunca Germen, Slav ve doğudan gelen Türk boyları birbirlerini etkilediler. 375 yılına gelindiğinde Hun boylarının Avrupa yönündeki ileri hareketi başladı.230 Bulgarlar (Onogurlar)231, Hyong-nuların (Avrupa Hunlarının) bağlaşığıydılar. Hunlar, Avrupa içlerinde yenilerek Volga’ya çekildiklerinde Bulgarların ihanetine uğradılar. Bu, bir anlamda Doğu Avrupa’da Ting-ling (Oğur, Kıpçak)-Hyong-nu hesaplaşmasının tekrarıydı.232 Bulgarlar yaklaşık iki yüz yıl özgürlüklerinin tadını çıkardılar; ardından Hazar Türklerinin bir parçası oldular. Hazarların yerini Kumanlar aldı; ancak onlar da yeni Hristiyanlaşan kavimler arasında kaybolup gittiler (XIII. yüzyıl)233. Ne var ki asimile olmayan Türk kavimleri günümüzde özerk Başkurt, Tatar, Kırım, Kalmuk ve Kafkasya bölgelerinde yaşamaktadır.
As/Alan adıyla anılan toplulukların dilini dönem ve bölgeye göre değerlendirmek gerekir; Türk topluluklarıyla ilişkileri, bütün Asların sonradan Türkçe konuştuğunu göstermez. Sakālibe adı da her kaynakta Türk dilli bir topluluğu belirtmez. Bulgar-Tatar tarihi bağlamında anılan Isıklı, Suar/Suvar/Sabir, Bolgar/Bulgar, Bortas ve Apa-As gibi adların her biri ayrıca incelenmelidir.234 “Strabon, İskit ırkından Sarmatların Avors ve Sırak (Şurak) adlı iki boyunun Kafkas Dağları’na kadar yayıldığını belirtir. Bunlar Yase/As boyuyla birlikte çoktan Türkleşmiş Alanların birliğine katılmışlardı. 73-74 yıllarında Alanlarla birlikte [Media ve Armenia’ya] indiler. Dede Korkut Kitabı’nda, Ptolemaios’ta, Çaldıran Seferi’nden beri Osmanlı belgelerinde ve çevre halkın dilinde Arpaçayı’nın yukarı kesiminin adı ‘Şüreg-el’dir.”235 Alanlarla Türk topluluklarının ilişkileri, bütün Alanların her dönemde Türkçe konuştuğu anlamına gelmez. Alan dili İranî dil tarihi içinde değerlendirilir; belirli yazıtları Türkçe okuyan çalışmaların hangi metin ve döneme ilişkin olduğu ayrıca gösterilmelidir. Flaviya’ya atfedilen Yas–Peçenek bağlantısını da bu ayrımı gözeterek değerlendirmek gerekir. Su-aslar (Irmak Asları) ve Taulu-aslar (Dağlı Aslar) gibi boyları vardı.236 Bugün bile Karaçay-Malkarlılar kendilerini Alan diye adlandırırken Osetinler onları Assiya olarak adlandırırlar.237 Su-aslar, Çuvaşların atalarıdır. Burada bir ses değişimiyle (s-ç, s-ş) ad Çuvaş’a (Rusça Çuvaş) dönüşmüştür.238 Mezarların üzerine ölen kişinin resmini çizme geleneği, Eski Türklerin batı kolu sayılan Çuvaşlarda korunmuştur. Erkek mezarının üzerine meşe direği, kadın mezarının üzerine ise ıhlamur kütüğü dikilir. Kabaca yontulmuş üç köşeli direk yüzü tasvir eder. Anlaşılan Çuvaşlar bu geleneği, atalarının Türklere komşu oldukları dönemde eski yurtlarından alıp İtil boylarına getirmişlerdir. (Avrasya’dan Makaleler-Türklerin Altay Kolu, Selenge Yay., 2006, s. 129, L. N. Gumilev)
Kanglılar Oğuz Han destanlarına göre Kanglıların, Kıpçakların yaşadığı Atil, Tın ve Yayık kıyılarında oturduklarını öğreniyoruz. Kanglılar muhtemelen Oğuzların batısında; Ural Dağları ve Batı Sibirya’dan Horasan ve Hindistan’a kadar uzanan bölgelerde yaşamış, Oğuz Han tarafından itaat altına alındıklarında Oğuzların akrabaları olmuşlardı.239 Türkolojide Kanglı/Kıpçak ve Kanglı/Peçenek kavramları çoğu kez iç içe geçer.240 “Destanın anlattığı Büyük Oğuz-Uygur Devleti’nin yaşadığı devirlerde İran’da henüz Ahamenid ve Part gibi büyük devletler kurulmamıştı.”241 İ. Flavia’ya bağlanan Alan– Peçenek dil ilişkisi iddiası kesin değildir; Alan dilinin devamı sayılan Osetçe, İranî diller içinde sınıflandırılır. “Gürcü/Kartel ve Orbelyan rivayetleri de Kıpçakların ve Türklerin Hazar Denizi ile Karadeniz arasında, Makedonyalı İskender’den çok öncelerden beri yaşadıklarını göstermektedir.”242 Oğuz Han destanları da bunu doğrular. Kıpçakların isim atası Oğuz Han’dır.
İlk Çağda Medler Döneminde İran-Turan Savaşları
Önce Turan ve Turlar konusuna bakalım. İranlılar, kadim tarihlerde Hint-Avrupa dilli Ari kavimlerinin yerli halklarına; Moğol Yaylası’na kadar yayıldıktan sonra herhangi bir nedenle geri dönüp Turan’a yeniden yerleşenlerin tümüne Turlar derler. Bunların içinde doğuya göç etmiş Yüe-şiyeler (Kıpçaklar), Kanglar (Peçenekler) ve Toharlar; Alanlar ve Soğdlar gibi İranî dilli topluluklar;243 Oğurlar ile Urallı Ugorlar244, Hunlar ve Ak Hunlar gibi batıya göç etmiş akraba kavimler vardı. “Şehname’deki İlk Çağ İran-Turan savaşlarında Türklerin izlerini buluruz.”245 Firdevsî, Şehname’de Fars hükümdarlarını mağlup eden Afrasiyab et-Türkî’den söz eder.246 Göktürkler döneminde Turlar içindeki Türk dilli üst beyler ve boylar “Türkler” olarak somutlaşır. Sakalar (İskitler) İskitler kendilerini ırkların en genci sayarlar.247 “Eski Çin kaynaklarında Su ve Se, Kaşgarlı Mahmut’ta Şu diye anılan atlı göçebe İskit uruğunun adı bugün Türkistan’daki Çu Irmağı’nda yaşamaktadır. Asur kaynaklarında (Adots, Ermeni Tarihi 1946, Urartu çivi yazıları) MÖ 680’den itibaren Aşkuza adıyla anıldılar. Aşkuzalar Mısır kapılarına kadar yayıldılar. Herodot’un nakline göre Med kralı Kyaxares tarafından kralları (Madyas; Şehname’de Afrasyab, Türk Karahanlılarda Tunga Alp) öldürülünceye kadar yirmi sekiz yıl Asya’ya hâkim oldular. MÖ 623’te Çinlilere yenilerek ellerindeki on iki şehri terk ettiler. Yalnızca Yukarı Dicle, Aras, Kür ve Çoruh boylarında tutundular. İskender’in MÖ 331’deki Erbil Savaşı’nda İran ordusunun sağ kanadında, en önde savaşan yardımcı askerler Albanlar ve Sakasınlar (Sakalar) idi.”
Kafkaslarda İskitler (Sakalar)
MÖ VIII. yüzyılda merkezi Orta Tienşan’da bulunan bir Saka devleti vardı. Saka kavminin içinde bulunduğu İskitlerin bir kolu Doğu Avrupa’ya girdi. Yunan yazarları, İskit kavimleri içindeki Sakaları örgütlü bir topluluk olarak görürler.248 Örneğin Herodotos, dönemin kudretli Pers imparatoru ile bazı kişilerin İskit saydığı Massagetler arasındaki savaşı anlatır. Massagetlerin Türkistan içlerinden geldiğini ve giyim kuşamlarının İskitlerinkine benzediğini belirtir. Atlı veya yaya olarak ok, kargı ve baltayla savaşırlar. Savaş başlıkları, kılıç kayışları ve koltuk altlarını koruyan parçalar altınla süslüdür; atlarının göğsünü tunç zırhlarla korur, dizgin, gem ve yanak parçalarını altınla süslerler. Altın bol olduğu için onu çok kullanırlar.249 Ancak Kırzıoğlu, Herodotos’tan önceki dönemlere giderek MÖ VIII. yüzyılda Kafkaslardan inip Yukarı Kür ve Çoruh boylarına yerleşen Kıpçakları; Gürcü ve Ermeni vakayinamelerinden, Oğuz ve İran destanlarından yaptığı alıntılarla anlatmıştır. Ardından VI. yüzyılda aynı yönden gelen ve 300 yılından sonra Hristiyan olan Kıpçaklarla devam etmiş; XII. yüzyılda Derbent Geçidi üzerinden gelen ve Ortodoks mezhebini benimseyen Kıpçakların Yukarı Kür ve Çoruh boylarına yerleştiklerini, burada ‘Sa-Atabako’ adlı Atabekler Yurdu’nu (1267–1578) kurduklarını belirtmiştir. Atabekler hakkında 1593 tarihli Osmanlı Gence Eyaleti Tahrir Defteri’nden, önceki dönemler için ise İran ve Oğuz Han destanlarından yararlanmıştır. Sayılması hayli güç olan Batılı ve Türk tarihçilerinin eserlerinden de faydalanarak titiz bir çalışma yapmıştır.250
İSKİTLER VE SARMATLAR
İskitlerin ve Sarmatların Ari-İran dilli tek bir kavim oldukları yönündeki ‘önyargı’, onların tek bir etnik kökene ait olduğu kabulüne dayanır. Bu önsel yargı günümüzde de taraftar bulmaktadır. Ancak İskitlerin ve Sarmatların tek bir kökenden gelmediği, reddedilemez kanıtlarla tespit edilmiştir. Buna göre Kazakistan’da, Urallar’da, Orta ve Aşağı İdil’de ve Kuzey Kafkasya’da yalnızca İran dilli halklar yaşamamıştır. İdil Tatarlarının bütün etnonimlerinin etimolojik çözümlemesinden ve uygulama özelliklerinden şu sonuç çıkarılmaktadır: Bu halk, diğerleri gibi tek bir etnosun çoğalmasıyla ortaya çıkmamıştır. Söz konusu halk; genellikle yerli, kısmen yabancı Türk boyları ile çok az ölçüde Fin-Ugor kabilelerinin siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkileri ve karışımı sonucunda oluşmuştur.251 Sarmatlar da Hyong-nular gibi MÖ III. yüzyılda kendi etnogenezlerini başlattılar ve İskitler gibi Tuna boyunca batıya yayıldılar. 370’te Hyong-nular (Hunlar) tarafından bozguna uğratılınca galiplerin arasında hayatta kaldılar; onların peşinden giderek dağıldılar. Gumilev, 463’te Bulgarlara yenilenleri Hyong-nular olarak belirtir; bunu Sarmatların o tarihte geri dönüşü diye okumamalıyız. Aşağı Volga’ya Türklerin gelişiyle Hazar tarihinin başladığını da onun anlatımından öğreniyoruz; bu sayfa tek başına devletin kuruluş biçimini ve bağlılık statüsünü ayrıntılandırmaz.252
“Hyong-nuların kuzeyinde Ting-lingler yaşıyordu. Bunlar Yenisey’den Selenge’ye kadar uzanan Sayan Sıradağları’nın eteklerine yayılmışlardı. Mongoloid olmayan Ting-linglere benzeyen ve ‘Yüeh-shieh’ (Yüe-şiye okunur) denilen Kıpçaklar, Altay eteklerinin kuzeyinde yaşıyordu. Kingan Dağları’nın doğusuna uzanan bozkırları ise Tung-hular ve Mongoloid Horlar tutuyordu. Bölgede Hunlarla aynı çağda yeşil gözlü, kızıl saçlı Kırgızlar; Vu-sunlar ve MÖ 5. yüzyılda Cungarya’ya girmiş Yüe-çiler vardı.”253 Bölgede yüzlerce yıl böyle geçti. Hunlar, güneyden Çinlilerin sisteme bağlılığını; kuzeyden Ting-linglerin zapt olunmazlığını; doğudan Moğolların dayanıklılığını bozkırlı özelliklerine kattılar.254 Çok etnisiteli bozkırın her yönüne ulaştılar.
İRAN-TURAN SORUNU VE SAKALAR
Sorunun kökleri çok eskidir. Gumilev, batıda Babil, Anadolu, Suriye ve Mısır’a; doğuda Soğdiyana ve Hindistan’ın bir bölümüne yayılan Persleri anlattıktan sonra İran ve Turan’ı yakın Ari kabilelerin yurtları olarak yorumlar; aralarındaki ayrımda dili veya ırkı değil, dini öne çıkarır. Bu sınıflandırma onun yorumuna aittir; çevirmenin sayfa altındaki karşı görüşüyle karıştırılmamalıdır.255 İranlılar Turanlılara Tur derler. İran destanı, Firdevsî’nin anlatısında bir bakıma Turan-İran savaşlarının bitmez tükenmez öyküsüdür. İran destan geleneğinde Afrasiyab, Ehrimen’in temsil ettiği kötü güçlerle ilişkilendirilir; babası ise Peşenk’tir.256 Peşenk’in oğlu Türk Afrasiyab, İranlı padişahın talihi karardığı için galip geldi.257 Anlatı, Sakaların MÖ VII. yüzyılda yenilmelerine kadar Afrasiyab üzerinden devam eder; İran-Turan macerası uzayıp gider.258
“Örneğin Arşaklar Turanlıydı. İranlıların gözünde yabancı ve istilacıydılar; üstelik Sarmatların da akrabalarıydılar… MÖ 330’da Persleri yenip geçen İskender’in orduları döndüğünde, geride kalan Makedonyalıları ortadan kaldırdılar (MÖ 3. yüzyıl). Batıya yayılarak İran’ın yeni sahibi oldular. Kendi pasiyoner (tutkulu) genleriyle halkları besleyip Pers dünyasını Turan’la birleştirdiler.”259 “Makedonyalıları Horasan ve İran’dan kovarak büyük bir imparatorluk kuran Arşaklı/Partlı hükümdarlardan, 6. Arşak unvanlı 1. Mitridat [MÖ 171–139/138], Tanrı Dağları’ndan Fırat’a kadar uzanan büyük bir imparatorluk kurmuştu.”260 Ancak Hyong-nular Cungarya ve Yedisu bölgelerini Yüe-çilerden alınca (MÖ 165’te)261 Partlarla komşu oldular. Sessiz sedasız Yedisu Bölgesi’ni geçerek dağların eteklerindeki yerleri ele geçirdiler. Bundan sonraki süreç Juan-juan-Çin ortaklığıyla dört yüz yıl sürdü. “6. yüzyılın ortalarında Göktürklerin batı kolları, Çin ve İran karşısında büyük ve etkili bir güç olarak Horasan içlerine kadar dayandı.”262 Bu yüzyıllar içinde İran tarihindeki Turlar, Türkler biçiminde somutlaştı.
PERSLER TURANLILAR VE MASSAGETLER
Şimdi Pers-Turan savaşlarını Herodotos’un Massagetler anlatısıyla ele alalım.
Kyros döneminde Hazar’ın doğusundaki geniş ovada Massagetler yaşıyordu. Muhtemelen Sakaların bir koluydular. Gumilev, Massaget adını “büyük Saka ordası” biçiminde açıklar; bu, kesinleşmiş bir etimoloji olarak sunulmamalıdır.263 Massagetler hakkında çeşitli alıntılarımız var. “Pers Kralı Kyros, [Herodotos’un anlatısına göre Massagetlerle savaşta öldü]. Massagetler Türkistan bozkırlarından gelen korkunç atlılardı.”264 Herodotos’un bu savaş anlatısında Massaget ülkesine ilerleyen taraf Kyros’un ordusudur.
Herodotos, bazı kişilerin onları İskit saydığını aktarır: “O sırada kraliçeleri Tomris’ti. Bu ulus, ilk söylentilere bakılırsa büyük ve güçlüdür. Güneşin doğduğu yönde, Araks’ın öbür yanında; yani Hazar Denizi’nin doğusunda, İssedonların karşısında otururlar. Bunların İskit soyundan olduklarını söyleyenler de vardır.”265 Herodotos’un Kyros’un ölümüne ilişkin rivayetlerden tercih ettiği savaş ve Tomris anlatısını okumaya devam edelim:266 “O sabah, barbarlar arasında geçen savaşların, bana sorarsanız en ağırı oldu. Başlangıçta uzaktan uzağa ok atmışlar. Oklar tükenince kargı ve hançerlerle birbirlerinin üzerine atılıp göğüs göğse vuruşmaya başlamışlar. Ne biri ne de öteki bir karış çekiliyormuş; sonunda Massagetler kazanmışlar. Tomris, elinde kan dolu bir tulumla ölü kralı arıyordu. Bulduğunda [kralın başını kan dolu tuluma daldırırken] şunları söyledi: ‘Canım sağ, savaştan zaferle çıktım; ama sen beni öldürdün, hileyle oğlumu yakaladın. İşte sen de, sana önceden söylediğim gibi, benim elimle kana doyuyorsun.’”267 Herodotos’un bu anlatısındaki Araxes’in hangi ırmak olduğu tartışmalıdır; bugünkü Aras’la kesin biçimde özdeşleştirilemez. Hazar’ın öte tarafında uçsuz bucaksız bozkır uzanır. Herodotos IV 25, İssedonları Argipeiaların doğusuna yerleştirir; bu bölüm kesin bir Ural konumu veya İskit boyu özdeşliği vermez.268 Tomris, MÖ VI. yüzyılda yaşamış Massaget (Massagetai) kraliçesidir. Türk tarihçileri ona ‘Demir’ derler. II. Kyros, Akhaimenes Hanedanı’ndandır; ölümü güncel tarihlemelerde MÖ 530’a yerleştirilir.
Anadolu, MÖ 546’da Pers Kralı Keyhüsrev’in (Kiros/Kurus) Lidya Kralı Krezüs’ü yenmesiyle Perslerin egemenlik alanına girdi. Massaget Augassir adı ile Oğuz adı arasında bağ kuran görüş, Baskakov’un aktardığı Tolstov hipotezidir; doğrulanmış bir ad ve soy özdeşliği olarak sunulmamalıdır.269 Massagetler bazı dönemlerde Pers ordusunun etkin savaşçı güçleriydi. İranlı üst beylere yardım eden İskitler ya da Sakalar denildiğinde onlar akla gelir. Dikkat edilirse ‘Saka’ sözcüğünün yapısal olarak ‘Massaget’ biçimbirimi içinde yer aldığı da görülür.
Anadolu Soğdiyana ve Hoten
Bu coğrafyaların halkları arasındaki ilişkiler ilginçtir. Okuduğunuzda göreceksiniz. ‘Güçlü’ anlamını taşıyan Türk kavramı için daha eski dönemlere gidelim. “[Luvi tanrı adı Tarkhun ile Soğd hükümdar adı Türkhün arasında yalnızca ad benzerliğiyle zorunlu bir bağ kurulamaz. Luvice ve Soğdca, Hint-Avrupa ailesinin ayrı kollarındadır; bu sınıflama özel bir kültürel veya etimolojik bağı tek başına kanıtlamaz.] Soğd kavmi İlk Çağ ve Orta Çağ’da Seyhun’dan Ceyhun’a kadar uzanan Soğdiyana’da yaşadı. Hepsinden önemlisi Hitit dilinde ‘Tarkhu’ diye bir fiil vardır. Kudretli olmak, muktedir olmak ve yenmek anlamlarını taşır. Hitit Tanrısı Tarkhun’un sıfatları da böyledir. Orhun Anıtları’nda Türk Tengri ve Türk Bilge Kağan ifadeleri; egemen Tengri (Tanrı) ve egemen Bilge Kağan anlamında kullanılmıştır. Bir Hitit belgesinde ‘Tukriler’ kralından söz edilir. Babil Kralı Hammurabi’nin ‘Turukkum’ sürülerini yendiği anlatılır. Hommel, sözcüğün Türk kelimesinin ta kendisi olduğunu savunmuş; Herzfeld ise Türklerle ilişkilendirmemiştir.”270 “[Fârâb yakınlarındaki Vesiç’te doğan Fârâbî’nin tam adında Tarhan yer alır.]271 Kaşgarlı Mahmut, Tarkan sözcüğü için şöyle der: ‘İslamlıktan önce verilmiş bir addır. Bey demektir. Argucadır. Argular ise Soğdiyana yöresinin bir Türk boyudur. O hâlde kavram Soğdiyana Türkçesinden çıkmıştır.’”272 Soğdiyana’nın yerlileri ise Ari kökenliydi.273 Ari kavimlerle Türk dilli kavimler arasındaki komşuluk ve karşılıklı ilişkiler, kültürlerinin oluşup gelişmesinde etkili oldu.
MÖ 2000’lerde Ari kavimlerin bir bölümü Altay Dağları’nın kuzey yamaçlarına ulaşıp düzlüklerine yayılarak Türkleşmişti.274 “Türk kavimleri de çok erken dönemlerde Ceyhun ötesine ve Aral Gölü çevresine ulaşmışlardı. Altayların batısı ile Yedisu Bölgesi’nde yoğunlaştılar. Göçler çift yönlüydü; aynı yönde gerçekleşmiyordu. Türk (Tu-kue) boyları, Orhun Bölgesi’nden başlayarak Asya Türk dünyasını birleştirdiler. Genişleme dönemlerinde Türkler Moğolları, Moğol döneminde ise Moğollar Türkleri peşlerinde sürüklediler. Ari kavimlerin kadim Türkler üzerindeki etkisi büyüktür. Örneğin Ari A-shih-teler, A-shih-na Tu-kue’lere (Türklere) kız verirler.”275 Erken dönemlerde, doğuya göçmeden önce ‘İskit kökenli, Türkleşmiş İranî Saka boylarının varlığı İlk Çağlardan beri bilinir.’276 Türk sözcüğünün çeşitli söylenişleri olan Turukkum (Turukki, Turk),277 Turkae,278 Tur,279 Tarkun, Tarkan, Türkhün ve Türkan;280 ‘Turuşka’ ve ‘Duruggu’281 sözcükleri, Eski Çağlardan beri dünyanın çeşitli bölgelerindeki yazarların eserlerinde görülür.
Türk Sözcüğü ve Taşıdığı Anlamlar
F. V. K. Müller, Türk sözcüğünün Uygur metinlerinde ‘erk’ sözcüğüyle yan yana bulunduğunu ve ‘erk’ (kuvvet) sözcüğünü güçlendirmek için kullanıldığını söyler. Türk ve terk kelimelerinin yazım benzerliği nedeniyle kavramın, ‘Kaf Dağı’nın ardına atılanlar’, yani terk edilenler anlamını taşıdığı ileri sürülür. A. Vambéry, ‘Türk’ kelimesinin türefiiline ‘k’ eki getirilerek türetildiği görüşündedir. Ziya Gökalp ise kelimenin töre sözcüğüne ‘k’ eki getirilerek türediği ve ‘töreli halk’ anlamına geldiği görüşünü aktarır. Bazin, kavramın töre sözcüğünden geldiğini kabul eder. Kaşgarlı Mahmut, Türklere bu adın Allah tarafından verildiğini ve kelimenin ‘gençlik, olgunluk ve kudret çağı’ anlamına geldiğini söyler. Vambéry de güç ve kuvvet anlamlarını içerdiğini kabul eder. Dilcimiz, Kaşgarlı Mahmut’tan esinlenerek sözcüğün Törük, Türük ve Türk biçimlerinden geçtiğini; ‘türemiş, gelişip olgunlaşmış’ gibi anlamlara ulaştığını benimser.282 “Töre, Altayların eski destanlarında bir ‘büyük ata’ya mensup halk demektir. Törkün ve Töröngey (Tilevütçe), ‘ceddi âlâ’ ve ‘ilk yaratılan’ anlamlarına gelir. Törüt ise Yakutçada kabile, kavim ya da doğurmak anlamındadır.”283 Pelliot, Çincedeki Tu-kiu’nun Türk değil, Türküt biçiminde olduğunu; ‘üt’ ekinin Moğolcadaki çoğul eki olarak ‘Türkler’ anlamını karşıladığını ileri sürer. Pelliot ve A. N. Konov’a göre Türk kelimesi ‘güçlü, sert’ anlamına gelir.
Bu durum, VI. yüzyılda siyasi bir terimden etnik bir adın doğduğunu göstermektedir. Konov, titiz bir filolojik araştırmanın ardından şu hükme varmıştır: Ona göre ‘Türk’ kavramı, ‘değişik ırk ve etnik kökene mensup birçok kabileyi birleştiren ve geniş bir coğrafyayı kapsayan bir topluluğun adıdır.’284 Macar Róna-Tas’ın aktardıkları şöyledir: Çincede Türk’ü karşılayan iki resim yazısı vardır. Bunlardan biri Eski ve Orta Çincede t’uat ya da d’uat olarak okunmuş olmalıdır ve günümüz Pekin Çincesinde tu (T’u) olarak telaffuz edilmektedir. İkinci işaret ise kiwat olup modern Pekincede que (çue, kue) biçiminde seslendirilir. İkisi birlikte Tu-çue ya da Tu-kue olur. Orta Çincede Türküt veya Türk karşılığını verir; Róna-Tas, Moğolca çoğul açıklamasının biçim sorunlarını tartışır ve Soğdca -t açıklamasını daha olası bulur. Çince biçim, muhtemelen -metinde gerekçeleri vardır- Soğdca twrkwt yapısını yansıtmaktadır. Son zamanlarda bulunan Bugut Soğd yazıtında da trkwt biçimine rastlanır.
Róna-Tas, Bailey’nin İranî -kut sıfat eki açıklamasını bir olasılık olarak aktarır; Türküt biçiminin kesin olarak sıfat olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Róna-Tas’a göre Tibetçedeki dru-gu, Hotence bir biçimi yansıtır; Tibetçenin söz sonunda -rk kümesine izin vermemesi bu açıklamanın ses bilgisi koşullarındandır. Hoten Sakacasında tturka gibi bir biçim vardır. Doğu Türkçesinde ise runik yazıtlarda Türk adı TWRK biçiminde yazılmıştır; Türük veya Türök biçiminde okunabilir.285 Türk sözcüğü Soğdca ya da Moğolca kökenliyse üzülmemek gerekir. Fransa adının Germen boyu Franklardan geldiğini, Rus adının da Slavca olmadığını biliyoruz:286 İsveçli Germen boylarından birinin adıdır. Çin yıllıklarına göre Türkler adlarını, Altın Dağ’daki miğfere benzeyen bir tepeden almışlardır. Komşuları, miğfere benzeyen bir yerde oturduklarını söylemiş ve onları kendi dillerinde Türküt olarak adlandırmıştır.287 Son olarak ‘miğfer’ konusuna bir ek yapalım: Róna-Tas, 1991’deki değerlendirmesinde, miğfer açıklamasına benzer bir sözcük için Hoten Sakacasındaki örtü anlamlı örneği anmaktadır. ‘Tturake’, Türkçede kapkağ (kapak) anlamına gelir.288 Hoten (Ho-tien/Kotan), Doğu Türkistan’ın güneyindedir.
ORHUN ABİDELERİNDE KULLANILAN YAZININ İLK İZLERİ
Anadolu
“Koca tarihçimiz Togan, Orhun abecesinin (Göktürk anıtlarında kullanılan abece) Ön Asya’dan geldiğini kuşkusuz sayıyor; ancak bu kez yazının gelişini Sakaların -Grekler İskit der- Ön Asya seferlerine bağlıyor. Bu seferlerde ‘Sakalar Anadolu’da yazıyı öğrenince onu Ön Asya’dan getirdiler.’ diyor.”289 Sakaların/İskitlerin Kafkasların kuzeyinden Ön Asya’ya seferleri en az MÖ VII. yüzyıldan itibaren belgelenir.290
Abeceye başka bir alıntıyla devam edelim. Çok ilginçtir: “MÖ 1. binyılda Anadolu dillerinin (Lidya, Karya, Likya, Frigya ve hatta Pamphylia dili [Yunancanın bir lehçesi]) abeceleri hem birbirine hem de Orhun Abideleri’nde kullanılan abeceye benzer.”291
Luvice, Hint-Avrupa ailesinin Anadolu kolundaki dillerden biridir; bütün İlk Çağ Anadolu dillerinin atası değildir. Herodotos I 171–173’te Karia, Kaunos ve Likya halklarının köken ve gelenek anlatılarını ayrı ayrı aktarır; Karialıların Lidyalı ve Mysialılarla akrabalık iddiasına da değinir.292 Eski Greklere göre barbarlar, ‘söyledikleri anlaşılamayan, vırvır eden’ yabancılar demektir.
Gerçekten de “Anadolu’da Luvi kültüründen daha eski hiçbir ulusal kültür, Luvi dilinden daha eski hiçbir ulusal dil saptanmamıştır.”293294
Türkleri Kendi Yazılarıyla İzleyelim
Orhun kitabelerinde Türk dilini karşılamak üzere kullanılan yazı, Orta Asya dışında başka nerelerde kullanılmıştır? Volga, Don ve Tuna bölgelerinde VI. yüzyıldan kalan belgeler deşifre edilmiştir. Kitaptaki örnek belgeler; Orhun/Yenisey, Talas, Volga-Don, Tuna ve Kuzey Kafkasya bağlantıları bakımından birbiriyle ilişkilidir ve ortak bir etnosun kültürel mirasıdır. Kitabelerde Türk dili ve runik alfabe kullanılmıştır.295 Örnekler hayli çoktur. Göktürk yazıtları da VIII. yüzyıla ait Türk runik alfabeli yazılardır. Güney Sibirya’da, Yenisey Irmağı’nın yukarı kesimi boyunca, İskandinav runik yazısına benzeyen bir yazıyla kaleme alınmış mezar yazıtlarının bulunduğu XVIII. yüzyılın başlarından beri Johan von Strahlenberg’in eseri aracılığıyla biliniyordu. Bölgeye art arda Fin heyetlerinin gönderilmesi, Danimarkalı dilci Vilhelm Thomsen’in çalışmaları ve Rus bilim insanlarının Yay. bizdeki Türkologları heyecanlandırdı. Necip Asım’ın Orhun Âbideleri 1924’te yayımlandı; rünik Türk yazısını tanıtan En Eski Türk Yazısı adlı çalışması ise daha erkendir; çalışmalar H. N. Orkun ve Talat Tekin’le devam etti.296 Konunun başlangıcını daha eski zamanlara götürelim. İster misiniz?
“Türkistan’a yerleşen Aryaniler; Harezm, Soğd ve Alanlardan ibarettir. [Togan’ın aktardığı rivayette Harezmliler takvimlerini MÖ 1292’den başlatır ve bunu yerleşmeleriyle ilişkilendirirler. Bu, kesinleşmiş bir göç tarihi olarak okunmamalıdır.] Burada Türk kadınlarıyla evlenerek çoğalmışlardır. Zamanla Harezmliler, yerleşim alanlarını genişletmek için bazı yerli kavimleri doğuya doğru itmişlerdir. Fakat bu Aryaniler Türkistan’da sürekli bir hâkimiyet kuramamışlardır. [Togan, Ön Asya yoluyla gelen grupların Fenike’den türemiş bir alfabe taşımış olabileceğini ihtimal olarak ileri sürer.] [Orhun abecesini kesin olarak Aryanilere ve Anadolu’ya bağlayan bu hüküm, karşılaştırılan Togan s.32–33’te yer almaz; ayrı yazıt ve aktarım kanıtı gerektirir.]”297 Bu konuda karşıt görüşler de vardır. Şimdi bir çıkarsama yapmalıyım. [Togan’ın s. 32’de aktardığı MÖ 1292 takvim rivayeti, Harezm’e ilk gelişin kesin tarihi sayılmadan değerlendirilmelidir.] Colin McEvedy ise bu dönemle ilgili okuryazarlık haritasında Anadolu’yu okuryazar olarak göstermiştir (s. 39).
Türkiye Kavramının Kullanılması
“‘Kuvvetli’ anlamına gelen Türk sözcüğünün Türk budunuyla ve Türkçe konuşan halkların genel adı hâline gelmesinden sonra, tarih boyunca ‘Türklerin yurdu neresidir?’ sorusu ortaya çıkar. MS 6. yüzyıl Bizans kaynaklarında Orta Asya’ya Türkiye (Turchia) denir. Bu kullanım, Aşina soyundan gelen hakanların iktidarıyla, Göktürkler [552– 744/745] döneminde başlar ve devam eder. 9-10. yüzyıl Bizans kaynaklarında Volga’dan (İtil, İdil, Etele) Orta Avrupa’ya kadar uzanan bölge bu adla anılır. Bunun nedeni Türklerin batı boylarının bu bölgelerdeki egemenliğidir. Örneğin Macaristan Türkiye’dir; Hazarların ülkesi de Türkiye’dir. Kırım’ın (Taurika) doğusu, Volga’nın batısı ve Pannonia (Macaristan) Türkiye olarak adlandırılır. 13. yüzyılda Kölemen Devleti’nin egemen olduğu Suriye-Mısır toprakları da Türkiye’dir. Avrupalıların Anadolu’ya Türkiye demeleri, Alman İmparatoru Barbarossa’nın 12. yüzyıldaki Haçlı seferleri dönemine rastlar. [Osmanlı devletinin resmî adı ile Türk ve Türkiye sözcüklerinin bütün kullanımları ayrılmalıdır; bu kavramların hiç kullanılmadığı söylenemez.]298 İbn Haldun, tarih kitabında Mısır Memlük Devleti için Etrak (Türkler) Devleti ve ‘Devletü’t-Türk’ ifadelerini kullanmıştır. İbn Battuta, Türk tarihi bakımından Osmanlı’nın ilk zamanlarındaki hükümdarları şöyle sıralamıştır: 1. Memlük Türkleri ile Mısır ve Suriye Hükümdarı Nasır; 2. Deşt-i Kıpçak Hükümdarı Özbek Han; 3. Türkistan ve Maveraünnehir halkı ile Türkleşmiş Çağatay Hanlığı; 4. Hindistan’daki Horasan asıllı Muhammed Tuğluk Şah; 5. Moğol hanedanından olan Çin hükümdarı; 6. Anadolu’daki Osmanlı. Macar tarihçi László Rásonyi’nin Macarlar için söylediklerine bakalım: Büyük Ural-Altay ailesinin atlı göçebe halklarından yalnızca Hunlar, Avarlar ve Macarlar arasında ortak bir nokta vardır. Bu üç atlı halk, medeniyeti atlarıyla batıya taşımıştır. Her üçü için de üs olabilecek yer Macaristan’dır. İlk ikisinin Macarlarla olan akrabalık ilişkisi giderek aydınlanmaya başlamıştır. Diğer halkların yapamadığını bu üç akraba halk yapmış; Karpatlar havzasında Hint-Germen halklarla siyasal birlikler kurabilmiştir. Yukarıda kullandığımız göçebe (nomad) kavramı küçültücü bir anlamda anlaşılmamalıdır. Bu üç akraba halkın art arda gelişlerinde, atlı göçebe kültürü çoğu kez yerleşik kültürlerden üstündü.299 Bizanslıların Ugor kavmi Macarlara Türk, Macaristan’a da Türkiye demeleri şaşırtıcı değildir. Ogurlar (Bulgarlar) Türk kökenli sayılmaktadır. 10. yüzyıl gibi geç bir tarihe kadar bugünkü Macaristan’da Türk-Ogur dili konuşuluyordu. Türk-Ogur dili Macarcaya önemli ölçüde Başkurdistan’da (Magna Hungaria), Pontus bozkırlarında -iki aşamada- ve belki Kavarlar (Kabarlar) aracılığıyla hem Pontus bozkırlarında hem de Pannonia’da girmiştir.”300
“6-11. yüzyıllar boyunca A-shih-na’lar kağan soyudur. Türklerin, Türgeşlerin, Karlukların, Hazarların, Basmillerin, Azların ve belki Kumanların başında daima Aşinalar vardır. Sencer Divitçioğlu Hocamıza göre, Türk İmparatorluğu’nda aşiret ve klan kavramlarının Orhun Türkçesindeki karşılığı oguş kavramıdır. Oguş, aileden büyük, boydan küçüktür. Her oguş kağan çıkaramaz. Hangi oguşun kağan çıkaracağı sorunu Türk toplumlarında kargaşaya yol açacaktır. Orta Asya Türk İmparatorluğu’nu kuran (Gök)Türklerde otorite, belirli bir oguşun kağan çıkarması ve onun benimsenmesiyle oluşur.”301 A-shih-na (Açina) oguşundan olan kağanlar, A-shih-te (Aşıt) oguşundan kız alırlar.
Marco Polo,302 Anadolu’ya Türkmenistan, Lob Nor’dan Kaşgar’a kadar uzanan Çin Türkistanı’na ‘Büyük Türkiye’; İbn Battuta303 ise Anadolu’ya ‘El-Türkiye’ ve zaman zaman ‘Müslüman Türklerin koruması altındaki Rumların ülkesi’ der. İlginçtir ki Osmanlı, Türk sözcüğünü küçümsemiş, hatta hırpalamıştır. Ne var ki Anadolu, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Avrupa ve Asya’daki Türkçe konuşan halklardan ve akraba kavimlerden göç almıştır. Türkiye Cumhuriyeti’ne yönelik göçler günümüzde de sürmektedir. Türk kavramı Osmanlı döneminde horlanmasına karşın bu göçlerin devam etmesi, Anadolu’daki akrabalığın ve Türklüğün bir kanıtıdır. Yine ilginçtir: Yukarıda görüldüğü gibi Türkiye sözcüğü, ‘Türklerin yurdu’ anlamında yabancılar tarafından kullanılmıştır. Millî Mücadele döneminde ‘Türkiye’ adı devlet ve Meclis adlarında benimsenmiştir; 1921 Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu’nun 3. maddesinde ‘Türkiye Devleti’ ifadesi yer alır.304
Ancak 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulduğunda ‘Türklerin yurdu’ anlamındaki Türkiye sözcüğü kullanılmıştır.
Şimdi biraz geriye dönelim: “Jön Türkler” deyimi Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal söz dağarcığına XX. yüzyılın başlarında girdi. Daha önce Avrupalılar “Türk” ve “Türkiye” terimlerini kullanıyor; Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’daki toprakları için “Avrupa Türkiyesi”, Anadolu ve Arap vilayetleri için ise “Asya Türkiyesi” terimlerine başvuruyorlardı. Osmanlılar ise imparatorluklarını “Türkiye” adıyla anmıyor; kendilerine Türk değil Osmanlı, devletlerine de “Devlet-i Aliyye” diyorlardı.
XIX. yüzyıl Avrupa’sında daha yaşlı ve muhafazakâr egemen sınıflara karşı tavır alanlar, kendilerine “genç” sözcüğünü yakıştırıyorlardı. Gençlerin siyasal hareketleri “Genç İngiltere”, “Genç İtalya” ve “Genç Almanya” adlarını aldı. İlk Meşrutiyet denemesi II. Abdülhamid tarafından 1878’de sona erdirilince genç aydınlar ve subaylar karşı tavır aldılar. İstibdat yönetimine karşı çıkan bu gruba “Jön Türkler” adı verildi. 1908’de II. Abdülhamid anayasayı yeniden yürürlüğe koymak zorunda kaldı. Genç aydın ve subayların örgütü İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1913’te bir darbeyle iktidara el koydu; [1918’e kadar doğrudan iktidarını sürdürdü; yaklaşık beş yıllık bu dönem, 1908’den başlayan siyasal etkisiyle karıştırılmamalıdır. İttihatçıların 1918 sonrasındaki faaliyetleri de ayrı değerlendirilmelidir.]305 Yukarıda görüldüğü üzere “Türkiye” sözcüğü, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının önderliğinde Ankara’da 23 Nisan 1920’de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisinin adında kullanıldı.
Meraklısına Okumalar
Türklerin Ana Yurdu ve Türk Dilli Toplulukların Yaşam Alanları306 Batılı tarihçilerden bazıları ilk Türk yurdunu Altayların doğusunda ararlar. Bizim tarihçilerimizde ise ana yurdu Altaylardan Urallara, Aral Gölü çevresine, Tanrı Dağları’nın kuzeyine ve batıya kaydırma eğilimi vardır. Batılı tarihçilerin çoğu da bu yaklaşımdadır. Konuya alıntılarla başlamalıyım. “Türk adı ilk kez MS 1. yüzyılın ortalarında kullanılmış olabilir. Pomponius Mela (I, 116), Azak Denizi’nin kuzeyindeki ormanlık bölgeyi ‘Turcae’ diye anar. Yaşlı Plinius da Doğal Tarih (VI, 19) adlı eserinde aynı bölgede yaşayan halkların listesini verirken Tyrcae’den söz eder. Bu bilgiler, Herodotos’ta aynı adla geçen ‘Iurkai’nin bozulmuş biçimleri olduğu ileri sürülerek (4.22) genellikle dikkate alınmaz. Birçok kişiye göre, yukarıdaki Latince kelimelerin doğru olmadığı; Türklerin çok daha sonra dünyanın öbür tarafında, Moğolistan’da 5. yüzyılda ortaya çıkmalarından bellidir. Oysa Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda ve daha kuzeydeki ormanlık bölgelerde erken dönemlerde Türk dili konuşan halkların varlığı bilinmektedir. [Mela’daki adın Türklerle ilişkilendirilmesi tartışmalıdır; benzer yazım tek başına kesin kanıt sayılmamalıdır.]”307 Dolayısıyla bazı itirazlar, karşıt bir iddiayı kanıt diye göstermek gibidir.308 Orta Tiyen Şan ve Issık Gölü çevresinin bir Türk kabilesinin ana vatanı olduğu düşünülürse, buraya yakın bir bölgede Türklerin bulunması yadırganmaz. Çin kaynaklarına göre Batı Denizi’nin adı Hsi-hai’dir.309 Bazı tarihçilerimiz, ilk yurdun ‘Batı Denizi’ (Aral Gölü) çevresinde olduğunu düşünürler. “Kazakça ‘telegey’ (Türkçe-Kazakça) sözcüğü ile Kırgızca ‘telegeyi tengiz’ (Kırgızca sözlük) deyimi ‘deniz’ ve ‘azmak’ anlamlarını verir. Öyleyse Orta Çağ’da yaşayan bir Türk için Balkaş Gölü ve çevresindeki irili ufaklı göllere dökülen nehirlerin (Yedisu) bulunduğu bölge, bu ‘azmak’ bölgesidir. Belki de Çinlilerin Hsi-hai310 dedikleri, Türklerin ‘Telegeyi Tengiz’ diyebilecekleri ‘uçsuz bucaksız su bölgesi’ burasıdır. Irmaklar, bataklıklar, göller ve azmaklarla kaplı; dişi kurdun sakat bir çocuğu ayartıp beslediği destanlarda anlatılan bu yöreler, MÖ 1000’den beri Sarmatların, yani Saka, Dacea, Partia, Harezmliler, Hyrkonoi ve Hirpi boylarının dolaşıp yurt tuttuğu yerlerdir. [Servius, Hirpi adını Sabin dilindeki ‘kurt’ sözcüğüyle açıklar.] Hyrkonoi ise ‘kurt gibi yaşayanlar’ anlamına gelir. Sakalar da bunlardandır.”311 Sencer Divitçioğlu Hocamıza göre, “İlk Türk ana yurdu; Balkaş’ın doğusu ile Altayların güneybatısında (Aladağ ve Cungarya), İli Vadisi ile Tien Şan Dağları’nın kuzeyinde, Yedisu’nun (Karatal, Bien, Aksu, Başkan, Serkant ve İli) Balkaş Gölü’nün aşağı yukarı kuzeyinde kalan bölge olmalıdır”312. Macar Türkiyatçısı G. Németh, Türk ana vatanının Asya’nın kuzeybatı kesimlerinde, Altay Dağları ile Urallar arasında ve Aral Gölü çevresinde bulunduğunu dil verilerine dayanarak vurguladı. G. Almásy’ye göre Türk ana yurdu Tien Şan bölgesindedir. De Guignes ile Necip Üçok’un da kabul ettiği üzere Türklerin ana vatanı, Tiyen Şan’ın batı ve kuzey yamaçları ile Aral Gölü çevresidir.313 Rus yıllıklarına göre de Türkler Tiyen Şan’dan (Tanrı Dağları) yayıldılar: “Moal oğulları (Tatarlar), Saratsinler (Müslümanlar), Havalisler (Hazar Denizi kıyısında yaşayanlar), Amonovoğulları (Bulgarlar), Torkmenler, Peçenekler, Torklar ve Kumanlar (Polovetsler).”314 Altaylardan yayılma kuramı kabul edilse de Aral Gölü çevresinde Türk dilli boylara katılmış veya zamanla Türkleşmiş yerli gruplar vardır.315
Aral ve Çevre Bozkırlarının Türkçe Konuşan Halkları
Gumilev’e göre, aşağı yukarı bu bölgede, yani Aral-Hazar çevresindeki bozkırlarda MÖ VI. yüzyılda Massagetler, MÖ II. yüzyılda Sarmatlar yaşıyordu. MS II. yüzyılda ise Hyong-nuların batıya sürdüğü kabileler Alanların yönetimi altına girdi. Hyong-nular Aral çevresinde fazla kalmadı; Volga ile Ural arasındaki bölgeye geçerek orada Ugorlarla birleşti ve Hunlar adıyla bir halk meydana getirdi. Hionitler, 356–357’de II. Şapur’un doğu seferleri bağlamında kaynaklarda görünür; 359’da Pers ordusuyla birlikte Amid (Amida) kuşatmasına katılırlar. Hionitler ile daha sonraki Eftalitler/Akhunlar doğrudan özdeşleştirilmemelidir. İşte bu çevre konusunda tarihçiler hayli suskundur. Gumilev, Balkaş ile Aral arasının daha güneyini Kang-çü veya Kang Devleti’yle ilişkilendirir; sakinlerinin Kang-er adını Türkçe “Kanglı kişi” diye açıklar ve VI. yüzyılda Rusların onları Yunanca “Patzinak” veya Peçenek adıyla tanımaya başladığını ileri sürer. Bu kronoloji ve ad bağlantısı onun yorumudur. Onlar ne Oğuzlarla ne de kuzeyde İrtiş Nehri boyunca, Barabin bozkırlarında ve Altay eteklerinde yaşayan Kıpçaklarla karışıp kaynaşmışlardı. Her üç halk da Avrupa görünümlü, Türkçe konuşan, savaşçı ama saldırgan olmayan halklardı.316 Her üç boy da Oğuz Han’ın çocuklarıdır. Oğuz Han’ın ordusunun önünde yol gösterici bir bozkurt vardır. Anadolu’yu yurt edindiler. Bu iz, Anadolu Türklerinin “börtü böcek” deyiminde ve Adana’da kullanılan “Kapıyı kapa da içeri kurt (börü), böcü (böcek) girmesin.” sözünde gizlenmiş olabilir mi?
“Hunlar zamanında Türkistan şehirleri Hunların sağ kolu gibiydi. Hunlar devletlerini ve ordularını oradan besliyorlardı. Batı’ya daha çok önem vermeleri Hun devletinin devamlılığını sağlamıştı. Dolayısıyla imparatorluklarının geleceğini Türkistan’ın elde tutulmasına bağlamışlardı.”317 Mete de bu gerçeği bildiği için Türkistan’da 26 devleti ele geçirdiğini Çin’e övünçle bildirmişti. Ticarete konu olan mallar Türkistan’ın kültür merkezlerinden geçiyordu.
VI. yüzyılın ortalarında Batı Türklerinin ilk kağanları, Tanrı Dağları’nın kuzey eteklerinde, Tekis Vadisi’ndeki Altın Dağ’da otururlardı. Türkler, bir töre gereği en büyük kağanlarını hastalıkların ve depremlerin olmadığı bölgede bulundururlardı. Gerçekten de eski zamanlardan beri bölgede salgın hastalıklara rastlanmadığı, depremlerin de çok nadir olduğu anlatılır. Bütün Türkler, Unnogurların (Onogurların) ülkesinin oturulacak bir yer olmadığını bilir; bu yüzden kağanlarını Onogur ülkesinde oturtmazlardı. Onogurların kurduğu Beket şehri depremlerle yok olmuştu. Soğdiyana’da ise depremlerin ve salgın hastalıkların sık olduğu bilinirdi.318
“[Çinli Budist rahip Hüen-chang, 629’da başladığı Hindistan yolculuğu sırasında Batı Göktürk ülkesinden geçti.] [645’te Çin’e döndü.] […] Su-ye (yani Sayab) şehrine geldiğinde burada Türklerin hükümdarı Tüng Yabgu Hakan ile karşılaştı. Rahip anlatıyor: Han yeşil saten bir elbise giymişti. Saçları tam olarak görülüyordu. Yalnız on kademe uzunluğunda ipekten bir şerit alnına bir iki sefer dolanmış, sonra arkaya doğru sarkmıştı. Han üstadı görünce sevindi. ‘Üstat, birkaç zaman benimle burada kalmak ister misin? Ancak ben bir iki gün avdayım. Benim subaylarımdan Tamgacı ile beraber karargâhıma gidip beklersiniz. O size hem rehberlik eder, hem de huzur ve istirahatinizi temin eder.’ Üç gün sonra Han geldiğinde üstat saraya davet edildi. Han’ın oturduğu çadır, insanın gözlerini kamaştıracak kadar altın çiçeklerle bezenmiş büyük bir pavyon gibiydi.” 319 Ögel’in anlatımını özetlersek, Çin’in batıyla ilişkilerinin kesilmesinden MS 73’e kadar Türkistan’daki Hun etkisi üzerinde durulur. Turfan’daki Hu-yen boyunun Hun çıkarlarını savunması, sonraki Göktürk, Uygur ve Siyenpi çevreleriyle ilişkisi bu uzun süreli açıklamanın parçalarıdır. MS 90 sonrasındaki Çin seferleri ve Hotan yönündeki ilerleme karşısında Hunların Tanrı Dağları’nın kuzeyine çekilişi anlatılır. Bu olayları ve boyların farklı çağlardaki devamlılığını ayrı ayrı değerlendirmeliyiz.320 Yüksek arabalarıyla geniş bozkırlarda dolaşan Ting-lingler, bu göç anlatısında Sayan eteklerinden Sarı Nehir ve Ordos’a uzanan bölgelerle ilişkilendirilir. Sayan çevresindeki bir grubun Mete’ye yenilip Hunlara katılması da aktarılır.321 Burada kullanılan Yüeh-shieh/Yüe-şiye adının Ting-linglerle eşleştirilmesi ayrıca kanıt gerektirir; eski fiziksel tasvirlerden kesin kavim özdeşliği çıkarılamaz.322 Ting-ling, T’ie-le/Te-le ve Töles adlarıyla sonraki Uygur ve Ogur topluluklarının ilişkisini incelerken, her çağın adlandırmasını ve siyasî örgütlenmesini kendi bağlamında ele almalıyız.
Kuzey Hunları, Ural Dağları ve Volga kıyılarına 150’li yıllarda ulaşmışlardı. Tam 200 yıl boyunca belirttiğimiz sahalardaki durumlarından kaynaklar bahsetmiyor. 350’li yılların başlarında, otoriteye boyun eğmeyen Hunlar hakkında haberler gelmeye başladı. IV. yüzyılda Attila Hunları, Volga’nın aşağı akımlarından geçerek Germen Gotların defterini dürecekler, yerleştikleri Macaristan’dan Fransa’ya kadar uzun yollar kat edeceklerdi. Buradaki bozgundan sonra son durak Macaristan’dan Volga’nın sağına çekilmeleri boşuna değildi (V. yüzyıl ortaları). Bu süreçte, Volga ile Macaristan arasında etnik bakiyeler yeniden harmanlandı. Türkizeban halklar bölgede etkinliklerini sürdüreceklerdi (Hunlar ve Ogurlar, Ogur/Ugorlar). Volga’dan büyük bozkıra doğru uzanan bölgelerde yeni örgütlenmeler vardı. V. yüzyılda bozkırın ele avuca sığmayan göçebe Tie-le (Te-le) kabileleri, Yedisu’daki Attila Hunlarının akrabaları Zayıf Hunların devleti Yüeban’ı323 ortadan kaldırdılar. Te-le bölge federasyonu da Yüeban’ı içine alarak güçlendi; böylece Hunlar kendi varlıklarını VI. yüzyılın ilk yarısında akrabaları Göktürklere devrettiler.
Batı VI. yüzyılda Avarlar (Macaristan’a yerleşecekler) sonra Oğur/Ugor/Oğuz adlarıyla ilgili çeşitli yaklaşımlara Basmıllar uygundur. Orhun yazıtlarında adı geçen Basmıllar (Ba-sme) Doğu’da Moğol yaylasında mı, yoksa daha önce mi Türkleştikleri bilinemiyor. Türk dilli boyların izlenmesi hayli zordur.324 [Haritadaki Basmıl bozkırını Dankoff, Tatar ve Başgırt bozkırlarının kuzeyinde okur; bu karşılaştırma kesin Volga yerleşimini göstermez. Dil açıklaması ise Basmılları kendi konuşma biçimleri yanında Türkçeyi bilenler arasında sayar.] Göktürklerin Töles idari yapılanmasında Tu-lu ve Nu-şu-bi gibi iki bölüm vardı. Her iki boy Türk hanedanından İstemi Han’ın torunları tarafından yönetiliyordu. Onogurlar (Bulgarlar) Tu-lu (Du-lo) boy grubundaydılar. Batı Türkleri idari kargaşa içine girdiklerinde bir bölümü VII. yüzyılın ikinci yarısında Hazarların baskısıyla Tuna’ya göçtüler. Başlarında (Gök)Türk hanedanı anne tarafından Açina soyundan gelen bir prens vardı. Devleti kuran Kubrat’ın oğlu Asparuh’tu (681). Bir bölümü Volga/Kama’ya çekildi, diğer bölümü Hazarya’da kaldı.
Sonra yine Ogur/Ugor kabilelerinden Macarlar modern Macaristan topraklarına IX. yüzyılın sonlarında (895–896) girdiler. Her iki kavim de Bizans’ın kuzey topraklarına yerleştiler. Bölgedeki Batılı büyüklerin hem memnuniyeti hem de onlar yüzünden çıkmazları vardı. Memnundular; Germenlere ve Kuzeyli Slavlara karşı bekçi olacaklardı, onlar ise Germen ve Slavlara bekçi olmak bir yana daha iyisini yaptılar, susturdular. Çok geçmeden sorun yarattılar; Bizans onların baskısını damarlarında hissetti. Öylesine hissetti ki her yıl vergi bile vermek zorunda kaldılar. “Batı doğudan gelenlere, günümüzde de genel kabul gördüğü üzere dişiyle tırnağıyla IX. yüzyılda Şarlman saltanatı döneminde ancak direnebildi. Bunun için de köylü toplumundan bir süvari ordusu çıkardı. Bunu nasıl mı yaptı? Çünkü feodal sistemi oluşturdu, vergi topladı, otoritesini kurdu. ‘Ne yapılırsa yapılsın, iş at üstünde savaşa geldiğinde göçebeler savaşan sınıfların birincisiydi. Çünkü hayatları eyer üstünde geçiyordu. Benzer bir yargıya Xiong-nu (Hyong-nu, Hun)lar için verenler vardır ve çoktur. John Keay (Çin Tarihi adlı eserinde) ve ilk zamanlarda onların at üstündeki sürati ve tekniği karşısında, batı toplumlarının çıplak ayaklı, mızraklı yaya savaşçıları, sonraları ağır donanımlı süvarileri, savaşmayı bilmeyen köylüleri dayanamıyordu. (Colın Mc. Evedy, Tarih Atlası)”325 Kavramı kullananlara devam etmiyorum.
Bölüm Biterken
Orta Çağ boyunca Türkler Avrupa ve Yakın Doğu toplumlarıyla ilişkilerinde Akhun326, Attila Hunları, Kutrigur Hunları, Utrigur Hunları; ve daha sonra Koca Asya’nın her tarafında Türkler/Türkütler (Göktürkler), Avarlar, Büyük Bulgarlar (On Ogurlar), Hazarlar327, Uygurlar, Türgişler, Kırgızlar, Macarlar, Peçenekler, Kumanlar (Kıpçaklar), Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklar, Osmanlılar etkin birlikler, devletler ve imparatorluklar kurdular. Burada Çin, Hindistan hatta Tibet’i eklemeliyim.
Erken zamanlarda, Turan halklarından Kimmerler, Saka/İskitler, Sarmatlar, Ogurlar/Ugorlar, Ting-lingler, Hyong-nular, Tung-hular (Moğolların ataları) zaman zaman Ortadoğu’nun davetli veya davetsiz misafirleri oldular. Ortadoğu’da yerli halkların etnoslarına kaynak oldular. Neleri getirdiler/götürdüler, hangi becerileri öğrendiler/öğrettiler, nasıl sentezler oluştu? Konuya şöyle yaklaşalım: Doğu ve Batı Türkleri aynı tarihlerde ayrı devletlere sahip olsalar da, ortak kültürleri, destan kahramanları, yaşam biçimleri, devlet anlayışları kesintisiz devam eder. Halklarla ve Türkiye’ler geniş coğrafyalarda hep vardılar. Türkçenin konuşulduğu alanlar da geniştir. “Türk lehçelerinin Oğuz-Kıpçak kolu (söz dizimsel yapısının çözümlemeliği (esneklik ve birleşiklik), doğu kolundan farklıdır. Bu da batı kolunun Ön Asya’nın en eski dilleriyle ilk çağdan itibaren dil temasları olduğu düşüncesini arttırır. Doğu kolunun söz dizimsel yapısında benzerliğin gelişimi ise büyük bir olasılıkla Türk lehçelerinin, Doğu ve Orta Asya’nın en eski dilleriyle daha ‘Ana Türklük’ döneminden başlayarak ilişkilerde olduğunu göstermektedir.”328 Çalışmamızın alıntıları ve dipnot notları Macar dilci Róna-Tas, dil bilimcimiz Muharrem Ergin, yine Türkçenin ilk ustası Kaşgarlı Mahmut böyle demiyorlar mı? Bölümü şöyle bağlayalım: Eski yazarların ‘bin tanrı ili, güneşin bahçesi’ dedikleri Anatolia’ya (Grekçede ‘Güneşin doğduğu yer, Doğu) biz duygusal bir benzetmeyle ‘analar dolu’ anlamında Türk ağzıyla Anadolu ve burada kurulan devletlerimize Selçuklu, Osmanlı dedik. Bir ara Hazarın doğusundan Timur akını, Cengiz devrini ululaştırmaya çalışıyorken Anadolu’ya girdiğinde, Türk egemenliği Kaşgar’dan Tuna ağızlarına çoktan uzanmıştı. Yeniden Ukrayna ve Kırım’a uzanacağı zamanlar çok yakındı. Biz çekirdeğini Anadolu topraklarında oluşturduğumuz devletlerimize (hadi kullanalım ‘resmen’) Türkiye diyemedik; önemli sülalelerin, boyların isimleri devlet ismi olurken, bizden önce İtalyanlar Türkiye dedi.
HYONG-NU (HUN)LAR
DOĞULU BARBARLAR
Macaristan ovalarından (Hungarya) Ukrayna’ya, oradan Kingan ve ötesine, Batı Türkistan’dan Mançurya ovalarına bitmedi: Hazar Denizi’nden İran’a, sonra Afganistan’a, Keşmir’in yaylalarından en doğuya, Cungarya ve Moğolistan’ı içine alarak Büyük Okyanus’a ulaşan ve içinde gerçek yaylaların, sınırsız ovaların, otlakların bulunduğu geniş topraklar… Bir stepler dizisi… Pasifik’ten Akdeniz’e ve Macar ovalarına… Kuzey sınırı Sibirya orman kuşağı, Güney sınırı yüksek dağlar… Kışları sert soğukların, yazları kavurucu sıcakların etkilediği, sarışın, esmer, kumral ama yüzleri sıcaktan ya da soğuktan kavruk insanlar; binlerce yıl öncesinden bu yana her zaman, özgür ve göçebe, bozkır tipi yerleşikler, özetle konar/göçer olarak yaşayanlar… İnsanlar son iki bin yıllık tarihlerini bile ön yargılarıyla dolu olduklarından bilemiyorlar.
Çin Sınırları ve Tanrı Dağlarının Kuzeyi
Hunların hazin sonundan başlarsak, Kuzey Hyong-nuları mağlup edilebilir, ama tarihleri orada bitmez. Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki topluluklarla ilişkileri sonraki gelişmelerin konusudur. Tung-hu çevresinde değerlendirilen Wu-huan ve Siyenpi grupları, Moğolistan’ın doğusu ile Mançurya bağlamında anılır. Çin’in Kuzey Hunlarına karşı mücadelelerinde bu topluluklar ve Güney Hunları farklı roller üstlenmişlerdir.329 Batı Bölgeleri ve Kaşgar yönündeki baskılar, Tanrı Dağları, Cungarya ve Altay geçitleriyle birlikte ele alınır. Bu göçleri doğrudan Volga–Ural’a ulaşan tek bir hareket saymak yerine ayrı evreler olarak izlemeliyiz. Kuzey Wei’yi kuran Tuoba/Tabgaç hanedanı Xianbei çevresindeydi; Güney Hunlarıyla özdeş değildi. Kuzey Çin’de devletleşen toplulukların hepsini aynı soyun veya değişmeden süren tek bir Hun kitlesinin devamı saymak bu ayrımı ortadan kaldırır.
Batılı Kuzey Hunlarının bir bölümünün Yedisu’ya, başka grupların Ural–Kuzey Kazakistan ve Volga çevresine yöneldiği anlatılır. Buradan Karadeniz’in kuzey bozkırlarına ve Macaristan’a uzanan göçlerin her evresi ayrı incelenmelidir. Gumilev’in değerlendirmesinde Hun, Kao-kü ve T’ie-le gibi adlar, Türk dilli bütün toplulukları kapsayan değişmez adlar değildir. Türk/Tu-kue adını taşıyan siyasî topluluk ise Moğolistan Altayları bağlamında ele alınır. Bu nedenle dil, kavim adı ve siyasî birlik arasında doğrudan eşitlik kuramayız.330 Roux’ya bağlanan anlatı, Kao-ki ve Ting-ling gruplarının Çinlilerce Hunların mirasçıları sayılmasıyla Türk dilli çevrelerle kaynaşmasını ilişkilendirir. Bu yaklaşım, her grubun dilini ve devamlılığını tek tek kanıtlamanın yerine geçmez.331 Tuoba/Tabgaç hanedanının kurduğu Kuzey Wei, 386–534 arasında hüküm sürmüştür; sonrasındaki Doğu ve Batı Wei dönemleri ayrı değerlendirilmelidir.332 Barthold’a bağlanan açıklamada dil verilerinin erken göçler için önemi vurgulanır. Poppe’nin Çuvaşça araştırmaları üzerinden, Çuvaşçanın öncülünü konuşan toplulukların VI. yüzyıl Türklerinden önce Avrupa’ya ulaşmış olabileceği düşünülür. Hun dili ile Çuvaşçanın dayandığı dil arasındaki yakınlık da bu çerçevede bir olasılık olarak sunulur; Macarcadaki Türkçe unsurlar karşılaştırmaya katılır. Burada kesin bir Hun dili sınıflandırmasından söz etmiyoruz.333 Hunların batıya hareketi ve Pannonya’ya yerleşmesi, yüzyıllara yayılan farklı süreçlerdir. Sonraki Macar yerleşimi ve dil ilişkileri de aynı kronoloji içinde eritilmemelidir.334 Rásonyi’nin Türk–Macar ilişkilerini daha eski çağlara götüren değerlendirmesini de bu farklı dönemleri ayırarak okumalıyız.335 Göçebeler kavramını açmam gerekiyor:
“Göçebe Türkler yüksek yerlerde yani dağlarda yaşarlar” savı bütünüyle doğru değildir. Büyük bozkırda yaşayan Türkler genellikle at, koyun, sığır yetiştirirler. Geniş otlaklar bozkırda bulunur; göçler otlaklara ve su kenarlarına ve çoğu zaman ailelerle birlikte yapılır; dolayısıyla risklidir. Geniş organizasyonlar gerektirir. Batı’da, Ukrayna bozkırlarında, Güney Rusya’da otlaklar daha zengindir ve kültür alanlarına daha yakındır. Aral Gölü çevre bozkırları da Tanrı Dağları eteklerindeki kültür merkezleri de böyledir. Bilinenin aksine bozkırlılar onları besler, kültür yerleri de bozkırlıları besler. Tarihteki büyük halk hareketleri, askerî güçle yapılagelmiştir; ama temel nedeni ekonomiktir. Nedenler sıralanırsa otlaktır, tarladır, giyim kuşam gereçleridir, ticaretten pay almaktır, yol kesmek, yol açmaktır, olcadır ya da vergidir.
HYONG-NULAR, TİNG-LİNG’LER VE Tİ’LER336
Şimdi gelin, ağırlığı Asya’da olan bozkırlarda337 etnik338 popülasyonu339 başından izleyelim. Bu izleme bizi Hun toplumunun oluşumuna götürecek. Doğaldır ki hiçbir toplum tek atadan oluşmamıştır, oluşamaz da.
İnsan topluluklarının çoğunun tarihi Türklersiz yazılamaz. Birçok dilci ve tarihçi Türk adının Avrupa’daki çalışmalarda bir terim olmadan önce, Türk kavimlerinin boy adlarıyla kendi tarihlerine sahip oldukları kanısında birleşiyorlar. “Hyong-nu’ların hangi dili konuştuğu son derece tartışmalı bir konudur. Bazıları bir Türk dili konuştuklarını savunurken, bazıları başka bir Altay dili, bazıları bir Eski Asya dili ya da yok olmuş bir dil Ket diline yakın bir dil konuştuklarını belirtmektedir. Dil konusunun kesin bir şekilde netliğe kavuşturulmayacağı açıktır. İmparatorluğun dil birliğine sahip olmadığı akılda tutulmalıdır. Buyruğu altında sözü geçen gururupların hangi dili konuştukları bilinmemekle beraber, bazı Türk ve Moğol belki de Mançu-Tunguz halklarının Hyong-nu buyruğu altında yaşadıkları kesindir. Bu bakımdan bağlantılarında şüpheler bulunsa da Türk halklarının tarihinin Hyong-nu’larla başladığı sonucuna varılabilir. Şurası kesindir ki Türk Gruplarını ilk kez Mete Yabgu toplamıştır. Hunları ve ardılı Türkleri en iyi anlatan Çin kaynaklarıdır. Türk dili Hunlar döneminde var mıydı? Evet, vardı; konu çalışmamızda ele alınmıştır. Türk diline ilişkin değerli çalışmalardan birinin Macar Filolog Róna-Tas’ın eseri olduğu söylenebilir.”340 Hunların dili konusu, ilerleyen bölümde Türkolojiye Giriş adlı eserden alıntılarımızla işlendi.
Kuzey Çin’de H’yong-nu’lar.
Hyong-nular (Hunlar) Çinlilerin Çu341 sülalesi döneminden başlayarak Çin sınırlarını zorluyorlar ve deliyorlarsa bu muhteşemliği hayli zengin Çin kaynaklarından öğreniyoruz. Hyong-nuların Çin’in kuzey sınırlarında Mete Yabgu (MÖ 209–174) ile yaşanan görkemli yıllardan sonra onun kadar başarılı olmayan torunları zamanında yenilgi dolu yıllar başlayacak; ama Hunlar bitmedi ve bitmeyecek.342
Hunların Kuzey ve Güney olarak ayrılması MS I. yüzyılın ortalarına uzanır. Kuzey Hunlarına son darbeyi vuran üçlü koalisyonun (iki ortak Çin ve Tung-hular) biri de Güney Hunlardır. “Çin içinde 2. defa yurt kuran Güney Hsiung-nu’ların 287’de 19 kabilesi bulunuyordu. Şeflerinin adı Liu-Yüan. Adı has Çin adıdır. Fakat kendisi Hsiyung nu’lar’ın Şan-yü’sü Mete’nin ‘Tu-ku’ kabilesinden inmiştir. Böyle bir bağ O’na çevresinde asalet ve şöhret sağlamaktadır. Avrasya Büyük Bozkırın sınırlarına ulaşan Kuzey Hyong-nular ve Gök Türkleri (T’ou-kui) Çinliler Tang Sülalesi yıllıklarında yazmışlar. Kuzey Hunların, Güney Hunlar’ın ve Göktürkler’in başbuğlarına Shan-yü diyorlar. Diğer Kuzeyli veya Güneyli hasımları Tung-hu’lar yani Tunguz ve Ön Moğollar ve Çin başbuğlarına Şan-yü adını (ünvanını) vermiyorlar.”343
Arkaik zamanlardan beri Büyük Asya bozkırında yerliler ve göçmenler bozkırın nüfus yapısını birlikte oluşturdular. Kazakistan bozkırlarından Altaylar’ın, Sayanlarla çevrili bozkırlar göç aldı. Öte yandan en doğuda kuzeyden Amur Nehri’nin, batıdan Yablonova sıradağlarının sınırladığı Çin duvarlarına uzanan; Gobi Çölü’nden Tarım Havzası’nı kapsayan bir bozkır var. Bu devasa düzlükler Tanrı Dağları ile Moğol Altaylarının verdiği geçitlerden Cungarya ve sonrası Kazak bozkırlarıyla uzanıp büyüyor. İşte bu devasa bozkırda yerliler olarak Hunlar, Türkler ve Moğollar yaşadı. Bozkırlar çeşitli gruplaşmaların oluşturduğu göçerlerle ve onların çok yönlü gel-gitleriyle hareketleniyordu. Erken zamanlarda Merkezî Asya bozkırlarında ilkin Hyong-nular’ın başrolü oynadığı göçebe halklar birliği teşekkül etti.
TİNG-LİNGLER
A. Gündoğumuna yayılan Avrupai Ting-lingler:
Doğu ve Batı Sayanlar ile Altaylar’da üç kadim kültür boy atmıştı. Afanasyevo kültürü (MÖ 2000 yılına kadar), Andronovo kültürü (MÖ 2000 - MÖ 1200) ve Karasuk kültürü (MÖ 1200 - MÖ 700). Çok eski geçmişten bilinen tarihe, arkeolojik kazılar birçok bilgiyi başarıyla taşımıştır. Hemen burada Kuzey Çin kültür unsurlarının Karasuk döneminde Minusink çukurunda bulunduğuna işaret edelim. Andronovo kültürünün temsilcileri Afanasyevo temsilcileri olanlara yakındırlar; ancak özdeş değildirler. Andronovo alt tipinin şekillendiği yer Kazakistan bozkırlarıydı.
1. Afanasyevo’lular nispeten sivri burunlu, dar yüzlü, göz çukuru batık, geniş alınlıdır. Bu özellikler onların Avrupai tipli olduklarını gösteriyor. Kültürün varisleri, MÖ III. yüzyılda yaşayan ve daha sonra Mongolit unsurları kabul ederek “Taştık” kültürünü ortaya çıkaran “Tagar” kültürüne sahip kabilelerdi. Ama bölgede Tagar kültürü içine farklı yerden gelenler de vardı. Bunlar Hakasya’dan gelmiş Ting-lingler’di. Dolayısıyla diğerlerinden farklıydılar. Kısaca Afanasyevo’lu Ting-lingler’in beyaz ırka mensup, Avrupai bir halk olduğu düşünülüyor.
2. Andronovo kültürü temsilcileri ile Afanasyevo kültürü temsilcileri Ting-linglere yakındırlar, ama özdeş değildirler. Kazakistan bozkırından kopup gelen Andronovalarda “Eski Kıpçaklar’ı” Ting-ling kökenli Chu-shihler’i görebiliriz. Çinliler bu halkı pek tanımamakta ama onların iyi bildikleri doğululardan ayrılan İrtiş havzasında yaşayan Ting-linglerden baskı altına alındıkları biliniyor. Kıpçaklar gelecekte siyah saçlı Kanglılarla karışacaklar, Doğu Avrupa’da Ruslar tarafından Poloves, Tuna boylarında, Panionya’da Macarlar tarafından Kuman adıyla geçecekler. Poloves adı da onların kumral saçlı olduklarından gelir; ama asla Fin grubunun özelliği olan, samani/lepiska saçlı değildirler. Görünüşleri Avrupalılardan ve Asyalı Arilerden farklıdır. Ayrıca Kuzey Çin Bölgesi’nin yerlileri olan Ti veya Ti-li’ler’den (ileride) değildirler. Batı İrtiş civarında yaşayan Ting-ling şubesinin kaderini bilemiyoruz. Olayların seyrinden onların V. yüzyılda Ugorlarla karışıp Kafkaslara inen Sabirleri oluşturduklarını söyleyebiliriz. Yenisey Kırgızlarının da biraz sonra bahsedeceğimiz güneyden gelen Ti’lerle ilgileri yoktur. “Onların Sibirya’nın yerli halkı Ting-lingler’le bağlantılı oldukları düşünülür.” (Bk. ileride)
3. Karasuk (MÖ 1200–700) döneminde halklar oldukça karışmıştır. Bunlarda Asyalı tipin Uzak Doğu Asyalı ırkına mensup, dar yüzlü Mongolit unsurun katkısı vardır. Kuzey Sibirya’daki Karasuk kültüründe Kuzey Çin’deki eşyalara rastlanılmaktadır. Kuzey Çin’den bu bölgeye gelenler, dar yüzlü Mongolitlerle brakisefal Avrupalı tipler karışmıştı. Demek ki MÖ 1200 yıllarında Miniusink bozkırlarında Andronova kültürünün yerine, Sarı Nehir sahillerinden gelen halklar (Hun-yü ve H’yenyun) tarafından taşınmış becerilerle beslenen yeni Karasuk kültürü oluşmuştur.344
Kuzeyli Bomalar: Bunlar Sayan-Altaylar’ın kuzey eteklerinde yaşıyorlardı. Reşüdettin’de zikredilen Bikin’lerle ve Ebül Gazi’nin aktardığı Alakçinlerle örtüşmektedirler. Çince adları Bi-tsı veya Bike, O-lo-cı (Alaca)lar: kabile ismi yetiştirdikleri atların alaca olmasından geliyormuş. Ebül Gazi onların ülkesini Angara Nehri sahillerine yerleştirir.
Ketler: Onlar Yeniseyli sayılıyorlar. Kültür yönünden Batı Sibiryalı (Ugor) grubundan oldukları düşünülüyor.
Şimdi farklı bir yaklaşıma geçeceğiz:
4. Afanasyevo345 varisleri ile Andronovo346 ve Karasuk347 kültürlerinin taşıyıcılarını Batı Avrupalı dolikosefallerle açıklayan yaklaşıma karşı Kızlasov farklı bir yorum ileri sürer. Bu yorumda Batı Sibirya Ugorlarının kökeni Paleolit348 çağdan beri Sibirya’nın bozkır şeridinde yaşayan topluluklara bağlanır. Kızlasov, bu grupları Tagar349 Ting-lingleriyle ilişkilendirir ve Sayan–Yenisey çevresinden hareketle açıklar. Depets’in fiziksel antropoloji gözlemlerini de bu modele dayanak olarak kullanır. Bunlar geçmiş araştırmalardaki köken önerileridir; kafatası biçimlerinden doğrudan dil veya kavim özdeşliği çıkarılmamalıdır.
A. Depets’in yaklaşımında Ob Ugorlarının dolikosefal kafatası biçimi, Avrupa örneklerinden ayrılan, kendine özgü Asyalı özellikler taşıyan bir tip olarak değerlendirilir; B. Hakasya’daki Ugor toponimleri de buradan muhaceret ettiklerinden ziyade, buraya başka bir yerden çıkıp geldiklerini göstermektedir.
C. Depets’e bağlanan üçüncü görüş, Yenisey’e kadar uzanan güney Sibirya bozkır şeridinde Paleolit Çağ’da Avrupai diye nitelenen fiziksel tiplerin varlığıdır. Bu yaklaşım, kuzeydeki dolikosefal Ting-linglerle güneydeki brakisefal Tilerin özdeşleştirilmesine karşı kullanılır.350 Bunları, ait oldukları araştırma döneminin tartışmaları içinde ele alacağız.
KUZEY ÇİN’İN YERLİ HALKLARI
Afanasyevo’dan Tagar ve Taştık kültürlerine uzanan diziyi biraz önce özetlemiştik. MÖ 1200 yılları civarında Minusink bozkırlarında ise Andronovo kültürünün yerini Sarı Nehir sahillerindeki halklar tarafından taşınmış kültürün etkisiyle yeni Karasuk kültürü almıştır. Böylece Minusink’te ilk defa Çin stili oluşmuştur. (Nasıl mı? Demek ki Ting-lingler, bölgeye itilmiş asi Kuzey Çin yerlileriyle (Çin görüşüne göre H’yenyun ve Hun-yü kabileleriyle) Minusink bölgesinde buluştular.)351 Ting-lingler güneyden gelen Hunların atalarıyla kaynaşmış olan bir halktı. Çin tarihi, Hunların ataları olan Huların milattan önceki hayatlarından bahseder. Gumilev, bu tasvirlerde Huların Hyong-nulara tarihî ve sosyal yapı bakımından çok az, daha ziyade hayat tarzı bakımından benzediğini belirtir.352 Burada dikkati çekecek olan ana yaklaşım, Ting-lingler nereden gelirlerse gelsinler, ister batılı, ister Sayanlı olsunlar, Asya tipi dolikosefal veya brakisefal Afanasyevo kültürünün taşıyıcıları ve varisleriydiler. Hunların atalarıyla birlikte Proto-Hun etnosunun bileşeni oldular. Bu varisler Kazak bozkırlarından Altaylar’a, oradan Kuzey Çin’e uzanan bölgelerde yaşıyorlardı. Öncüydüler. Çinli tarihçilerin Hyong-nu adını verdikleri Hun etnosu bölümü MÖ IV-III. yüzyıllarda Gobi’nin güneyindeki Kuzey Çin’de tanınınca, yeni isimlerine kavuştular. Ama Kuzey Çin’de Çinli olmayan başkaları da vardı.
GÜNEYLİ TİLER
Önceki problemleri hatırladıktan sonra, Güneyli Ti’lere başlayalım: Ti’ler veya Te-leler için Kuzeybatı Çin bağlantısı ileri sürülür. Eberhard’ın erken kültür tasnifinde geçen adlar Şensi (Shensi/Shaanxi) ve Kansu’dur. Araştırmacı burayı Türklerin asıl anayurdu olarak göstermez; yayılmanın bir sınır bölgesi olabileceğini ve Çin kaynaklarının merkez bölgeyi belirlemeye yetmediğini söyler.353 Arap tarihçi Mes‘ûdî’den354 öğrendiklerimiz Çin tarihçilerinin yukarıda bize aktardığı bilgiyle örtüşüyor. Bakınız nasıl: Gezgin Kuzey Çin’in batısından söze başlamış, devam etmiş. “Geçmişte bir dönem Türk ili sayılan Tibet toprakları Çin’den ayrı bir ülkedir. Bir taraftan Çin sınırına bitişiktir. Diğer yönden ise Hind, Horasan ve Türk sınırlarına komşudur. Muhkem şehirleri, yerleşim birimleri vardır. Çok eskilerde Yemen hükümdarlarına ‘Tubba’ diyorlar. Tibet ismi de onlardan geliyor. Tibetlilerin zaman içinde dilleri Himyerice’den farklılaşmış, liderlerine ‘Hakan’ demeye başlamışlar. Aralarında birçok kabile vardır. Bunlar yerleşik ve göçebe olarak yaşarlar. Göçebe olanlar Türk’tür ve oldukça kalabalıktır.
Diğer göçebelerden hiçbiri onların karşısında duramaz, itibarlı bir yerleri vardır; eskiden hükümdarlar onlar arasından çıkardı. Türklerin inançlarına göre hükümdarlık yine onlara dönecektir.”355 Mes‘ûdî’nin burada sözünü ettiği Türkler, çok sonraları, IX. yüzyılda Kansu’da bir devlet kuran Uygurlardır. Kimileri burada bahsedilen Türklerin Tankutlar olduğu görüşündedir.356
1. Tie-le, Wu-sun ve Pai-tiler (Akhunlar/Badiler), Uygurların da içinde bulunanların T’ie-le grubundan oldukları görüşü ileri sürülür. Bugün Tie-le’nin torunları Nan-shan’da (Kansu eyaletinde) yaşıyorlar. Aralarında şaşı ve sarı çehreli olan yoktur. Onlara Sarı Yugur diyorlar; Çinliler ise “Batılı Sarı Tangutlar” diyor. Aralarında dil benzerliği yok.
2. Kuzey Çin’in yerleşikleri Ti’lerden olan Tangutlar tip itibarıyla Mongolitlerden çok Avrupailere benzerler. Ne var ki yine güneyli Ti şubesinden olan Uygurlar ama kuzeyli Ting-lingler şubesinden Kırgızlar dil ve antropolojik açıdan birbirlerine yakındırlar ve Çinlilerle hiçbir zaman anlaşamadılar.
3. Wu-sunlar: Onların ilk adları Ch’i-ti yani Kızıl Ti. Çin kaynaklarında Wu-sun halkı arasında Saka (Sai) ve Yüe-çi kökenli unsurların da bulunduğu kaydedilir; ancak Wu-sunların bu iki halkın birleşiminden doğduğunu kesin olarak söyleyemeyiz. Ele geçirilen kafataslarının Wu-sunlara mı yoksa onlara karışan Yüe-çi veya Sakalara mı ait oldukları bilinemiyor. Eski Wu-sun toprakları hakkında tartışmalar çok. Örneğin Altaylar’da Hang-hai’de (Ötiken) oturdukları düşünülüyor. Ancak, Çinlilerin onları eskiden beri tanıdıklarını bildiğimizden böyle bir yaklaşım taraf bulmayabiliyor. Herrmann’ın357 taraf olduğu görüşe göre ilk yurtları Ho-hsi’dir.358 Bölgeden ayrıldıklarından sonra Mete Han zamanında, Çin Han sülalesi döneminde Wu-sun devleti İli Vadisi’nin bulunduğu yerdedir. İli Vadisi günümüzde Çin’in Sincan bölgesi ile Kazakistan arasında uzanır.359 (Herrmann’ın tarih haritası için bk. “Hyong-nu (Hun)lar” başlığındaki harita.) Aynı kaynakta Wu-sunlar, fizik yapıları, batıdaki diğer yabancılardan oldukça farklı. Bu fizik tasvirinden günümüz Türk topluluklarıyla doğrudan ve kesin bir soy bağı sonucu çıkarılamaz. Her şeye rağmen Wu-sunların Avrupai görünüşlerine işaret edilir. Onlar hakkında toplu bilgiler, ancak Tanrı Dağları’na göçtükleri döneme aittir ve bölgede Wu-sunlar’ın içinde Yüe-çiler/Toharlar var.
Sayın İlber Ortaylı’dan aktarmalıyım: “Oğuzların Döger kolunun Eski Toharlar’dan geldiği kabul edilse de Toharlar Aryen bir gruptur. Bölgedeki Kıgızların da Oğuzlardan geldiği kabul edilir. (Kırgız bilginleri içinde yöntemsiz iddialarla kendi kavimlerini İskitler ve Toharlar’a bağladıklarını unutmayalım). Bizim bugün Kırgızistan dediğimiz yerde ‘Toharya, (yani Döger) Türkleri var.”360 Çin’in ilk çağ bilgi birikimi Çi-lyen Dağları ile Dung-huang arasında yaşamış Yüe-cu=Toharlar halkının Hint-Avrupalı etnik kökeni genellikle kabul görüyor. Ancak giderek Toharca ile yerli dillerin alışverişi ihtimal dışı değildir.361 Örneğin, Mete’nin Batı’da unvanı Yabgu, Çin’de Shan-yü’dür. İbni Fadlan Oğuz Türklerinin hakanının yabgu (diğer kaynaklarda baygu, yafku, cabgu söylenişleri var) unvanını taşıdığını belirtiyor. Kimi araştırmacılara göre Tohar (Tokhar), kimilerine göre Kuşan veya Eski İran orijinlidir.362 Çalışmamızda Toharlar için (iki farklı görüşü ileri süren) alıntılarımız, ayrıca başlığımız vardır.
4. Pai-tiler (Beyaz Tiler): Ho-Hsi’de363 Kızıl Tilerle ve Wu-sunlarla ilişkilendirilen bu topluluklar, aktarılan eski bir yorumda MÖ 636’daki yer değiştirmeyle Pamir–İşkaşim ve Hindikuş çevresindeki gruplara birleştirilir; Badiyan adı ile Eftalitlerin Akhun diye anılması da aynı köken zincirine katılır. Saç, göz ve beden yapısına ilişkin eski tasvirlerden komşu Afgan, Tacik veya Kelt topluluklarıyla kesin soy bağı çıkarılamaz. Kızıl Tilerin Cungarya’ya, Beyaz Tilerin dağ eteklerine çekildiği açıklamanın kaynak ve tarihi kesin değildir. Pehlevî metinlerindeki Hyon adlandırmaları ve Bizans kayıtlarındaki Hionitler başka tanıklıklardır. 359’da Sasani ordusuyla Amida kuşatmasına katılanlar Hionitlerdi; bu olay, daha sonraki Eftalitlerle doğrudan özdeşlik kurmak için kullanılamaz.364
Büyük bozkırın kuzey ve güneyinde bulunan göçebe halkları ilkin Hyong-nular, sonra VI. yüzyılın ortalarında ardılları olan Altaylı Türkler, devasa (Gök)Türk İmparatorluğu’nda birleştirdi.
Sonuç ve özet: Kalabalık uluslar (süper etnoslar) tek atadan değil birden fazla atadan meydana gelirler. Merkezî Asya’da eski beyaz ırk gerçekten var olmuştur. Güney Sibiryalı dolikosefal Ting-lingler ve Kuzey Çinli brakisefal Tiler (Göktürkler döneminde Tieh-li/Teleler) ikinci kuşaktan akrabadırlar. Bozkırlı Ting-lingler bazı Avrupai çizgilerini (kalkık burun, gür sakal) taşıyarak Hyong-nular’ın bünyesine dahil olmuş; yine bozkırlı T’ie-le kabileleri Uygur Hanlığı’nın 840’taki yıkılışından sonra 300 yıl boyunca Moğol kabileleri tarafından asimile edilmişlerdi.365
HUNLAR’A (HYONG-NU) KADAR ALTAYLAR
İnsanlar beğendikleri güzel yerlere göçerler. Tarihin fecrinden bu yana ve her dönemde hiçbir ülke yoktur ki sakinleri hiç değişmesin. Her ülkede yaşayan sakinler tek bir atadan gelmez. Ülkelerin coğrafi yapıları bile değişkendir, şimdi görülen gibi değildir. Buzul döneminde Moğolistan göllerle kaplıydı, Sayanlardaki buz kaynakları Hentei ve Moğolistan Altayları’nda gür ormanların oluşmasını sağladı. Büyük bozkırda birbirinden farklı kabileler yaşıyordu. Bu eski nüfusları günümüz halk adlarıyla özdeşleştirirken dikkatli olmalıyız. Güney Sibirya’daki yaklaşık 24 bin yıllık Mal’ta bireyinin Amerikan yerlilerinin atalarıyla genetik bağı saptanmıştır; bu bulgu, Amerika’dan Bering üzerinden Minusinsk’e göç eden bir topluluğun kanıtı değildir. Yerli halklarla ilişkilerini bilemiyoruz; mutlaka çevreye dağıldılar. Bugün bile gölleri kurumuş Avrasya kıtasının step iklimine has bazı emareler Moğolistan’da hâlâ kendini muhafaza etmektedir.366 Hyong-nuların (Hsiyung-nu ya da Hunların) ortaya çıkışı ayrıca yukarıda devasa bozkırın bitmez tükenmez çok yönlü göçleriyle, Sayan Dağları’nın doğusunda, Altaylarda Hentei vadilerinde, Sibirya’nın güneyindeki ‘Sibiryanın mavi gözü’ diye anılan Baykal Gölü çevrelerinde yaşanan bir kültürün üzerine oluşmuştur.
Şimdi eski Çin kaynaklarına dönelim: “H’yen-yun ve Hun-yü kabileleri, MÖ III. binyılda steplerden Çinlilerin ataları olan Karabaşlar tarafından çıkarılıp, Çölün kuzeyine itildiler. Bu kabileler Kuzey Çin yerlilerinin torunlarıdır.”367 “MÖ 1200 yıllarında kuzey Çin’de Hunların bir devlet kurduğunu Deguignes, Sig-ma-Ch’in’e dayanarak kabul etmek zorundayız” diyor. Cordier de bu tarihi kabul etmektedir. Dönem’in Hunları Hopei’den Bargöl’e (Barkul/Bars-göl) kadar uzanan bölgede yaşıyorlardı; burası Kuzey Çin bölgesindedir. Çin’e bazı saldırılar düzenlemişlerdi. [MÖ 1200 tarihi, Çu (Zhou) hanedanının yaklaşık MÖ 1046’daki başlangıcından öncedir; anlatıda kronoloji uyuşmazlığı vardır.] Cordier’e göre Hunların ‘evleri yoktu, toprağı sürmüyorlardı, ama çadırlarda yaşıyorlardı, yaşlılara saygı gösteriyor belli zamanlarda toplanarak sorunlarını çözüyorlardı’.368 O dönemde Hunlar Ho-pei’den Bars-göl’e kadar uzanan bölgede yaşıyorlar ve Çin’e, Çu hanedanı topraklarına saldırıyorlardı. Gobi Çölü’nün güney ucundan kuzeye itildiler. Göçmenler çölü aşıp kuzeye geçerlerken bıkmadan yürüdüler; iki nedeni vardı; MÖ 1. binyılda Gobi Çölü çok geniş değildi ve peşlerinde kendilerini Kuzey Çin’den iten Çu369 sülalesi galip askerleri vardı. Yolculuk öküzlerle taşınan kağnılarla yapılıyordu.
Çin sülalesi Çu ile takıştıklarından zorunlu yolculuk yapan göçmenler kırılan tekerlekleri ormandan kesilen kalın kütük yuvarlıklarıyla değiştirilmek suretiyle yoluna devam etti. Gobi Çölü’nü, güneyden kuzeye aşarak gelen göçmenler Ting-lingler’le tanıştılar. “Arkeolojik verilere göre erken Hunların hikâyesinin ikinci dönemi yaklaşık, güneyli göçebelerin Gobi üzerinden ilk yürüyüşleri tamamlanmış olduğundan çöl artık (yolculuk ve tehlikeler bakımından) bilinir ve kullanılabilir hale gelmiş, (savaşan grup) Hunlar, Gobi’nin kuzey taraflarına ulaşmışlardı. Bu durumda Hunlar Gobi’nin iki tarafını da yurt edinmişlerdi.”370 Güney Sibirya’ya ulaşan yeni göçmenler bu dönemde yerli halklarla karşılıklı etkileşim içine girmiş olmalılar. Yerliler Andronova ve Glaskova kültürüyle donanmış uygar toplumlardı.371 Glaskovo kültürüyle donanmış Ting-lingler ve göçmenler karışımından geleceğin Hyong-nu veya Hunları oluştu. Bu kavramlar günümüze kadar detayıyla gelemedi.372
Ancak Gumilev, Pazırıklılara Yüe-çi denmesini önerir ve Laufer’e dayanarak Sogdo adını Soğdlarla ilişkilendirir. Tagar yerine Ting-ling; Şyung-nu, Toba, Siyenpi ve Tu-ku yazımları yerine sırasıyla Hyong-nu, Tabgaç, Sibir ve Türküt adlarını kullanmayı tercih eder. Bunlar onun adlandırma ve kimlik yorumlarıdır; bütün eşleştirmelerin kesinleşmiş olduğunu göstermez. Kıtan/Kıtay adının Orta Vaha sakinlerine yayılması açıklamasını da aynı yorum içinde verir.373 Ch’in sözcüğü, Han Hanedanı zamanında Hunların Çin halkına vermiş olduğu isimdir.374 İyi de yukarıda konu edilen Hunlar (Hyong-nular) kimdir? Eski Çinli yıllık yazarları Kuzeyli rakiplerini ilkin Dağlılar ve Bozkırlılar diye ikiye ayırmadan Doğulu Junglar (Kinganlılar/dağlılar) yani Moğollar yani o zamanın geçer adıyla Tung-hu’lar, Kuzeyli ama dağlı Junglar yani Ting-lingler, bir üçüncüsü Batılı Ti’ler veya Jung-tiler (örneğin Tibetliler). Oysa Junglar içine Hunları da katmışlar. Oysa Hunlar ‘Bozkırlı Junglardı’ ve büyük olasılıkla dağlı komşularının Çin’e seferlerinde onlara katılmışlardı. Çinli yıllık yazarları istilacıların onları da gördüklerinden dağlı düşmanlardan (Junglar’dan veya Jung-tiler’den) saymışlar. Buradaki problem Çinli yıllık yazarlarının Jungları bir ırk olarak değil, ‘saldırgan’ bir güç olarak görmeleridir. Ama aşağıda izleyeceğimiz ‘saldırganları’ örgütleyen ve onları sindiren güçlerin üstbeylerini Hyong-nular diye adlandırdılar.
Çin önderliğindeki güçler, Hunları (onca zaferden sonra) Tanrı Dağları’nın kuzeyine ittiler. Moğol Altayları ve Tanrı Dağları’nın verdiği geçitlerden Cungarya’dan geçerek kırgından kurtuldular. “Bu yenilgiden sonra en büyük askeri yenilgiyi yine bir bozkır kavmi olan akrabalarından Dış Moğolistan’da aldılar. Burası Altayların güney kanadı; bundan böyle Siyen-pı’lerin lideri Tan-su-hai bozkırın üstbeyi olacaktı.”375 Ama Çinlilerin kullandığı dikkat edecek olursak Şan-yü (Bozkırın büyük komutanı) unvanıyla değil… Çinliler bu unvanı sadece Hunlar ve Türk kağanlığında (Göktürkler) hakanların unvanında kullanacaklar. Şöyle özetleyerek Hyong-nular konusuna dönelim. “Mete çağında Moğol dünyası Tung-hu adıyla anılıyordu. Mete, Tung-hu’ları yok etmiş ve vadiler ve yüksek dağlara sığınanlar canlarını kurtarabilmişlerdi. Tunghu’lar Siyenpi ve Vuhuanlar gibi (şimdiki) Moğolistan ve Mançurya’da yaşayan geri halk kitleleri idi. Bunları bugünkü Moğollardan ayırarak ‘Proto Moğollar’ diye isimlendirelim. İsa’dan sonraki yüzyılda Proto Moğollar Hunları batıya itecek Moğolistan’ın doğu bölgelerinde yeni bir ırk meydana getirecekler. Moğolistan’da kalmış Hunlar ise Proto Moğolların Siyenpi koluyla birlikte Çin içlerine doğru ineceklerdi. Burada To-ba ve diğer bazı devletleri kuracaklar. Daha sonra da Çin ile Proto Moğol dünyasının anlaşması Hunları Batıya hem de çok daha batıya itecektir. Türkler üzerinde Proto Moğol baskısı Göktürk (Çinliler, Türk devleti derler bk. Göktürkler başlığı) devletinin kuruluşuna kadar devam edecektir”376 Çin tarihinde Hyong-nular:377 Çin tarihini İngiliz yazar John Keay’ın modern tarih çalışması üzerinden izleyelim; ardından Hyong-nular hakkındaki Çin yıllıklarına geçelim:378 Türklerin en eski tarihleriyle ilgili ilk bilgileri Çin yazımlarından öğreniyoruz. İlk tarih kitapları ise Chou (Zhou, yaklaşık MÖ 1046–256) döneminde çıkmıştır. Dönemin en önemli filozofu Konfiçyüs’ün (MÖ 551–479) derlediği ‘Beş Klasik Kitap’ içinde bulunan ‘Belgeler Kitabı’ ilk resmî belgelerin bulunduğu tarih kitabıdır.
İlk resmî tarih yazıcılığı Önceki Han Sülalesi (MÖ 206 – MS 8) döneminde yaşamıştır. Bu dönemde Çin’in en güçlü düşmanları Hunlardı. Çin’e karşı Hunlar, Mete Han’la başlayan onca başarılardan sonra, ardılları yenilgiler de gördü. Çin tarihçilerinin gözüyle onlara bakalım. “Çin için bir tehdit olan Hunlara379 karşı sistemli saldırılara Çin İmparatoru Vu-ti [MÖ 141–87], Hunların elinden Kansu ve Ordos bölgesini yolup alarak işe başladı. Çin bu döneme kadar Hunlar karşısında savunmadaydı. Kuzeyin efendileri Moğolistan’ın doğusundan Aral’a kadar bütün Orta Asya’nın egemeniydiler. Vu-ti’nin Ordos-Kansu’dan sonraki hedefi Hun kontrolü altında bulunan Batı Bölgelerindeki kültür merkezleri oldu; çünkü irili ufaklı şehir devletlerinden Çin başkentine çok değerli ve nadide eşyalar taşınıyordu.”380 Böylece, Ordos ve Kansu’nun ve Batı Bölgelerinin381 Aral’a kadar Orta Asya’nın fatihi Hun Şan-yü’sü Mete’nin (MÖ 209 – MÖ 174) mirası Çin tarihçilerinden öğrendiğimiz gibi torunları tarafından korunamadı. Okuyun, göreceksiniz.
HYONG-NULARIN KAĞANLIK SOYU
Türk tarihi bakımından Çin kaynaklarında birtakım kabile isimleri var. Bu kabilelerden biri T’u-ko veya Tu-ku kabilesi, bütün Hyong-nu Shan-yülerin çıktığı en önde gelen kabilesidir.382 Göktürk kağanı Kapagan’ın oğlunun adı da Tu-ku’dur (İnal Kağan?).383 Üçüncüsü ‘Aşina’384 sözcüğüdür. Gumilev’e atfedilen Tu-ku–Türk eşleştirmesi bir görüştür; tarihçilerin ortak ve kesin kabulü olarak sunulmamalıdır.385 Çin’in Asya yayılmacılığı ne zaman ortaya çıkmışsa onların önünde, Çin’in kuzeyindeki kavimler vardır. Bunlar Hunlar, Türkler ve Moğollardır.386 Şan-yü, Hun hükümdarları için kullanılan bir unvandır; Göktürklerdeki kağan ve yabgu unvanlarıyla ilişkisi dönem ve kaynağa göre değerlendirilmelidir.387 Yabgu ile kağanı bütün dönemler için Batı ve Doğu’ya ayrılan eş anlamlı hükümdar unvanları gibi kullanamayız.
ÇİN TARİHÇİLERİNE GÖRE HYONG-NULAR
Çinlilere göre VI. yüzyılda ilk defa Göktürk devletini kuran Türkler, Hunlardan inerler. Adı, VI. yüzyılın ortalarında meydana çıkan T’u-chüeh halkı (transkripsiyonu Tou-kue, okunuşu Türk) kısa zamanda Çin hudutlarından İran ve Bizans’a kadar yayılmıştı. Adın ehemmiyeti ve ana anlamı hakkında şimdiye kadar hükümlerde bir beraberlik olmadığı halde, birçok varsayımlar ileri sürülmüştür. Fakat bu ne de olsa ‘Türküt’ gibi bir eski şekle dayanır. Buradaki –üt çoğul ekidir. Tu-ku kavramı Türk’ün bir transkripsiyonu olabilir. Herhâlde bir tekil şekli temsil etmektedir. Köymen, Tu-ku adını Türk ile ilişkilendirerek adı MÖ 209’a kadar geri götürmeyi önerir. Bu sonuç, önceki koşullu filolojik eşleştirmeye dayanır; Türk adının MÖ 209’da kesin biçimde belgelendiği anlamına gelmez.388 Mete’nin Tu-ku (Türk) boyundan inmesi, onu takip edenlerin sadece Türkler ya da Türk dilliler olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle de “Hunlar Türk müydü?” sorusu yanlış bir sorudur. Doğrusu, “Hyong-nu’ları yöneten boyun adı Türk müydü?” sorusudur. Çünkü Mete çağında Proto-Moğol dünyasının kavimleri bugünkü Moğolistan’ın doğusunda ve Mançurya’da yaşayan Siyenpi ve Vuhuanlardı. Çin ile Proto-Moğol dünyası anlaşarak Hunları batıya itmişlerdi.
[Tu-ku adının Türk ile eşleştirilmesi burada aktarılan bir görüştür; kesinleşmiş sonuç sayılmamalıdır.]389 İmparatorluğun kurucusu Mete390 ve hassa kuvveti büyük bir olasılıkla içinden çıktığı T’u-ku boyundandır. Birkaç yüz kişiyi aşması beklenemez. Mete’nin dinî törenlerdeki rolü ayrıca kaynaklandırılmalıdır; sonraki Teleüt ritüelleri tek başına onun başrahip olduğunu göstermez.391 Hunlar her yıl ilkbaharda ‘atalarına, gökyüzüne, yeryüzüne, ruhlara kurban keserlerdi.’ Yabgu ise her gün iki defa olmak üzere, sabahleyin doğan güneşe, akşamleyin aya karşı saygıda bulunurdu. Hun yabgusu ‘güneşte ve yerde doğmuş, güneş ve ayda olmuş şeklinde kozmik bir titüle sahipti’. Çin kaynakları MÖ III. yüzyıldan önce Hyong-nular (Şyung-nular) için güvenilir bilgiler vermemize olanak vermiyor. Takriben MÖ 300’de ilk defa Hsiyung-nu (Şyung-nu) adı geçmektedir.392 Bu dönemde güçlü olan Dung-hular, batılarındaki Şyung-nu topraklarına akınlar düzenliyorlardı.393
MÖ III. yüzyıldan önce Erken Çin kaynaklarından öğrendiğimize göre C’hin’e (Çin’e) yaptıkları silahlı akınlar ile Çin’in Şyung-nulara karşı kendini nasıl müdafa ettiğini öğreniyoruz. Qin’in kuzey savunma duvarının inşasına en geç yaklaşık MÖ 324’te başlandığı, bütün sistemin ise yaklaşık MÖ 270’te tamamlandığı belirtilir. Son dönem savaşan devletler döneminde kuzeyde Çin (C’hin), Chao (Cav) ve Yen;394 hepsi Hsiyung-Nuların güney komşularıydı.395 Şyung-nuların güneye yayılmasını önleyen MÖ 221 yılında Çin’i birleştiren Çin (C’hin) devletiydi. Çin devleti generali Meng Tien onların MÖ 214 tarihinde ellerinde bulunan Ordos’tan çıkarmayı başardı. İlk iş olarak Çin, Cav, devletlerince inşa edilen Çin duvarını tamirini yaptı.396 Bu sırada Hsiung-nuların başında Şan-yü Teoman bulunuyordu. Zaman geldi Teoman’ın tavrı değişti: İşi gücü Çin askerlerinin oklarından kurtulmak için ovalarda yakalanmamak çabasıydı bu… Artık o kabilesinin başında moralsiz bir bozkırlıydı, amaçsızdı. Asya Hunları Ordos dışına atıldıklarında Kuzey Çin’de, bir taraftan Yüe-çiler (batıda) diğer taraftan doğulu Dung-hu’lar bulunuyordu.
Tam açmazların bol olduğu bu sırada Şan-yü Mete (batı kaynaklarında unvanı “yabgu”) tahta çıktı. Hunlar ilkin doğulu komşuları Tung-hu’ları397 yenmiş, kuzeydeki Ting-lingler’den sonra, Çin’e yönelerek onları vergiye bağlamıştı398 Burada geniş bir coğrafyaya kuş bakışı yapmalıyım: Budunsal ve siyasal bütünlüğü MÖ III. yüzyılda sağlayan sadece Hunlar değildi; Makedonyalı İskender’e boyun eğen Persler, kozmopolit bir toplumdu. İskender’in ardılları Selevkoslar’ın doğusunda Bakteria, batısında Akdeniz bulunur. Part hâkimiyeti, MÖ III. yüzyıl ortalarında Arsakes önderliğinde ortaya çıktı; kökenine ilişkin anlatılar arasında Parni önderliği geleneği de vardır.399 Batı’nın muhteşem Roma’sı, Birinci Pön Savaşı sırasında büyük bir savaş donanması kurarak Kartaca’yla denizde de mücadeleye girişti. Ezeli rakibi Kartaca’yı defalarca yendikten sonra yok etti.400 Çizme’de budunsal bütünlüğünü sağlayarak emelini gerçekleştirecek düzenini kurdu. Her biri toplumları harmanlayan büyük kozmopolit örgütlerdi.
METE ŞAN-YÜ401 402 DÖNEMİ
Mete’den (Mo-tu) önce, babası Teoman (Togan’da Tümen, Deguignes’te Duman) Şan-yü zamanında, Hyong-Nular (Hunlar) yenilmiş itibarlarını yitirmiş bir toplumdu. “Çin’i susturacak olan Mete’ye (MÖ 209 - 176) [Han shu 94A’da Hun diline ait gök ve oğul unsurlarıyla açıklanan] ‘Tcem-li-ko-to-tan-jou’ derler.”403
Mete’nin babası Teoman, silik bir bozkırlı olmasına karşın soyu Tu-ku ailesinden geliyordu. Onun da unvanı Şan-yü404 idi. İki eşinden iki oğlu vardı. Tahtı odalığından olan küçük oğluna vermek niyetindeydi. Me-te’nin kardeşine rakip olmasının önüne geçmek gayesiyle Yüe-çi (yu-cı)lara rehin verdi; gecikmeden Mete’yi öldürürler ümidiyle onlara saldırdı. Ama Mete öldürüleceğini fark edince rehin bulunduğu kabileden birinin atını kapıp babasına ulaştı. Teoman (T’u-man), oğlunun yiğitliğini takdir etmek zorunda kaldığından 10.000 atlının kumandasını ona verdi; hesabı tutmamış, odalığından olan küçük oğlunu halef olarak seçmişti. Mete babasının kötü niyetini biliyordu ve hiçbir zaman unutmadı; kendi askerlerini süratle eğitti, onlara haberleşmede kullanılacak oku ıslık çaldırarak nasıl atacaklarını öğretti. İlk fırsatta babasını, üvey annesini ve üvey kardeşlerini öldürdü; herhangi bir emri bile olsa emirlerine itaat etmeyen komutanları disiplinsizlikle suçlayarak öldürttü ve tek adam oldu. Devletini kurdu (MÖ 209). Şan-yü unvanını aldı; Çin kaynakları da onu bu unvanla anar.405 406 Yukarıdaki öykü her kaynakta aşağı yukarı böyle anlatılır.
ORDOS’UN GERİ ALINMASI
Mete’nin babası Teoman döneminde, Qin hükümdarı Shi Huang’ın generali Meng Tien, Hunları Ordos’tan çıkarmıştı. Ordos uzun yıllardır Kuzeyli barbarların doldurduğu, karışık kültürlerin yoğun olduğu bir bölgeydi ve Hunların elindeydi. Hunlar bir zamanlar diğer göçebelerin hâkimiydi ve bu yüzden Çinliler Hyong-nu yabgularına Şan-yü diyorlar; diğer göçebelerin ve Tung-hu’ların (dönemdeki eski Moğollar ve Tunguzlar) reisleri için bu unvanı kullanmıyorlar. Han hükümdarı Kao-tsu devletin bütünlüğünü sağlamaya çalışırken kendi aralarında savaşan diğer iki devletin isyanları idari otoriteyi sarsıyordu, üstelik inatçı, koşullar yeni düzene düzensizlik getirdi. Ordos halkı kargaşanın getirdiği bunalımlarla hiç mutlu olmadı. Han’ın burayı işgal ettikten sonra Çinli halkları getirmesiyle Ordos nüfusunu yoğunlaştırmıştı. Mete Yabgu’nun baskısıyla Çinliler güneye, iç bölgelere göçe başladı. Kao-tsu, Çin’de iç savaş çıkınca savunma sisteminin çoktan kalktığını gördü. Üstelik iç savaş nedeniyle halkın çoğunluğu geriye yurtlarına göçmeye devam ediyordu. Şyung-nular’a (Hyong-nu/Hun) yavaş yavaş Ordos’a yerleşmek kaldı. “Tartışmaya açık olmakla birlikte Shan-yü(Şan-yü) olmak için başını kaldıran genç prens Mao-du, Xiongnu konfederasyonunu, hem Çinlileri hem de Çinli olmayanları yönlendirerek Kuzey’den Güney’e, Doğu’dan Batı’ya yayılmaya başladı. Hebei ve Shanxi derinliklerine indi. Xiang-yu’nun bir zamanlar ölümüne savaştığı Yangsi kıyılarına kadar ulaşan Maodun Kuzey sancaklarını da özgürleştirdi ve Sima Qian’ın da yazdığı gibi durumunu güçlendirdi buraya 3000 usta okçu yerleştirdi.”407
TUNG-HU’LAR ÜZERİNE SEFER
Dung-hu denetimi altındaki topraklar MÖ III. yüzyıl sonuna doğru İç Moğolistan’ın güney bölgesinden Güney Mançurya’ya kadar uzanmıştı. Dung-hu’lar bu dönemde hayli güçlüydüler. Kuzey Çin’in batısında bulunan Şyung-nu (Hsiyung-nu) topraklarına akınlar düzenliyorlardı.408
Mete, babasını öldürüp başa geçtiğinde (MÖ 209) Hunların kargaşa içinde olduğunu düşünen Tung-hular fırsattan faydalanmak istediler ve ortamı da hazırlamakta gecikmediler; Mete’den çok değerli bir atla birlikte cariyelerinden birini istediler. Mete’nin beyleri, bu istekleri kesinlikle reddetmek istemelerine karşın o, ‘Komşularımızın bizden istedikleri bir at ve kadın nedir ki’ dedi; atı ve cariyesini gönderdi. Eski Moğollar ve Tunguzlar karışık bir unsurdu (Tung-hu’lar), sınırda bir parça çorak toprak isteğiyle huzursuzluk yaratmaya devam ettiler. Gerçekten burası verimsiz ve üstünde sınır karakolu bile bulunmayan bir yerdi. O zaman beylerin bazıları sınırda ve üzerinde karakollar bile olmayan bu toprağın değersiz olduğunu, dolayısıyla verilmesine razı olduklarını söyleyince kızdı, ‘toprak devletin malıdır’ diyerek bu teklifi yapan beyleri öldürdü. Önce kendisinden bu toprağı talep eden Tung-hu’ları dağıttı, içlerinden kurtulup kaçanlar Wu-huan dağına çekildiler bundan böyle adları Wu-huan’lar oldu (MÖ 209). Wu-huan dağı, Kinganlar olmalıdır. Zaferin meyvelerini Mete’nin torunları topladı. “Eski han döneminin (MÖ 206- MS 24) geç dönemlerine kadar ödenmeye devam etti.”409 Aynı kaynağa göre Şyung-nular her yıl vergileri almak için elçiler gönderdiler. İsyanlar olursa, acımasızca bastırdılar ve bazen kadınlarını rehin için yanlarında götürdüler.
KUZEY SEFERİ
Me-te Tung-hu’ları tasfiye edince Kuzey Bölgesi’ne MÖ 203–202 yıllarında seferler düzenleyerek aşağıdaki kabileleri itaat altına almıştı: Önce geçmişten Hunların akrabaları olan Kuzey Çin’den göç veren Hun-yüler; Altay dağlarının kuzeyindeki Yukarı Yenisey’den Angara’ya kadar uzanan bölgede yaşayan Ting-ling kabilesi Yüeh-shieh’ler (Yüeşiyeler okunur; Kıpçaklarla özdeşlikleri kesinleşmiş değildir) ve onların Yukarı Yenisey’den Angara’ya kadar Sayan eteklerinin kuzey kesimlerinde yaşayan doğulu komşuları Tin-lingler; Kırgız Nor gölü civarında Batı Moğolistan topraklarını işgal eden Ko-kun yani Kırgızlar ve kim olduğu bilinmeyen Cha-li halkı.410 Mete arkasını sağlama aldıktan sonra dikkatini Çin üzerine yöneltti. Şimdi kaynaklarda tartışmalı olan bir konuyu aktarmalıyım: Hunların Altaylı bir kavim olduğu, onların hâkimiyetleri altında bulunan çevre halklar, Moğollar ve Tung-hu kavimleriyle birlikte Gobi Çölü üzerinden Çin’e akınlar düzenleyerek ve Çin sınırlarına indiler.411 Orhun ve Kerulen bölgelerini prenslerin ülüşü (payı) olarak kullandıkları biliniyor.
Çin kaynaklarında ‘Kuzey barbarları hanedanı anlamına’ gelen Hsiyung-nu diye anılan bu örgütlenme içinde Türkler, Moğollar ve Tunguzlar da vardı. Ama devleti kuran ve yöneten grubun Türk olduğuna dair inandırıcı deliller vardır. Hunlar bozkır kavmi, Moğollar ve Tunguzlar orman kavimleriydiler. Gök Tanrı’ya inanılıyor (Moğollara Tengriciliğin Türklerden geçtiği görüşü ayrıca kaynaklandırılmalıdır). Çin yıllıklarında Hsiyung-nu hanedanının dilinden şu kelimeler zapt olunmuştur: Tanrı, kut, börü, ordu, tuğ, kılıç vb. Türkçe ile ilişkilendirilmiştir; ancak bu listedeki her sözcüğün Hun dilindeki kaydı ve okunuşu ayrı ayrı gösterilmelidir. Ötiken bölgesi merkez olmak üzere Güney’de Ordos içlerine (Sarı nehir kıvrımının güneyine) uzanan bölgelere yayılan Hsyung-nu (Hyong—nu) ya da Türkçe adıyla ‘Asya Hun Devleti’ni, Hun siyasal birliğini Çin tarihinden de izlemeye çalışacağız.412
METE YABGU VE HAN SAVAŞI
Mete Yabgu Kuzey’den sonra Çin’e döndü. Artık Mao-tun (Mete), Kao-tsu’nun karşısına bir göçebe kabile reisi gibi değil, en tehlikeli bir rakip olarak çıkmaya hazırdı.413 Kao-tsu devletini kurmakta iken, babası T’ou-man’ın yerine Mao-tun (Batur) geçmiş ve muhtelif zaferlerle devletini, henüz birleşmemiş olan Çin’e kuvvet bakımından üstündü. Devleti her bakımdan güçlü ve büyüktü. Üstelik kuzeyde bulunan Çinliler bu büyük devlete koşa koşa sığındılar. Mete, onları büyüttüğü devletinin memuru ve yazmanı olarak kullandı.414 Çin’deki iç savaş MÖ 202’de Han Hanedanının kurucusu Liu-pang’ın zaferiyle sonuçlanmıştı; Liu-pang, Kao-tsu adıyla başa geçti. Ülke kargaşa içindeydi. Kuzeyden Hunların akınları başladı. Hunlar Ma-i kalesini kuşatmışlar; Prens Han Hsin teslim olmaya mecbur kalmıştı. Han kralı Hsin teslim olduktan sonra Hunlara katıldı; bu anlatı, teslim olan herkes için zorunlu bir intihar kuralı kurmaz. Hunların sadık bir hizmetkarı oldu. Hunlar MÖ 200 yılının kış aylarında Kuzey Shan-si’nin başkenti Chin-yang’a girdiler. Kao-tsu yardımcı kuvvetleri gecikmeden gönderdi. Ancak savaşçıların elleri uzun yol boyunca soğuktan donunca savaşacak halde bile değildiler.415 Mete bu durumda göçebe savaş taktiğini değiştirdi. Geri çekilerek Çin ordusunun en vurucu güçlerini Pai-teng’te (Baydın okunur) kuşatma altına aldı; ordunun başında İmparator bulunuyordu.
Hareket halindeki Hun ordusunun görkemini kaynaklar şöyle yazar. Nedir o görkem: Mete’nin atlı süvarilerini dört birliğe ayırması ve her birine farklı renkte atlar vermesidir. Karayağız, beyaz, kır ve al donlu atların binicileri ile Çinliler, yedi gün boyunca, ardı ardına yapılan Hun saldırılarını durdurmak için yemeksiz ve uykusuz olarak direndiler. Çinli casuslar imparatorun emriyle Me-te’nin hanımıyla konuşma ve ona değerli hediyeler gönderme fırsatını buldular. Mete’nin eşi belki de haklı olarak Çin’i fethetseniz bile onlar kalabalıktır, yaşam tarzları bize uygun değildir. Bizi yutarlar gibi inandığı yaklaşımları kağana aktardı; ardından Mete hanımı aracılığı ile Kao-tsu’nun ordusunu alıp çekip gitmesi karşılığında kuşatmayı kaldıracağını aktardı. Böylece Çin ordusu Hunların açtığı, fakat oklarını düşman askerine çevirdikleri koridordan korku içinde çıkarak merkez kuvvetlerine katıldı.416 Kao-tsu yetenekli, güçlü ve iyi bir teşkilatçıydı. Her ne kadar Çin’i birleştirmişse de iç isyanlar onu üzdü. Kao-tsu MÖ 195’te öldü. Şi Ci 8, son seferinde okla yaralanmasının ardından hastalandığını anlatır; intihar savını desteklemez. Hunlar da bir taraftan küçük saldırılarına devam ettiler. Me-te, Çin Han sülalesinin zorda olduğunu görüyordu. Ancak Batı bölgelerinde Yüe-çi kavmi huzursuzluk yapmaya başlayınca Mete Çin sorununu bitirdi.
HAN SÜLALESİ DÖNEMİNDE BATI BÖLGELERİ (HSİ-YÜ)
Han shu’nun 96A bölümündeki anlatıma göre Batı Bölgeleri417 ile Han arasındaki ilişkiler İmparator Hsiao-wu (Wudi, MÖ 141–87) döneminde başlatılır. Kaynak, başlangıçta 36 devlet bulunduğunu, daha sonra bölünmelerle sayının 50’yi aştığını bildirir. Bu devletler Hunların batısında, Wu-sunların418 güneyinde gösterilir. Bölgenin kuzeyinde ve güneyinde büyük dağlar, ortasında ise bir nehir bulunduğu anlatılır.419
Kaynağın coğrafî tasviri batıda Ts’ung-ling420 dağlarına kadar uzanır. Bölge doğuda Han topraklarına komşudur; Yü-men421 ve Yang-kuan422 geçitleriyle sınır oluşturur (Han shu, 96A; Hill, Weilue notları, 4.1). Bu coğrafî tasvir, Mete Yabgu zamanında Semerkant, Part ülkesi ve Aral–Hazar arasındaki Alan sahasının tamamının Hun denetiminde olduğunu tek başına göstermez.
HUNLAR VE BATI BÖLGELERİ
Batı Bölgeleri konusunda önce Mete’nin mektubuna bakalım. Şi Ci 110, MÖ 176’da Han İmparatoru Wen’e gönderilen mektupta Loulan, Wu-sun, Hu-chieh ve çevrelerindeki yirmi altı devletin Hunlara bağlandığının bildirildiğini kaydeder. Mete, yay çekebilen halkları bir araya getirdiğini söyler ve eski barış anlaşmasının yenilenmesini ister. Bu, hükümdarın kendi başarılarını ve barış isteğini bildiren bir mektuptur; bütün Batı ülkelerinin idarî statüsünü tek tek gösteren bir liste değildir.423 Han shu 96A, Batı Bölgeleri’nde vergi toplayan bir Hun görevlisinden de söz eder. Aynı bölüm, Wu-sunların batısından Part ülkesine kadar uzanan sahada Hun elçilerinin şanyünün itimatnamesiyle yiyecek ve yol desteği alabildiğini, Han elçilerinin ise yiyecek ve binek için ödeme yapmak zorunda kaldığını anlatır. Kaynak, Hu-han-ye’nin Han sarayına gelişinden sonra Han’a gösterilen saygının arttığını bildirir. Bu saray ziyareti MÖ 51’e tarihlenir (Han shu, 8; Miller, 2024, s. xv). Bu kayıtlar diplomatik ağırlık ve iktisadî yararlanma hakkında bilgi verir; bütün devletlerin tek tip idarî bağlılığını tek başına kanıtlamaz.424
BATI BÖLGELERİNDE DEVLETLER
An-hsi (An-şi, Parthia)
Toprakları çok büyüktür. Batı bölgelerinin en büyük devleti olup Kue-i (Oxsüs veya Amu Derya’dır.) nehrinin kıyısındadır. Tüccarları araba ve teknelerle komşu devletlere seyahat ederlerdi. Deri üzerine yatay yazı yazar ve kayıt tutarlardı. Ayrıca para yapımında gümüş kullanılır; paranın ön yüzüne kralın yüzü, arka yüzüne eşinin yüzü basılırdı. Kral öldüğünde yeni para basılırdı.425
Yüe-çi
Parthia’nın doğusunda Büyük Yüe-çi426 Devleti vardı. Aslında göçebe bir devletti.
Hayvanlarıyla birlikte yer değiştirirlerdi. Gelenekleri Hunlarla aynıydı. Vaktiyle 100.000’den fazla askerleri olduğundan Hunları küçük görmüşlerdi. Mo-tu (Mete) Şan-yü, Yüe-çileri mağlup etmişti; krallarını öldürüp kafatasından içki kâsesi yaptırma eylemi ise oğlu Lao-shang’a bağlanır. Büyük Yüe-çilerin427 Batıya kaçmaktan başka çareleri yoktu. Büyük Yüe-çiler Ta-hsia’ya (Daxia/Baktriya) yerleştiler. Ülkeyi beş yerel yönetici (hsi-hou) yönetiyordu. Bu beş yönetici Büyük Yüe-çilere bağlıydı. Batıya gidemeyen küçük grupsa Nan-shan’da Chi-ang kavminin koruması altına girmişti. Hou Hanshu’ya göre, yüz yılı aşkın süre sonra beş hsi-hou’dan birinin diğerlerini alt etmesiyle Kuşan birliği kuruldu.428
“Mete MÖ 174 yılında öldü. Oğlu Cu-ci (Çinliler ona Lav-şang diyorlar) Şan-yü oldu. 140.000 süvari ile bugünkü Kansu’da bulunan An-ding bölgesini (bugünkü Kansu’da bulunuyor) istila etti. Lav-şang’ın oğlu Şan-yü Cün-şin babasının yerine geçince MÖ 158 yılında 30.000 kişilik süvari birliğini Şang Kumandanlığı’na istilaya gönderdi. Ayrıca Cun-şı 30.000 süvarisini de Yün-cung’a saldırttı. Tahta geçen her Şan-yü başarılarından ötürü hem otorite hem saygı kazanıyordu”429 Bu böyle gitmedi.
HAZİN SON
Hiong-nu’lara ilk darbe Sarı nehir boylarında MÖ 127 yılında geldi. Çin ordusu ileri harekette Ordos’u Hunların elinden aldı. Han devleti buraya iki askerî kumandanlık kurduktan sonra bölgeye 100.000 Çinli göndererek onları yerleştirdi. MÖ 121 yılında 2. Çin darbesi Sarı nehir kıvrımının dışında olan Çil-yen dağlarına ulaştı ve dağları aldı.430 Kral Hun-ye’yi 40.000 askeriyle teslime zorladı. 119 yılında Ordos bölgesi askeri kumandanlığından iki general 30.000 piyade ve ellişer bin kişilik kuvvetlerle iki yoldan Şan-yü’yü Gobi Çölü’nün kuzeyine sürdü. Bu sefer Hsyung-nu’lar bu bozgunda Gobi’nin güneyinde olan saraylarını çölün kuzeyine taşıdılar. 80-90000 Hunlu öldürüldü veya tutsak edildi. Han askerlerinin kayıpları da Hunlar gibiydi. İki general sefere çıktığında 140.000 tane atları vardı. Dönüşte bu sayı 30.000’e indi. Dolayısıyla Çinlilerin hesaplarına göre zarar büyüktü.431
Çin Hanına (Fağfur/Babür-Türkçe-) göre Kuzey ve Gobi’nin savaşla kontrolü her zaman pahalıdır. Tekrarı tercih edilmemelidir. [Buradan itibaren anlatı MS 89–91 olaylarına geçer.] “Kuzey Hsiyung-nular en büyük askeri yenilgiyi (Dış Moğolistan’daki) Çi-lo dağında aldılar. Hun soyluları da dahil olmak üzere 13000 Hunlu öldürüldü. Şan-yü’nün kendisi (Altayların güney kanadı) Cin-vey dağına sığındı. 200 bin kişiden fazla olan, 81 Hsiyung-nu boyu Han’a teslim oldu. MS 91 yılında kuzeyli Şan-yü, Cin-vey dağında kıstırılarak mağlup edilince Batı’ya İli vadisine doğru kaçtı. Böylesine yenilgiler sonunda Hsiyong-nu’ların Kaybı büyüktü, Batı bölgelerinin bir bölümü ve Dış Moğolistan ellerinden çıktı çıktı”432 Sonu gelmeyen gerginlikler Hun toplumunu iki bölüme ayırmıştı. Muhafazakâr Hun toplumu seddin güneyine çekildi.
Bu bölüme Çinliler de karışmadılar. Hesap belliydi, onları Kuzey Hunlarına karşı kullanacaklardı. Aralarında bulunan genç kuşaklar bozkırın çağrısına karşı duramadılar. Güneyde Çin içlerinde yapabilecekleri ve hatta yaşayacakları bir şey olmayınca bozkıra yayıldılar. Seddin güneyindeki Hunlar bizim şimdilik ilgi alanımız dışında kalacak. Onlarsız olur mu? Göktürkler döneminde Tabgaçlar adıyla ilgi alanımıza girecekler. Bozkıra yayılan maceracılar daha sonra Güney Siyenpi (seddin dışında kalan ve Moğolistan’ın doğusundaki Proto proto Moğollar) batı ordasında yer bulacaklar. Kuzey Hunlarına gelince: Bunlar Tung-hu (proto Moğol dünyası, Güney Hunları ve Çin güçlerinin ortak saldırılarıyla Tanrı Dağları, Moğol Altayları ve Gobi Altaylarının verdiği geçitlerden Cungarya ve Alatağ eteklerine sığındılar. Önlerinde İrtiş ve Kazak yaylaları vardı.433 200 bin kadar olan “zayıf” Hunlar bölgeden hareketle İrtiş ve Yedisu’da Yüeban Devleti’ni kurdular. Yüe-banlar daha sonra Batı Türkleri’nin Te-le boylarına katıldılar, hep birlikte Moğolların ‘Cayan Türk’ (Göktürk), Çinlilerin Tou-cue (Türk) dedikleri, Göktürk Devleti’nin Tölesleri bunlardır.
Meraklı okuyucular için bazı notlarımız var: Hun Birliğinin sağlandığı yaklaşık MÖ 3. Yüz yıl ortasına doğru, İran’da Partlar hâkimiyetlerini genişletmeye başlamışlardı [Media’nın Partlarca fethi ise MÖ 148’dedir], Sarmatlar ise Karadeniz sahilindeki İskitleri hâkimiyetleri altına almışlardı. Batı Asya’da halkları böyle bir itki içindeyken Hunlar Me-te zamanını (MÖ 209- 176) yaşamaya hazırdı.434 Kırgızlarla ilişkilendirilen Ko-k’un adı, MÖ 203–201 olaylarını anlatan Çin kayıtlarında geçer.435 Hun (Hiong-nu) birliği ikiye bölündüğünde tarih MS 48’dir: olaydan sonra Güney ve Kuzey Hunlar ayrı kaderlerini yaşayacaklar. Yaklaşık bir yüzyıl önce, MÖ 48’de Roma’nın ünlü Sezar’ı Mısır’a giriyordu436 Deguignes, Sihih-ma-c’hien’e dayanarak Hun devletinin kuruluşunu MÖ 1200 civarına yerleştiren eski bir görüş aktarır; bu tarihleme kesinleşmiş bir sonuç değildir. Cordier437 de bu tarihi kabul etmektedir. Bu dönemde Hunlar, Ho-pei’den Bargöl’e (Barkul-Bars göl) kadar olan bölgede yaşıyorlardı. Hunların ilk örgütlü devlet olmaları438 eski Yunan ve Roma gibi yaşlıdır (Gumilev, Hunlar s. 46)
MÖ III. yüzyıl için Harizm’i Partların ilgi alanında düşünmek mümkünse de, bunu doğrudan Part hâkimiyeti olarak yorumlamamak gerekir. Bölgedeki kültürel ilişkiler ile siyasî bağlılık aynı şey değildir (Minardi, 2018, s. 135, 141).439 Hunlar ve komşuları için Çin Kaynakları’ndan aktaracaklarımız dipnotumuzda var.440
Ulus-Ülüş-Budun
Gumilev’in Etnogenez’deki açıklamasında Hunlardan sonraki Türk birliklerine bütün boyların katılması, karma boy ittifaklarının oluşumuyla ilişkilendirilir. Moğollardaki orda ise askerî ve siyasî örgütlenme bağlamında karşılaştırılır. Bu, farklı toplumlardaki devlet, halk ve birlik kavramlarının aynı anlama gelmediğini anlatan bir modeldir; Moğolların modern ulus olamadığı için geri kaldığı sonucunu buradan çıkarmamalıyız.441 Terimleri birbirinden ayıralım: Moğol İmparatorluğu’nda ulus, hanedan mensuplarına ve noyanlara bağlı insan topluluklarını da kapsar; yalnız bir toprak payı anlamına gelmez (Yokkaichi, 2005, İngilizce özet). Türkçede ülüş, bölüşülen payı anlatır; kelime ülmek/ülümek fiiliyle açıklanır (Özgüdenli, 2012, s. 297–298). Eski Türkçedeki budun için Tekin’in tercih ettiği okuyuş bodun, verdiği anlam halktır (Tekin, 2023, s. 239).
HYONG-NULAR BİTSE BİLE TORUNLARI BATI HUNLARI VAR
Gumilev, Kuzey Hunlarının Volga–Ural çevresine yönelişini ve buradaki topluluklarla birleşmesini Avrupa Hunlarının oluşumuna bağlayan bir yorum sunar. Türk dilli göçmenler, Bulgarlar ve Hazarlar hakkındaki ayrı dil/göç hipotezi de bu anlatımla birlikte okunur; bunları tek bir doğrudan alıntı veya kanıtlanmış soy çizgisi gibi birleştirmemeliyiz.442443 Güney Sibiryalılar ve Altay çevre Ugorları (Fin-Ugor) grubundan ayrılan) Çinli coğrafyacıların Wu-i-pei yani Kuzey Ugor devleti dedikleri kendi teşkilatlarına sahip olmuşlardı. Hyong-nular’ın bozgundan sonra II. yüzyılda Cungarya üzerinden gelip yerleştikleri Balkaş gölü ve Aral gölü arasında olan bölgeler MÖ III. yüzyıldan beri kısmen Türkleşmişlerdi. Çinlilere göre o bölgede, en azından Batı Denizi (Hazar?) ile Talas ırmağı arasında göçebe bir yığın kavim yaşamaktaydı. Kavimlerin hepsine birden Çinliler Tchie-lo (Çi-lo) derlerdi. Sözcüğün bozuk şekli olan Tö-lö veya Te-le’dir. Bu kavramlar Kao- ki “ulu savaş arabaları” anlamına gelir. Ayrıca Çin’de henüz Vey hanedanı döneminde onlara Kao-kiu Ting-ling deniyordu. Ting-ling, Töles değil tegrek’in karşılığıdır (Tegrek Teleütçe’de tekerlek (teker) demektir. Türk İmparatorluğu Sencer Divitçioğlu s. 55) Kao-kiu Ting-lingler kim olursa olsunlar Çinliler için Hyong-nular’ın mirasçısıydılar. Hyong-nular’ın bozgundan sonra en boyun eğmez bölümü yukarıda konu edilen akrabaları arasından Volga (İtil) boylarına ulaştı. Yukarıda anılan bozkırlılarla aynı siyasada birleştiler. Literatürde Avrupa Hunları adıyla bilindiler.
HUNLAR, KOMŞULARI VE HUNCA
Hunlar (Hyong-nu- Hsiyung-nu-) için çeşitli kaynaklarda farklı yazılımlar kullanılmaktadır. Biz burada Denis Sinor’un derlemesinden alıntı yapacağımız için Şyung-nu yazılımını kullanacağız. Çince kaynaklara göre MÖ III. yüzyıldan önce şu andaki tarihsel bilgilerimiz Şyung-nular için güvenilir bilgiler değildir. Bunun için Şyung-nular için kullanacağımız en emin ad ise ‘Hu’dur. İlginçtir Çin kaynaklarında ilkin Şyung-nuların saldırılarına karşı Çin’in kendini nasıl savunduğu anlatılır. Çin Seddi’nin yapılmaya başlandığı dönemde Çin (C’hin), Cav (Chao) ve Yen adlarında üç direnen devlet vardı. Bunların hepsi Şyung-nuların güney komşularıydı.444 Türk-Hun kavimleri ile Tung-hu (Eski Moğollar) bir çöl tarafından ayrılmıştı. Mete ile doğudaki Moğolları Kingan dağlarındaki Gobi çölü ayırıyordu. En eski Çin kaynakları Eski Moğolları ‘Shan-yung’ yani ‘Dağ Jungları’ diye Batı kavimlerinden ayırmıştı. Şimdi Hu’ların kimler olduğu sorununa sıra geldi. Tung-hu sözü Çinceden doğru çeviri ise ‘Doğu Barbarları’ anlamına geliyor. Çin kaynaklarında batıdaki topluluklar için Xirong (Batı Rong) gibi adlandırmalar da vardır; yön bildiren bu adlar tek başına etnik özdeşlik göstermez. ‘Hu’ sözcüğü Çincede ‘Çinli olmayan barbarlar’ anlamında kullanılırdı.
Bu kavram MÖ IV. yüzyıldan itibaren batıdaki Türkler için de kullanılmıştır. Aslına bakılırsa bu adlandırma yalnız Türkler için değil, batıdaki yabancı kavimler için de kullanılan genel bir adlandırma olup sonra anlam değiştirerek Göktürk çağında Türk veya Çinli olmayan Soğdlar için kullanılmıştır. Özellikle ‘Tung-hu’ deyiminin ‘Doğu Barbarları’ anlamına geldiği doğrudur. Çünkü Eski Çin kaynaklarında tam bu deyimin yanında ‘Orman Barbarları (Lin-hu) gibi kavim adlarını buluyoruz.445 Hemen konu başlığının altında erken dönem birbiriyle çarpışan üç devleti görmüştük. İşte bu devletlerden Cav (Chao/Zhao) devleti Şyung-nu’larla ilişki içindeydi. Kralları Wu-ling, Şyung-nu belasından kurtulmak gayesini amaçlıyordu; dolayısıyla halkından onlar gibi giyinmesini, yay ve ok kullanma sanatını öğrenmelerini bir emirname ile istedi. Gerçekte bu öğüdün sonucunu aldılar; Cav güçleri daha sonra MÖ III. yüzyılda Yü-Çung’a (Kansu’da) sadece bir yıl içinde girmeyi başardılar. Qin’in MÖ 221’de Çin’i birleştirmesi, yalnız bu üç sınır devletinin birleşmesi değildi. Meng Tian’ın daha sonraki kuzey seferi sonucunda Hunlar Ordos’un kuzeyine çekildiler.446
HUNLAR DAHA ÖNCE BATIDA MIYDILAR
‘Orhun Bölgesi, Orta Asya’nın kutsal bir yöresidir. Burası Hun, Ju-jan, Göktürk, Uygur ve Cengiz Han gibi imparatorluklara başkentlik yapmıştır. İmpratorlukları kuran bu halk kitlelerinin başlangıçtan beri burada oturduklarını gösteren bir delil midir, belki de değildir.’ Dolayısıyla bu konu üzerinde durmak gerekiyor. Tarım havzası halkları (Doğu Türkistan) Yueh-che-Taguri’ler (Yüe-çi) ve Wu-sun’lar’dı. Altayların Hentei bölgesi batısında Sayan (doğu ve kuzey) dağlarına serpilmiş olan Ting-ling’ler’le (MÖ 1000’lerde) güneybatı komşuları oldular. “Ancak Çin Tarihçilerinin Batı bölgeleri dedikleri coğrafyaya girdiler. Hunlar, Mete(Motun) Şan-yü ve ardılları döneminde çok daha batıya ve daha batıya kayacaktır. Partlara komşu oldular”.447 Mete’den önce babası Teoman döneminde Yüe-çi Taguriler (Toharlar) batıdan gelip (?) Kansu’ya yerleşmişler bu bölgenin hâkimi olarak Hunları vergiye bağlamışlardı. Mete tarafından utandırıcı bir yenilgiye uğrayınca Balkaş gölünün güney düzlüklerine adeta kaçtılar, devlet kurdular. Güçlerinin en doruk noktasında 100.000 askerlerinin olduğu nakledilir.448
“Hunlar Güçlerinin ağırlılığını Gobi Çölü’nün kuzey noktalarına yani Orhun’un yukarısındaki vadilerine yöneltiler. Sonradan burası Hunların, Türklerin ve Moğol çağında Moğolların başkentiydi.”449 Bölge Mete çağında Ting-linglerin elindeydi. Ama Çinlilere göre Hyong-nular Asyalıydılar ama kimlerdendi? “Bazıları (örneğin, Ligetti) Paleo Asyalı, bazıları Proto-Moğol (Örneğin, Shiratori’nin ikinci varsayımı) ve nihayet çoğunlukta olan son gruba göre Proto-Türktüler. Üstelik Hyong-nular’ın bu adı almadan önce ilk merkezi Moğolistan’ın kuzeyindeki Orhun ve Selenga bölgesindeydi. Daha sonraları Türkçe olarak Ötiken adıyla anılacaktı. Burası sırasıyla Türklerin, Uygurlar’ın, Kırgızların ve Cengiz Moğollarının hassas bölgesiydi. Türk hakanlarına Çinliler Türkleri Hyong-nular’dan ayırmazlar”450 Buraya nereden geliyorlardı? “A. Herman Batılı olduklarını söylüyor, bunun için Ural’a kadar uzanmaktan geri kalmıyordu. ”451 Z. Velidi Togan da Hunların batıdan geldiğini işaretliyor ancak böyle bir görüşe kanıtı yoktu. Buradan bir çıkarsama yapmalıyız. Hunlar çevre halkları üzerinde ilk hâkimiyetlerini kurduktan bir süre sonra Çin sınırlarında görüldüler.
Çinliler onlara Hyong-nular diyorlardı; Çinliler tarafından Tung-hular’dan ayrı bir kavim olarak bilinirler. Hyong-nular hakkında ilk bilgileri de MÖ III. yüzyıldan başlayarak onlardan alıyoruz. “Hun ismi tarihin bir rastlantısı olmayacak kadar Hyong-nular’ın ismine benzemektedir, o kadar ki Hyong-nu kelimesinin Sogdcası Hun’dan başka bir şey değildir.”452 Yaklaşık MS 313–314’e tarihlenen 2. Eski Soğd Mektubu, Çin’deki Hun saldırıları için somut bir ad tanıklığıdır; bu tanıklık tek başına Avrupa Hunlarıyla kesintisiz soy ve dil özdeşliğini kanıtlamaz. Vilhelm Barthold Çin sınırlarına dayanan bir imparatorluk kuran ilk kavimlerden biri olan Hunların bir bölümü, sonradan Macaristan’a yerleşmişler; daha önce Yunanlıların İskit dediği kavimler içinde olan Yaslar’ın yurt edindiği yerdir burası. Nihayet, MS X. yüzyılda çağdaş sakinleri, Uzak Doğu kültür ve dilinin etkinin izlerini dillerinde saklamışlardır.453 Türkçe, Moğolca ve Tunguzca arasındaki erken temaslar, bu dillerin Tung-hular içinden sırayla türediği anlamına gelmez (Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 19 ve devamı için ayrıca baskı karşılaştırması gerekir).
Türk dillerinin Fin-Ugor dilleri ve Moğol dilleriyle, Fin-Ugor dillerinin Türk dilleri ve Samoyetçe ile, Samoyetçenin Fin-Ugor diller ve tunguz dilleri ile Moğol dillerinin Tunguz ve Türk dilleriyle özel ilişkilere sahip olduğu düşünülmelidir.454 Mete’nin zamanında (MÖ 209–174) imparatorluk en geniş sınırlarına ulaşmıştı. O, Çin’in kuzeyinde ve batısında yaşayan halkların aralarında bulunan Altay ve bilhassa Türk halklarının şekillenmesinde rol oynayacak pek çok halkı derleyip toplamıştı. Kimlerdi onlar? Altay kavimleri, Hind Avrupalı Ari kavimler, Ural dilleriyle ilişkilendirilen Ugorlar (Türk dilli Ogurlarla karıştırılmamalıdır), Tung-hu kavimleri. Gumilev’e göre Büyük Bozkır halklarının tarih tespitleri Hunlar tarafından Moğol kabileleri birleştirilip, Karadeniz civarının yarıefsanevi halkı İskitlerin yerini Sarmatların aldığı MÖ III. yüzyıldan itibaren yapılabilir; çünkü o sıralarda Orta Asya’nın güçlü devleti Partlar ortaya çıkmış, diğer tarafta Çin birleştirilmişti. Avrasya etnik tarihi de bu tarihten başlatılabilir. Birleştirilen Moğol dünyası Mete Yabgu çağında Tung-hu adıyla bilinirdi. Türk-Hun kavimleri ile Tung-hular (yani eski Moğollar ve Tunguzlar) arasında Gobi çölü ve Kingan dağları vardı…
HUNLAR VE TÜRKLER
Eberhard’ın kültür karşılaştırmalarını, yaptığı yöntem ayrımıyla birlikte okuyalım. Yazar, kültür bakımından yapılan tasnifin dil ve tarih tasnifiyle her zaman örtüşmeyebileceğini belirtir. Bu nedenle kültürel benzerliklerden doğrudan dil ve soy özdeşliği sonucu çıkarmamalıyız (Eberhard, “Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Garbî Asya Halklarının Medeniyeti”, s. 126).455 H’yong-nu kavimlerinin ortak özelliği dar anlamda ziraatle, yani buğday ve darı ekmeden ibarettir. Göçebe surette at yetiştirme, Kuzeyde avcılık, bundan başka Domuz dışında sığır, koyun, deve bulundururlar. Boylar Barış zamanında toplu bir organizasyon içinde görünmezler. Savaş zamanında, süratle örgütlenirler. Demirden zırh takımı, boynuzların eklenmesiyle yapılan yay ve vızıldayan (haberleşmede) oklar kullanırlar. Uzun mızrakları vardır. Eski Moğolları gösteren Çince Tung-hu kavimlerinin içine Mongolit kavim Tunguzlar da vardır. Hunlar ve Türkler domuz beslemezdi. Elbiseleri kürk ve posttan yaparlardı. Elbiseleri sola açılır (Moğollar ve Çinliler sağa açarlar). Pantolonları sonradan Çinliler de kullandı.456 Ayrıca Ögel’in anlattığı Proto-Moğol topluluklarında hayvancılık her yerde aynı değildir. Shih-wei çevresindeki bazı gruplarda koyun azdır; Türklere yakın Ku-mo-hsi topluluklarında ise sığırcılık daha gelişmiştir. Burada belirli topluluklara ilişkin gözlemleri bütün Moğollara genellememek gerekir (Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, I, 2015, s. 239–240).457
Türkler ayrı Moğollar ayrı kavimlerdi, birbirlerinin komşularıydılar. Hermann, Mete çağında Türk-Hun kavimleri ile doğudaki Eski Moğolları (Tung-hu) Gobi Çölü’nün ayırdığını söylüyordu. En eski Çin kaynakları Eski Moğolları Shan-Jung yani Dağ-Jungları adıyla Batı toplumlarından ayırmıştı. ‘Hu’ sözcüğü erken zamanlarda Çinli olmayan toplumların ortak adıydı. MÖ IV. yüzyıldan sonra Hu sözcüğü Wang-Kou-wei’ye göre sadece Hunlar ve Batılı toplumlar için kullanılmaya başlandı. Göktürk çağında ise sadece Türk veya Çinli olmayanlar için kullanılmıştı. Gumilev, Hun, Kao-kü ve T’ie-le adlarının Türk dilli toplulukların tümünü kapsamayabileceğini belirtir. Ona göre tarih, Türkçe konuşan bütün toplulukları tek bir halk olarak kaydetmemiştir. Buradaki ayrım, bu halkların varlığı ile hepsinin tek bir halk sayılması arasındadır (Gumilev, 1961, s. 103).458 Aynı makalede Gumilev, Türk (Çince Tu-kue) adını taşıyan halkın VI. yüzyıl başlarında Moğolistan Altaylarında şekillendiğini ve başlangıçta bütün Türk dilli kabileleri kapsamadığını belirtir. Kononov’un farklı kökenlerden kabileleri birleştiren topluluk adı yorumunu aktarır. Açina hanlarına bağlı göçebelerin Türk adını kağanlığa bağlılık bildiren bir siyasi ad olarak kullandıklarını, Müslümanların ise daha geniş bir anlam benimsediklerini söyler.
(L. N. Gumilev, “Tri isçeznuvşih naroda”, 1961, s. 103–104, 106.) Türk diline devam ediyoruz.
TÜRKÇE (HUNCA) ALTAY DİL GRUBUNDAN EN ERKEN AYRILAN DİLDİR
Türk dilleri gelecekte ve hatta o zamanlarda sürekli olarak komşu halklarla olan ilişkilerinde, etkileşim, değişim, karışım süreci yaşadıklarından/yaşayacaklarından sosyal özellikleri, mutfağı, müziği, dilleri ortak bir kökenden gelse de farklılaşır. Dolayısıyla Doğu Türkçesi ile batı Hun bölgelerindeki Türkçe farklılaşır. Yeni akraba kavimler kazandıkça daha da farklılaşacaktır. Hunların dilinin Türkçe olduğunu söyleyen tarihçiler, dilbilimcilerin bazıları Çuvaşça ile konuya giriyor: Bugünkü Çuvaşların ataları olan Ogurlar (Bulgarlar), çok önceleri yani asıl Türklerin Avrupa’ya gelişlerinden önce buraya gelmişlerdi. Herkesçe kabul edilmiyorsa Ogurca ve ortak Türkçe konuşan grupların Orta İdil’e doğru hareketleri vardır. Bu kabilelerin bazılarının içinde İrani ögeler de vardı. Geç zamanlarda 8-IX. yüzyıllarda bile bu hareketin devamı geldi.459 Çuvaşça, Türk dillerinin Ogur kolunda yer alır; bütün Türk dillerinin ana kaynağı olarak tanımlanmamalıdır. B. A. Serebrenikof’a atfedilen görüşe göre Çuvaşçanın atası olan dili taşıyanlar güçlü iradeye sahip muhacirler MÖ I. binyılın ilk yarısında gelmişlerdi.
Gumilev bu tarihi kabul etmez460 ve Hunların MS 1. binin ilk yarısı içinde Volga’ya yürüyüşleri devamında kaderlerini yaşadıkları tarihlerde olduğunu söyler.461 Esasen Türki Ogurların Volga ve ötesine geçmeleri konusunda, tarih dizimi tartışmalarla devam eder durur. Bahaeddin Ögel hocamızın büyük tarihçi diye andığı Wolfram Eberhard’a göre Türk dillerinin karakteristik henüz yerleşmediği bir dönemde oluşan bir dil olarak Çuvaş dili üzerinde araştırmalar yapılmıştır. Çuvaşlar’ın ataları asıl Türklerin yani VI. yüzyıl (Gök)Türklerinin gelişlerinden çok önce Avrupa’ya varmış olacaklardır: Dolayısıyla aksi görüşlere rağmen Hunların dillerinin Moğolca olmayıp Çuvaşçanın dayandığı bu dil olması olasıdır. Macar dilindeki Türk unsurlarının Çuvaşçaya yakınlığı da bu görüş lehine tanıklık etmektedir.462
HUNCA VE ÇUVAŞÇA
Macar Türkolog ve dilbilimci Róna-Tas’tan Çuvaşçaya bakalım. Üzengi sözcüğünü karşılaştırırken iki ayrı ses özelliği üzerinde durur: Çuvaşça ile diğer Türk dillerini ayıran r/z karşıtlığı ve ünlü dizilişleri. Karşılaştırılan biçimler, birbirini izleyen tek bir gelişme zinciri değildir. Yazar, r/z ayrımı ile ünlü değişmelerinin sırası için alternatifler gösterir; bu örnekte r veya z sesinden hangisinin daha eski olduğuna karar vermez (Róna-Tas, 1991, s. 26–27, Tablo II–III).463 Hun dilinin Çuvaşçayla aynı ‘r’li Türkçe grubunda olduğu görüşü burada bir varsayım olarak ele alınmalıdır.464 Ogurlar ‘r’li Türkçe, Oğuzlar ‘z’li Türkçe konuşurlar. r/z önceliği bu örnekten kesinleştirilemez; Róna-Tas burada hangi sesin daha eski olduğu sorusunu açık bırakır. Baskakov, Türkçeyi anlatırken Batı Türk dillerine Batı Hun, Doğu Türk dillerine Doğu Hun dili adını verir. Hunca’yı Proto-Türk dili anlamında kullanır. Róna-Tas, Altay teriminin XIX. yüzyılda değişen kapsamını anlatır. Türk, Moğol ve Mançu-Tunguz dilleri arasındaki benzerliklerin tek başına genetik akrabalığı kanıtlamadığını; temas ve ödünçlemelerin ayıklanması gerektiğini savunur. Ortak bir Altay ana dili ihtimalini bütünüyle dışlamaz, ancak bunu kanıtlanmış bir dil ailesi olarak sunmaz (Róna-Tas, 1991, s. 16–17). Türkçedeki bazı gezici kültür sözcüklerini ise Hint-Avrupa ilişkileri başlığında, ihtiyatla ele alır (s. 18).465 Róna-Tas’ın dönemlendirmesi bir çalışma modelidir. Altayca için MÖ 4000–3000; Ancient Turkic adıyla andığı dönemin erken evresi için MÖ 3000–500, geç evresi için MÖ 500–MS 400 tarihlerini verir. Yılları öğrenmeyi kolaylaştırmak için yuvarladığını belirtir. Buradaki Ancient dönem adı ile yeniden kurmayı vurgulayan Proto- terimini birbirinden ayıralım (Róna-Tas, 1991, s. 25, 30).466
Görüleceği üzere Altay dil grubunun yaşandığı dönemi varsayarsak, Türkçenin ayrılması ile “Ortak Altay Dil Birliğinin” dağılması gerçekleşmiş. Tunguzcanın daha sonra ayrıldığı sıralama da bu varsayımsal modelin parçası olarak ele alınmalı, kesinleşmiş bir kronoloji sayılmamalıdır.467
Gumilev, Shiratori’nin Hunca kelimeler ve bir cümle için Türkçe açıklama önerdiğini; Castrén ve Ramstedt’in ise Türklerle Moğolların atalarının ortak dili görüşünü benimsediğini aktarır. Hun ve Töles dillerinin yakınlığı ile Ligeti’nin kültür kelimelerine ilişkin değerlendirmesi de bu tartışmada yer alır.468 Hun diline ilişkin bu aktarım, tartışmalı okumalar arasındaki bir görüş olarak değerlendirilmelidir. Türk dillerinin Moğolca, Ana Samoyedce, Fin-Ugor dilleri, Toharca ve İranî dillerle ilişkileri, Hun dilini değerlendirirken göz önünde tutulmalıdır.469 Büyük Bozkırın Pasifik’ten Aral’a uzanan halklarının dilleri, komşuluk ve birlikte yaşama süreçlerinde birbirini etkilemiştir. Dil ilişkilerinden söz ederken halkları da özdeşleştirmemeliyiz. Ögel’in yaklaşımında Türklerle Moğollar farklı topluluklar olarak ele alınır; aralarındaki komşuluk kültürel alışverişi açıklamaya yardımcı olur. Mete’nin doğusundaki Tung-hu çevresi, yenilginin ardından dağ ve vadilere çekilen gruplar, Shan-Jung ve daha sonraki Hun–Siyenpi ilişkileri bu tarihsel modelin parçalarıdır. Tung-hu, Tunguz ve Türkçe domuz sözcüğünü birbirine bağlayan açıklamalar ise ayrıca incelenmesi gereken ad benzerlikleridir. Hayvan besleme veya beslenme alışkanlıklarından bütün toplulukların dil ve soy birliğini çıkaramayız. Çin kaynaklarındaki Hu ve Tung-hu adlarının kapsamı da dönemlere göre değerlendirilmelidir. Moğolistan’da kalan Hunlarla Siyenpilerin Kuzey Çin’deki devletlerin oluşumuna katılması, Tuoba hanedanını Güney Hunlarıyla özdeş kılmaz. Türkler üzerindeki Proto-Moğol baskısı, Türk devletlerinin kuruluşuna kadar devam edecekti; bu iki kavmin bitmez tükenmez sürtüşmeleri vardır.
Türkler üzerindeki Proto-Moğol baskısı (Gök) Türk devletinin kuruluşuna kadar devam edecektir. Bu iki kavmin bitmez tükenmez sürtüşmeleri vardır.470
HUNLARDA TOPLUMSAL YAŞAM
A. YÖNETİM, YABGU, DOĞUŞTAN PRENSLER VE 24 ÜSTBEY
Mo-tun (Mete)’un kurduğu boylar konfederasyonu ‘ilk göçebe Türk İmparatorluğu’ sayılabilir. Çok uzak bölgelere yayılmış boyların yönetimi zordur; örgütlenmenin kusursuz olmasını gerektirir. “Hunlarda yönetim oldukça karışıktı. Bir kere doğulu (sol), ve batılı (sağ) tabirleri ’büyük’ ve ‘küçük’ anlamındadır. Birinci gruptakilere C’hu-kiprens denilirdi. Chu-ki (T’u-ki) kelimesi ‘bilge’ anlamına gelirdi. Velihatlar ‘sol bilge elik’lerden olmak zorundaydı. Ancak bu hak sık ihlal edilirdi. İkinci grup Lu-li-prens (sağ bilge elik); üçüncü grup: uluşef, dördüncü grup; ulu-t’u-yü ve beşinci grup ise ‘ulu tanghu’ idi. Bu en yüksek dereceli devlet memurları, Yabgu’nun mensup olduğu boydandılar. Üstbeylerin yardımcıları ‘ku-tu-hou’(gudu hav okunur) denen danışmanlar bulunurdu. Üst beyler gibi onlar da ayrı boylara bağlı değil merkeze bağlıydı. Ancak; yabgunun akrabalarından değildiler. Bütün beylerin kişisel ordusu vardı, 16 üst düzey devlet görevlileri yabgunun akrabalarıydı. Bütün beylerin şahsi ordusu vardı. Her birinin asker sayısı en çok on bindi. Şu halde Hun aristokrasisi Yabgu’ya bağlıydı ancak Yabgu böyle bir güce sahip kesime hesap vermek zorundaydı.”471
Tarihi kaynaklarda müstakil olarak yaşayan ve birbirine karışmayan 19 boy zikredilmektedir. Önemli aileler şunlardır. Hu-yen (Kuyan) Türkçe bir kelimedir, Türkistan’da hâlâ kullanılmaktadır, tavşan anlamına gelir. Pu (su-pu), Su-pu’da Türkçedir, il memleket anlamına gelir, Lan ise Çince bir kelimedir ve orkide anlamına gelir. Çinliler Kuyan boyunun reisine prens (K’un) adını vermezler, ona hükümdar (wang) adını yakıştırırlar. Bu boy temsilcileri yabgunun akrabalarından en önemli kesimini teşkil ederler.472 Yabgu, listede sıradan boylar arasında sayılan Tu-ku boyundan seçilmektedir. Gumilev, IV. yüzyıl Ordos Hunları bağlamında on altı üst düzey görevin yabgunun akrabaları arasında dağıtıldığını ve iktidarın Tu-ku boyunun elinde olduğunu anlatır. Bu bilgiyi Mete döneminin teşkilatıyla aynı sayamayız.473 Eberhard’ın Çin sarayını örnek alma anlatısı, Mete’ye değil Liu Yüan’a aittir. Liu Yüan Çinli seçkinleri sarayına çekmişti; bunu Mete döneminin memuriyet düzenine kanıt sayamayız.474 Liu Yüan’ın Mete ve Tu-ku soyuyla ilişkilendirilmesi, Eberhard’ın aktardığı bir soy bağıdır.475 Toba topluluğunun oluşumu da tek bir soy çizgisiyle açıklanamaz. Eberhard, 1943 tarihli araştırmasında farklı kabileleri birlikte değerlendirir ve hükümdar ailesinin kökenini belirlemekte malzeme eksikliğine dikkat çeker. 287 tarihi ise Toba devletinin kuruluşuna değil, on dokuz Hun boyunun önderi Liu Yüan’a ilişkin kayda aittir.476
B. KANUNLAR, MÜLKİYET, KÖLECİLİK
Gumilev, Hun hukukunu anlatırken ağır suçlar ve silahlı yaralamalar için ölüm cezasından, hırsızlıkta ise hırsızın malvarlığıyla ailenin çalarak elde ettiği eşyanın müsaderesinden söz eder. Küçük suçlarda yüze çizik atılmasını ve mahkemenin en çok on gün sürmesini aktarır; on günlük sürenin tutuklulukla ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir. Mete dönemindeki askerî disiplin hükümlerini de bu anlatıdan ayırır.477 Gumilev, dağlık ormanların mülkiyetinin muhtemelen ortak olduğunu, bu alanlardan tâli prenslerle onlara bağlı boyların faydalandığını belirtir. Çölleri ve kullanışsız toprakları ise bütün Hun halkına ait sayar; Mete’nin toprağı devletin temeli olarak gördüğünü aktarır.478 Mo-tun (Mete) kurduğu devlet Çin’e göre daha merkeziydi. Çünkü boyların başında Tu-ku ailesinden seçilenler (akrabalar) üst beydi. Ama devlet toprak ziraatinden çok hayvancılık ve göçerliğe oturtulmuştu.479 Köleliğe gelince; Hun toplumunda da vardı. Ancak bu uzun süre boyunduruk altında tutma şeklinde olmadı. Bu durum Yakındoğu toplumları için geçerliydi. Genelde savaş esirleri toprakta üretimde işçi olarak kullanılırdı. Büyük savaşlar sonunda esirlerin alındığı bilinir; burada kullanılan kaynaklarda satışın anılmaması, esirlerin hiç alınıp satılmadığını kanıtlamaz. Çoban savaşçılar hakana bağlı olarak yaşarlar, çağırıldıklarında savaşırlar, barış zamanında hayvan yetiştirirler, ayrıca ziraat ve madencilikle de uğraşırlardı.480
C. BOZKIRDA ZENGİNLİK, TOPRAĞIN KULLANILMASI VE DEVLET GELİRLERİ
Bozkırda zenginlik, Hunlar çağında ve ileri zamanlarda sahip olunan hayvan başı kadardı. Arazi ise ikincildir, hakanın mülküdür. Bu mülkte hayvan yetiştiriciliği kadar ticareti de yapılır. Göçebelerin bir uğraşı da ziraattır. Gumilev, İskit ve Ting-ling unsurlarıyla karışan Hyong-nuların hayatının tekdüze olmadığını, tarım yaptıklarını ve ekmek/darı bakımından sıkıntı çekmediklerini yazar. Çin’le sınır ticaretinin yağmayı azalttığını; buna karşılık Çin mallarının girişinin Hyong-nuların yerli tarım ve sanat işlerini gerilettiğini savunur.481 Ama bu ziraatı/ticareti yapan çoban/savaşçıların statüsü yerleşiklerde olduğundan farklıdır. Çağrıldıklarında hazır savaşçılardır bunlar. Yerleşik düzenin derebeyliğinde üretici toprakla bir bütündür. Ayrıca üretici köylüler savaşçı olarak kullanılmazlar. Hunlar da, Çinlilerden aldıkları toprakları üretici köylülerle birlikte ele geçiriyorlar, Çinli köylüleri, sadece ziraatçı olarak kullanıyorlardı. Hun çağında bozkır feodalizmi kabaca böyleydi.
Hunlar göçebe ağırlıklı bir toplumdur. Ancak onların çağdaşlarından daha vahşi oldukları düşünülmemelidir. Gumilev, İskit ve Ting-ling unsurlarıyla karışan Hyong-nuların hayatının tekdüze olmadığını belirtir. Çin’le temas ve hizmet ilişkilerinin ardından iki farklı kültürel grubun oluştuğunu anlatır: Bir grup Çin kültürüne yönelirken diğeri geleneği, aristokrasiyi ve kabile bağlarını korur. Bu anlatımı, bütün Hunların tek bir hayat tarzını özgürce seçtiği veya karışımın zorunlu olarak hoşgörü yarattığı sonucuna genişletmemeliyiz.482
SONUÇ
Anılan medeniyetin örgütçüleri kısa bir zaman diliminde yaşayıp kaybolmadı. Şöyle ki, yenilgiden sonra Hunlar dört kola bölündü. Akrabaları Siyenpiler keskin silahları, hızlı atlarıyla Hyong-nuları dağıtınca birinci grup Siyenpilere tabi olmuş, ikincisi Çin hâkimiyetine girmiş, yenilgiyi kabul etmeyen üçüncüsü, savaşa savaşa Volga’nın doğusuna ulaşmıştır. Buradan Fransa’nın Galya’sına ulaşan, Attila Hunları bunlardır. Dördüncü zayıf grup ise Tarbagatay ve Salur dağlarına sığınmış, daha sonra Yedi Su ve Cungarya’yı ele geçirmişti. Bu sonuncular Altaylar’da Kıpçaklarla kaynaşarak Kumanları oluşturdu. Bir kısmı da Çin’e yönelerek X. yüzyılda Çin’in hâkimi oldular. Bunlar Şa-to Türkleridir. XIII. yüzyılda Cengiz’e katılan Öngütler, Şa-to Türkleri’nin torunlarıdır. Siyenpilere tabi olan gruptan VI. yüzyılın ortalarında Büyük Bozkır’ın yeni üstbeyleri Türkler çıkacak, bu grup Türkçe konuşan halklara hem isim, hem de yazıtlarıyla ortak ata bırakacaktır. Bozkırda yaşanan odur ki, bozkırın halklarını ve Türki toplulukları birleştirenler (Türkçe konuşanları) üst beyler oldu. Türkler başlığımızda konuyu daha geniş işleyeceğiz.
TOPLUMSAL YAŞAMA AİT NOTLAR
İskit/Sarmat/Ting-ling gruplarının mirasçıları olarak ele aldığımız Hunların ekonomik yaşamına dönelim. Avcıoğlu, Hun beylerinin zenginliğini sürüler ve mezar buluntuları üzerinden anlatır. Yedi bin ata sahip ailelerden, Noyun-Ula’daki bir mezardan çıkan 85 altın plakadan ve Berel’de bir şef için kurban edilen 16 attan söz eder. MÖ 86–48’e tarihlenen eşyalar ise Şibe kurganına aittir; Moğol tipine ilişkin değerlendirme Avcıoğlu’nun Ögel’den aktardığı görüştür. Ok, yay, kantarma, eyer yapımı ve dokuma işleriyle ilgili ayrıntıları bu Hun örneklerinden ayırmalıyız: Avcıoğlu bunları Wu-huanlarla birlikte ele alınan Siyenpi kültürünü anlatan notunda verir.
Vergi sistemleri gelişkindir. O kadar ki verginin dışında tutularak korunmak istenen gruplar ve işler var. Çin’den her yıl düzenli aldıkları vergi var. Avcıoğlu’nun Eberhard’dan aktardığı açıklamaya göre Mete ve ardıllarının Çin’e egemen olma isteği, daha fazla köylü üreticiyi yönetimleri altına alıp ek besin gereksinimini karşılama amacıyla ilişkilidir.483 Yabgu ve beyler ayakta kalabilmeleri için hür savaşçılardan vergi almıyorlardı. Aslında onlar da vergi vermeye gönüllü değildiler. Şu halde vergi, hür olmayanlardan yani itaat altına alınmış olanlardan sağlanmalıydı. Düşmandan ise savaş olca(ganimet)sı alınmalıydı. Tung-hu sonrasındaki Wu-huanların Hunlara yıllık ödemeleri Hou Hanshu 90’da anlatılır. Lob-nor civarından Tankutlar’ın hazırladığı demir silahlar da Hunlara oradan geliyordu. Kürk ise muhtemelen kuzey sınırlarında yaşayan Kıpçaklardan, Ting-ling ve Hakaslar’dan geliyordu. En önemli gelir kaynağından biri de Çinlilerdi. Ama onlar vergilerini hediye (savga) biçiminde veriyorlardı. Böylece onurlarını kurtardıklarını sanıyorlardı. En çok ve vazgeçilemez vergiyi Türkistan’ın zengin vadilerindeki çiftçi zenginler ödüyordu.484 Avcıoğlu’nun anlatımında Mete’nin göksel meşruiyeti, kağan soyuna ayrıcalık kazandırır; fakat tek başına sınırsız otorite sağlamaz. Hükümdarın gücü askerî ve siyasî başarılarıyla da ilişkilidir. Avcıoğlu, Mete’nin genişlemesini ve ticaret yollarına yönelişini bu çerçevede ele alır.
Mete’nin Soğdiyana’yı fethettiği ve Volga’ya uzanan bütün yolları denetlediği yönündeki geniş çıkarımlar ayrıca kanıtlanmalıdır. 716–734 arasında hüküm süren Bilge Kağan’ın göksel meşruiyeti de kendi yazıt ve dönem bağlamında değerlendirilmelidir.485 Göktürk dönemine ilişkin Chavannes’ın aktardığı Çin kaydında İstemi’nin şan-yüye eşlik ettiği, on büyük şefi ve yüz bin askeri yönettiği anlatılır. Şan-yünün Bumın olduğu Chavannes’ın ihtiyatlı açıklamasıdır. Kayıt, İstemi’nin batı seferlerini, kağan oluşunu ve yönetiminin on soy adıyla anılışını aktarır. Soyundan gelenler için Mo-ho-tou (bagatur) yabgu unvanı anılır. Sayı ve unvanları bu kaydın anlatımı olarak okumalıyız.486 Engels, erken topluluklarda anlaşmazlıkları çözmek, kişisel hak ihlallerini önlemek ve dinî görevleri yürütmek gibi ortak işlevlerin topluluk denetimindeki kişilere bırakılmasını tartışır. Bu genel açıklama Hun yabguları hakkında doğrudan bir olay kaydı değildir.487 Gumilev, Marksist teorisyenlerin boy ve kabile yapıları hakkındaki görüşlerini MÖ III. yüzyıl Hun toplumuna uygular; MÖ 209’da 24 boyun pekiştiğini ve sonraki gelişmelerle bu birliğin devlete dönüştüğünü ileri sürer.488 Yani, ‘artık değeri’ paylaşanlar oluşmuştu. Devlet yukarıda anlatılanları yerine getirdiği ölçüde yaşayacaktı. Aksi halde bozkırın yeni egemenleri (Çince adı Ju-jan olan Siyenpiler) kapıdadır.
HUN İKTİDARININ İÇ YAPISINDAKİ AÇMAZLAR
MÖ 209’da Mete ve torunları, tahtı prenslerin ve aksakalların desteklediği en büyük oğullarına bırakırlardı. Veraset sistemi böyle devam etmedi. MÖ 101 dolaylarındaki tahta geçişlerde kardeşler arasında aktarım örnekleri görülür. Tahtın büyük kardeşten küçüğe, amcadan yeğene geçtiği anlatımı, bütün dönem için değişmez bir veraset kuralı olarak alınmamalıdır. Bu değişiklik yabgu boyunun zayıflaması (ve kendilerini, çıkaracakları adaylarını devletin başına getirmekle haklı gören) boy aksakallarının güçlenmesini sağlıyordu.489 Bu durum gelecekte devletin bölünmesini sağlayacak güçleri de oluşturuyordu. a) Yeni veraset düzenine geçişle boy beyleri Çin’e karşı daha güçlü oldular. Bu nedenle de açıkgöz, enerjik ve açgözlü boy beyleri durumdan memnundular. Halk da memnundu. Boydan ayrılmak bir Hunlu’nun düşüneceği bir şey değildi. Boy beyi zengin olunca, boy bireyleri de zengindi. Dolayısıyla boy kolay kolay dağılmıyordu. İlk safhada Kingan’dan, Tanrı dağları ötesine ve Aral Gölü’ne hemen yayıldılar.
b) Gumilev’in anlatımına göre böyle bir düzenin devamı içinde Çin sınırlarında güçlü karakolların oluşması gerekiyordu. Başlangıçta, Çin’in yanı başındaki ileri gruplar yukarıda görüldüğü üzere kemikleşmiş bir yapıdaydılar. MS.1. yüzyılın başlarında hala güçlüydüler. MS.30 yılında Çin karşısında hala direniyordu. Kuang-wu-ti Hun yabgusu ile anlaşmaya çalıştı. Gumilev’in aktarımına göre Hun İmparatorluğu’nun Çin İmparatorluğu ile denk kabul edilmesini isteyen Hun yabgusuydu. Müzakereler o yıl ve ertesi yıl devam ederken savaşlarda devam ediyordu. 33 yılında Çin ordusu Hunların üzerine yürüdü: Gumilev bu seferi ağır bir Çin yenilgisi olarak anlatır. Hun güçleri 37 yılında sınırları aşarak ilerlediler; Çin orduları kaleler kaleler içine sığınmak zorunda kaldılar. [Hou Hanshu 89 bu dönemdeki sonuçsuz Çin seferini ve Hun akınlarını kaydeder; kaynakların bütünüyle sustuğu söylenemez.]490
Çin sınırı uzayınca, ön safhada cesur bahadırları Çin’e karşı zayıf bıraktı. Boy beylerinin en tutkulu ve cesur olanları yenilmediler ama yüksek nüfuslu, dirençli, sabır küpü Çinli yönetimlerin süvarileri tarafından öldürüldüler. Kemikleşmiş boylar hızla çözülmeye başladı. Veraset sisteminden de kaynaklanan iç hırlaşmalar, geçmişin zaferleri sonunda ganimet paylaşımında yenilenen, (yukarıda) veraset sistemi nedeniyle de hoşnutsuzluklar bozkırın yılmaz beylerini böldü.
c) Boylar içinden çıkan yeni önderlerin, geçmişte ganimetleri paylaşan aristokratlardan öç almak ilk işleri olunca sistem çöktü.
HUNLAR İÇ SAVAŞLA BÖLÜNDÜLER
GÜNEY HUNLARI
Çin bu çözülmeyi bekliyordu. Hemen isyancılarla işbirliği yaptı.
“48 yılında [sekiz bölüğün ileri gelenleri] Pi’yi yabgu seçti ve Çin’e göçtüler. Yeni yabgunun ilk işi Çin imparatoru [Guangwu] ile bir anlaşma yaptı. Anlaşmanın özü, Çin’i Hunların saldırılarına karşı koruyacağım, size bizden zarar gelmeyecek.”491 Ancak bu böyle olmayacak, batıda vaftiz edilenlerin çok daha fazlası Çin’de asimile olacaklar. Çalışmamızda Güney Hunlarının (ve özellikle Tabgaçlar) zamanla Çinlileştiklerini işlemeyeceğiz. Türklerin Batıya yönelmeleri, yeni coğrafyalarda Türk dilli kabilelerin tarihi yapılanmaları biliniyor. Dolayısıyla Türk tarihini kesintisiz izlemek için Kuzey Hunlarını izlemeliyiz.
KUZEY HUNLARI
Ganimetten faydalandırılmayan bozkır savaşçılarının fırsatçı olanları saldırganlaştı. Saldırganlar halkın akrabasıydılar. Yeni saldırgan yöneticiler Çin’le geçinemiyorlardı ama Hunların da düşmanıydılar. “Kuzey Hunlar yabgusu Yu-lü’ye ilk büyük darbe bunlardan geldi. Yakalalanan yabgunun derisi yüzüldü. Siyenpiler elde ettikleri bu başarıdan gereği gibi faydalanamadılar.
Yu-chu-kien, Mete soyundan gelen son Kuzey Hun yabgusuydu. Bu nedenle Çin kronikçiler 93 yılını Hunların bitişi olarak kabul ederler. Birçok batılı tarihçi için de böyledir. Kuzey Hunlarında değişen tek şey yönetici hanedandı. Yönetim Kuyan boyu reisine geçmişti. Onun elinde çok az insan kaldığı doğrudur. [Hou Hanshu 90’da, geride kalan yüz binden fazla Hun hanesinin/topluluğunun (luo) Siyenpi adını aldığı anlatılır.]”492
Gumilev’in anlatımına göre bütün kayıplara karşın yenilgiyi, başkalarının boyunduruğunu kabul etmeyen, başkasının hâkimiyetinde yaşamayı istemeyenler de hayli fazlaydı. Hunlar geri çekilmenin yollarını aradılar. Altay dağları ile Tanrı dağları arasındaki boşluktan sızmayı seçtiler. Bu boşluk Asya’nın batısına açılan bozkırlara bakar. Bulabildikleri diğer geçitlerden Baraba ve Karakanda bozkırlarına ulaşarak kırgından kurtuldular.493 Gumilev’den öğrendiğimize göre bir dönem dinlendikten sonra başarılı hareketlerde bulundular. 137 tarihli Pei Cen yazıtında, Dunhuang (Tung-huang) valisinin üç bin kişilik kuvvetle Huyan kralına karşı kazandığı zafer anlatılır. Yazıt Han tarafının başarısını kaydeder.494
Karmaşık bilgilerden anlaşıldığı kadar Kuzey Hunlarına son darbeyi akrabaları Siyenpiler vurdu. Bu dönemde Siyenpilerin reisi Tan-su-hai (Tanshihuai) idi.495
BATI HUNLARININ KÖKENİ
Hunların kökeni, çağdaşları ve sonraki araştırmacılar için tartışma konusu olmuştur. Ammianus’un Hunlara ilişkin anlatımı ile Ptolemaus’un Avrupa Sarmatyası’nda kaydettiği Hounoi adı aynı türden tanıklıklar değildir. Yaklaşık MS 313–314 tarihli 2. Eski Soğd Mektubu’ndaki xwn adı, Luoyang’ın 311’de yıkılması bağlamında geçer. Burada Güney Hunları çevresindeki olaylarla ilişkilendirilen bir kayıt söz konusudur.496 Róna-Tas da bu mektubu Çin kayıtlarıyla karşılaştırır: Aynı şehir ve yıkım olayında kullanılan xwn ve Hyong-nu adlarının ilişkisi üzerinde durur.497 Bu ad eşlemesi, toplulukların veya dillerin bütünüyle aynı olduğunu tek başına kanıtlamaz. Ptolemaus’taki Hounoi benzerliği de ayrı bir sorundur. Togan’ın Hun/Kun, Ural çevresine yöneliş ve Attila’ya uzanan açıklamaları ise yazarın tarihsel yorum zinciri olarak okunmalıdır; 216 tarihi, batıya hareketin bütün evrelerini veya kesintisiz bir devlet devamlılığını tek başına açıklamaz.498
BATI HUNLARI HAKKINDA KOMŞULARIN SÖYLEMLERİ
Kuzey Hyong-nu’ların II. yüzyıl ortalarında Siyenpilere yenilmeleriyle Hun bütünlüğü dağılınca bazıları yerlerinden ayrılmadı. En boyun eğmez, yenilemez olanları batı bozkırlarına hızla ulaştılar. Bu bölüm Batı Hunları adıyla tanınacaktır.499 Süreçte etnik seviyedeki karşılaşma ve çarpışmalar eski tarihçilerin dikkatini çekmiş ve eserlerine de geçmiştir. Onları komşuları hiç sevmediler. Jordanes’in aktardığı düşmanca köken efsanesinde, kralın sürdüğü büyücü kadınlarla kötü ruhlardan Hunların türediği söylenir.500 Bu efsaneden Urallar bölgesindeki toplulukların biyolojik kökeni veya fiziksel özellikleri hakkında sonuç çıkarılamaz.501
Sevilmedikleri bu söylentiden (büyücü kadınlardan çoğaldılar) belli değil mi? Neticede şöyle veya böyle, Hunlar (Gunlar), ataları Hyong-nuların tipik fiziki özelliklerini kısmen de olsa kaybettiler. Kaybettiler ama tarihçiler Hunları Hyong-nu bütünlüğüyle karıştırmamak için onlara Gun (Kun) adını yakıştırdı. Gumilev, Ammianus’un yer ve görünüş tasvirini yorumlayarak Volga çevresi ile Hun–Ugor karışımı arasında bağ kurar. Bu, Gumilev’in çıkarımıdır; Ammianus’un bağımsız bir biyolojik soy tespiti değildir.502 Burada Ogur ile Ugor adlarını ayırmak gerekir. Saragur ve Onogur gibi Ogur boyları Türk dilleri bağlamında ele alınır; Ural dilleri içindeki Ugor grubuyla aynı ad veya topluluk sayılmamalıdır. Gumilev’in anlatımında Hun Devleti MS I. yüzyılda iç çatışmalarla bölünür; bir bölümü Çin hâkimiyetine girerken, bir bölümü batıya çekilir. Yazar, batıya geçenlerin yerli Ugor ve Sarmat topluluklarıyla ilişkisini Gun adını verdiği yeni topluluğun oluşumu içinde yorumlar. Bu açıklama, bütün topluluklar için kanıtlanmış bir biyolojik soy çizgisi değildir. MS I. yüzyıldaki bölünme, Han seferleri ve daha sonraki Siyenpi üstünlüğü ayrı evrelerdir. Siyenpi adının Sarbi/Sirbi biçimleriyle ilişkilendirilmesi de Gumilev’in yorumudur; Sabirlerle kesin özdeşlik kurmaz.503 “Eğer Ptolemenin söyledikleri gerçekse Hunlar II. yüzyılda Aşağı Volga bölgelerine yerleşmiş olmalılar.”504 O sıralarda Doğu Avrupa’ya yerleşen Hun kabileleri arasında en çok konu edilen Akatirler (Ağaçeriler)di. Priskos’un verdiği bilgilere göre onlarda ‘kabilelere ve boylara göre birçok şef vardı. Böyle bir örgütlenmeyi bilmeyen Bizans, kabileleri kendi safına çekmek isterken onlara hediye göndermiş, Hiyerarşide en güçlü kabilenin reisi Kuridah hediyesini kendi mevkiine uygun olarak ilk sırada değil, ikinci sırada alınca Bizans’ı Attila’ya şikayet ettiğinden bu anlaşmazlık üzerine Attila, Oğlu Ellakı Agatirler’in ve diğer Karadeniz civarındaki kabilelerin başına getirmişti. Reşidüddin sözü edilen Türk kabilesini Agaçerilerle aynılaştırmaktadır.505 Togan ve bazı Türk tarihçiler de aynı kanıdadır.
Attila’nın ölümünden sonra Ogurların sırt çevirmesi ile Hunlar (463) dağılınca Agatirler Ogurlar örgütlenmeleri içinde yer buldular. Ogurlar İç Asya’da bulunan Çin kaynaklarında Tye-le adıyla geçen kalabalık Türki boy birliğinin bir parçasıdır. Onları Batı’ya göçe zorlayan Sabirlerin Batı Tanrı Dağları’yla İli ırmağı arasında oturdukları söyleniyor. Ogur akraba topluluklarının bir araya gelişi, boyların birliği anlamına gelir. Ogurlar, Hunlar ve daha başka unsurlardan meydana gelen, geniş bir topluluk olan Bulgarlar (sözcük anlamı karışmış olan) için, bazı çalışmalarda 480 tarihli kayıt öne çıkarılır.506 On Ogurların Batıya göçlerine başladığı yer Kuzeydeki Kazak Bozkırları olmalı. Göçebeydiler ancak diğer Türki boylara göre daha gelişmiş topluluklardı, tarım bilgileri gelişmişti. Jordanes, Getica V.37’de Hunuguri adıyla andığı topluluğun kürk ticaretiyle tanındığını belirtir. Golden’ın MÖ 500 dolaylarına yerleştirdiği olay, Ugor dil birliğinin çözülmesidir. Hun göçleriyle bağlantılı Ogur temasları daha sonraki bir süreçtir. Bunları aynı olay için verilmiş, bin yıl farklı iki tarih gibi değerlendiremeyiz.507
AVRUPA HUNLARI VE KOMŞULARI
BULGARLAR (OGURLAR)
Kadim Bulgar kabileleri çeşitli kaynaklarda değişik yazılımlarla isimlendirilmiştir. Bunlar, Sarogur (Sarıogur), Kutrigur (Tukurgur, Dokuz Ogurlar), Hun-ogur, Ungur (Onogur), Utigur/Uturgur (Otuz Ogur), Ultingur (Altı Ogur) kalıbındadır. Sirderya–Çu, Emba ve Yayık çevresindeki Onogur, Otuz Ogur ve Dokuz Ogur yerleşimlerini ayrı kaynak kayıtlarıyla sınamak gerekir. Mes‘ûdî’nin Bulgarları Nuh ve Yafes soyuna bağlayan açıklaması ise tarihsel bir göç belgesinden önce soy geleneğinin parçasıdır.508 İlk Rus Yıllığı’nın ilgili anlatısı da kutsal soy kütükleriyle tarihsel topluluk adlarını bir araya getirir. Cross ve Sherbowitz-Wetzor çevirisinde Hazarlarla ilişkilendirilen Hvalisler/Kasplılar Moab’a, Bulgarlar Ammon’a bağlanır; Türkmenler, Peçenekler, Torklar ve Kumanlar için Yathrib çölünden çıkış anlatılır. Buradaki Yathrib’i Tanrı Dağları diye okuyamayız. Bunlar, Ortaçağ yazarının dinî köken anlatılarıdır; halkların gerçek soyunu veya tek bir göç güzergâhını kanıtlamaz (The Russian Primary Chronicle, 1953, s. 184).509 Volga Tatarları ile Bulgar mirası arasındaki ilişkiyi de modern kimlik tartışmalarının kendi tarihî bağlamında ele almalıyız.
ALANLAR
Kuzey İran grubuna dahil bozkırlı bir halk. Aşağı İtil ve Don arasında yaşayan Alanlar 150’li yıllarda buraya ulaşan Hunları dostça karşılamadılar. Alanlar İskit, Sarmat bakiyelerini de bünyelerinde taşıyorlardı. Hepsi bozkır kültürünü taşıyan topluluklardı. Sibirya’nın orman-bozkır sınırındaki şeritte yaşayan Fin-Ugurlar, Ogur-Samoyed grubundan Sabir kabileleri, Bozkırlı Bulgarlar (Ogurlar), Kuzey Kazakistan bozkırlarında Hunlarla karşılaşınca dostane ilişkiler içindeydi. Hunların bölgede ilk rakibi Alanlar olacaktı.
Balamir Döneminde Batı Hun (Gun)ları
Balamir şefliğindeki Hunlar ileri hareketinde (362) Alanlara saldırdılar. Alanlar Sarmat kabilelerinden biriydi.510 Doğu Got’ları Azak doğusundaki bozkırı almak tutkusuyla Alanlarla sürekli savaş halinde olmalarına rağmen onları bir türlü Volga’nın ötesine atamıyorlardı. Hunlar 200 yıl boyunca Volga-Ural bozkırlarında hem dinlenmişler hem de onları yıpratmışlardı. Bölgenin bir diğer sakinleri Ugorlar idi. Ugorlarla dostane ilişkiler içindeydiler. Ugorlar bölgeye geldiklerinde Ogurları (Bulgarlar) bulmuşlar onlarla kaynaşmışlardı. Ammianus’a göre Hunlar, Don çevresindeki Alanların bir bölümünü yenmiş, hayatta kalanlarla ittifak kurmuştu. Gumilev’in karşılaştırılan 2003 baskısında, Yüe-çiler ve Partlarla benzetilerek Sarmat tipi yakın dövüş uyguladığı söylenen topluluk Alanlardır. Zırh ve zincirli uzun mızrak açıklamasını bütün Hun kuvvetlerine aktarmamalıyız.511 Germen boylarından olan Ostrogotlar ileri harekete geçince Volga Steplerinin hakimi Hunların tepkisini aldılar. Öyle ki: Ostrogot süvarileri çok hızlı hareket eden Hunlar tarafından aşağılayıcı bir yenilgiye uğratıldı; Hun okçuları Ermanirich’in gönderdiği bütün kuvvetleri ezdi. Ostrogot imparatorluğu dağılırken Hunlar Tuna’ya doğru ilerlediler Vizigotları ezdiler, Macaristana girdiler, yerleştiler. Bundan böyle buradan Hazar Denizi’ne kadar uzanan bozkırların bütün otlakları Hunların’dı. Macaristan’da elli yıl dikkati çekmeyecek kadar sakindiler. Zaman zaman Germen ülkesine, Balkanlar’a saldırdıyorlar, bazı Hun kabileleri de Roma ordusunda paralı asker olarak görev alıyorlardı.512 Hunlar 395 yılında yeniden hareketlendiler. Balkanlar’dan Trakya’ya doğru kısa zamanlı sarkmaları görüldü.
Doğuda bir kısım güçler süvari ağırlıklı donatılarak Kafkaslar’a yöneldi. Hun devletinin doğu kanadının tertiplediği bu akınlar İranlı Sasanileri ve Bizans’ı ürküttü. Basık ve Kursık adlı komutanlar tarafından yönetilen akıncı güçler Anadolu’ya ulaştılar. Akıncı süvariler Erzurum bölgesinden başlayarak Karasu ve Fırat vadilerinden kolayca Malatya’ya indiler. Bölgenin en tahkimli kaleleri olan Edessa (Urfa) ve Antakya’yı bir süre kuşattılar. Suriye’ye inerek Tyros (Tur)’u baskı altında tutarken Kudüs’ün de hedef olduğu korkusu yayıldı. Sonra kuzeye dönerek Anadolu’nun Kapadokia ve Galatiya yörelerine ulaştıktan sonra Kafkaslar üzerinden yurtlarına döndüler.513
Hieronymus, Heliodorus’a yazdığı 60. mektupta kuzeyden gelen akıncıları kurtlara benzetir; bu, yazarın felaketleri anlatırken kullandığı düşmanca bir tasvirdir. Okçu ve atlı Hunların inanılmaz hızı, inanılmaz çapulculuğu, inanılmaz hızlı taarruzları ve geri çekilmeleri hakkında hikâyeler üretildi. Akınların yol açtığı korkuyu anlamak için daha eski anlatıları da anımsayalım. Herodotos, İskitlerin Asya’da yirmi sekiz yıl egemenlik kurduğunu ve Filistin üzerinden Mısır’a yöneldiğini anlatır. Yeremya 6:22–23’te ise kuzeyden gelen, yay ve mızrak taşıyan acımasız atlılar tasvir edilir. Bunlar farklı dönemlerin metinleridir; tek bir Hun anlatısı veya Hunlarla Sakaların özdeşliğinin kanıtı gibi okunmamalıdır.514
ALLAH’IN KIRBACI ATTİLA
Uldız (Yıldız) sonrasında Muncuk’un (Boncuk)515 oğlu Attila (434 – 453). Attila,516 soyunun diğer yöneticileri gibi, iyi bir örgütçüdür. Sarayının bütün üst organlarını, birlikte hareket ettiği diğer göçebelerin ve yerleşiklerin en iyilerinden seçer. Ordusundaki alt beyler yine onun boyundan olup onun seçtikleridir. Hiyerarşide alt komutanları arasında Got ve Slav olanlar vardı. Sözün kısası Attila, atası Mete (Hırth’e göre Bagatur) gibi seçkincidir (aristokrat). Ayrıca Mete gibi, çevresinde Türk olmayan danışmanları vardır, onları kullanır. Başa geçer geçmez Tanrı’nın kılıcı sayılan Attila’nın ileri hareketi başlayacaktı.
Attila, kardeşi Bleda ile ortak yönetimin ardından Hun topluluklarını tek yönetimde birleştirdi517 Ne zaman ve nerede olacağını kestirmek çok güçtü. En korkunç Germen kabileleri Ostrogotlar ve Gepitler peşinden geliyordu. Sonra Tuna’nın sağ kısmında kalan bölgeyi alarak Doğu Roma’yı dize getirdi ve 1000 kilo altına haraca bağladı.
Attila sonra batıya döndü. Zaten Ren Irmağı’na kadar her yeri yağmalamış, orada Burgontları öyle feci bir yenilgiye uğratmıştı ki Burgontlar, Savoy’a kadar hiç durmadan kaçmıştı. (Bu felaketin anısı Nebulingen’de doruk noktasıdır.) Attila daha sonra Batı Germen kabilelerini, Alamanları, Ren vadisindeki Frankları ve Thuringleri pençesine aldı. Galya’yı kuşattı (451) Altaylı fatihlerin şimdiye kadar ulaştığı en uç batı noktası Orlians’tan geri çekildi. Böylece önceden arkadaşı (Hunların arasında rehin yaşadığı yıllarda) sonradan rakibi Son Romalı Aetius Galya’yı kurtarmış oldu. Ertesi yıl Kuzey İtalya’ya baskın yapıp yağmaladı. Hun kralı 453’te öldü. Bir sürü oğluna bıraktığı imparatorluğu da Gepidler’in öncülüğündeki Germenler, Nedao Irmağı muharebesinde üst beylerini ezip geçtiler (454). Nedao ırmağı Macaristan’dadır ama mağlubiyetin yeri tam olarak bilinemiyor.518
ATTİLA519 VE AETIUS520
Hunlar için at vazgeçilmez bir arkadaştır. At sırtında uyur, dinlenir, yemek yerler. Attila 435’de kent dışında, Bizans’la yaptığı ilk anlaşma sırasında konuşurken at sırtındadır. Görüşmeye Roma elçileri de atlı katılır ve barış yapılır. Priskos, barışın ardından Attila ile Bleda’nın Sorosgoi’ye karşı savaşa giriştiğini kaydeder.521 Eğer V. yüzyılın ortalarını göz önüne alırsak Volga’dan Orleans’a uzanan bölgeyi Hallaç pamuğu gibi sarsan iki komutan var: biri Attila, diğeri Aetius; her ikisi de kan, dil, din birliği olmayan halkların koalisyonunu yönettiler. Germen, Slav ve Ogur boylarının teşkil ettiği koalisyonun başında Eski Türklerin torunu Attila vardı. Germen-Kelt ve Alan kabilelerinin teşkil ettiği koalisyonun başında Romalılar bulunuyordu, komutanları Aetius’tu.522 Attila’nın523 (Hunca’da Etele) bayrağındaki kuş, XIII. yüzyıl Macar kronikçisi Kézalı Simon’ın anlatısında Turul adıyla geçer. Bu, Attila döneminden kalma doğrudan bir kayıt değil, sonraki bir kronik geleneğidir. Kuşun, Tatarların önem verdiği Şungar (Sungur/akdoğan) olabileceği de bir yorumdur. Attila öldüğünde (MS 453), Jordanes’in anlatımına göre gece gizlice gömüldü. Bilinen oğulları arasında İlek, Dengizik ve İrnek vardı. Ölümünden sonra çıkan taht mücadeleleri Hun siyasi birliğinin dağılmasına yol açtı.524 Yukarıda geçen ‘Tatar’ kavramı üzerinde durmalıyım. Tatar adı VIII. yüzyıldan, hatta daha öncesinden bilinmektedir. “Eskiden Çin’de, Müslüman dünyasında ve Rusya’da bütün Moğollar’a verilen Tatar adı Kırım, Volga Bölgeleri ve Sibirya’da(Tobolk ülkesinde) yaşayan Türklerin adı olarak muhafaza edilmiştir. Tatar ulusuyla Türk kolları arasında dil ve etnik ortak bir takım yönler tesbit edilebilir mi? bilmiyoruz”525 Moğollar ve Tatarlar çoğu kez aynı etnik grup için kullanılır. Böyle bir yaklaşımın karşıtını J. P. Roux’tan vermek istiyorum.
Cengiz Han kuvvetlerinin çekirdeğini oluşturan ve ikna edilmesi hiç de kolay olmayan çeşitli Moğol toplulukları arasında Türkçe konuşan bazı büyük halklar Naymanlar, Kereyitler, Öngütler, Karlıklar, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar da birliğin içindeydiler. Bununla beraber bu halkların nüfuslarının eşit olduğunu ve bir Moğol’a karşı yedi Türk bulunduğunu ve Tatar adının bölgeye gelen bütün göçmen topluluklarının adı kabul edildiğini, daha sonra buraya önceden gelmiş veya bütün yerli Doğu Avrupa ve Sibirya bozkır halklarının tamamına Tatar adının yakıştırıldığını bilmeliyiz.526 Son zamanlarda Volga Türkleri ’ Biz Tatar değiliz ‘Bulgar Türkü’yüz’ diyorlar. Soylarını Türki Ogur (Bulgar-Onogur)lara indiriyorlar. Güney Sibirya halkları ve Altaylar bölgesi Ugor/Ogurları III. yüzyılda Wu-i-pei devletini kurarak Ural dağları bozkırlarında bulunan Hunlarla karıştılar. Her iki tarafın torunları ayrı bir kavim olarak Kuzey Hunlarını (Ruslar Gun diyorlar) oluşturacaklar, yukarıda yazıldığı kaderlerini Avrupa’da yaşayacaklar.
HUNLAR’IN HAZİN SONU VE SONRASI
Türki Ogur/Ugor Bolgarların indirdiği sırt darbesinden - Akatzirlerin hezimeti- sonra Hunların durumu ümitsizdi. Fakat onlar Eski Türklük asaletini ve sebatkâr Ugor yenilmezliğini muhafaza etmekteydiler. Her iki atalarından kalmış savaştan korkmama terbiyesi aldıkları için Hunların hükümdarı Dengizik üç Hun kabilesi –Ultzingur, Bittogur, Bardor’lar- keza Nedao’daki savaştan sonra Panonya’da hayatta kalan ve yine bir Hun kabilesi olan Sadagi’ler de onun yanındaydı. Ayrıca bir Germen ‘Angiskir’ kabilesi tarafından destekleniyordu. Başlangıçta başarılı bile oldular. Bizans’la dost oldular. Marcellinus’un 469 yılı kaydında Dengizik’in kesik başının Konstantinopolis’e getirildiği belirtilir. Gumilev, burada özellikle Küçük İskitya’da, yani Dobruca’da yerleştirilen Hunların siyasî hikâyesinin kapanmasını anlatır; bundan bütün Hun topluluklarının ortadan kalktığı sonucu çıkarılmamalıdır. Onların yerini kadim Bulgar kabilelerinden Uturgurlar, Kuturgurlar ve Ogorlar (Ugorlar) alacaklar.527 VI. yüzyılda bu kavimler ve topraklar Hazarların yardım ettiği bozkırın yeni üst beyleri olan Göktürklerin hâkimiyetine girecektir.528 Hunların Macaristan’da kalan bir hatıraları var, derkenar edeyim. Hóman’ın aktardığı eski Macar ananesine göre Szekely(Sekeli)ler kendileriyle akraba Macarların yurt işgalinden önce gelip yerleşmişlerdi. Onlar Hun kralı Attila kavminden olup, yabancı milletlerin taaruzu üzerine bu toprakta Erdil’deki dağlarla gizlenmiş ve elde tutulmuş ‘Çığlamazö’ adlı yere sığınmışlardı. Macarlar geldiği zaman, kardeş kavme katılmak için buradan çıktılar. Bazı alimler ananeye aykırı olarak onların Macar veya Peçenek olduklarını, yahut yurt işgalinden önce yedi kabileden müteşekkil Macarlara iltihak eden Hazar-Kabar kavmi olduklarını sandılar. Bu ananede onlar kırgından kurtulmuş Hunlar olarak kabul edilir.529
AVRUPA HUNLARI HAKKINDA EKLER
Burada dikkat edilip düşünülmesi gereken bir konu vardır. Hunların gaddarlığını, acımasızlığını, biçimsiz görünüşlerini yerli halkların, Batı dünyası egemenlerinin tarihçilerinden öğreniyoruz. Dolayısıyla yanlıdır. Yazıcılar kendi halklarını korkutmak ve bu yolla da olsa kurulmuş düzenlerini korumak için Altaylıları kendilerince tanımladıkları unutulmamalıdır. Altaylıların düşmanları tarafından anlatılması, batılı gözle bize aktarılması önemlidir. Size göre Hunların kendileri anlatsaydı hangi ölçüde objektif olurlardı? Hunları bu kadar tanıyabilir miydik?
Attila’nın görkemi için anlatılan ve Suda’nın κ2123 maddesinde korunduğu belirtilen öykülerden biri de şudur: “Attila İtalya’ya girdiğinde Milano sarayında bir tablo görür. Bu tabloda Doğu ve Batı Roma kralları altın tahtlarına oturmuş, bir İskitli ve ölü savaşçılar da ayakları dibine uzanmıştır. Attila bir yerli ressama bu görüntünün tersini yaptırır. Tahtta Attila oturur. Karşısındaki Doğu ve Batı Roma imparatorları çökmüştür. Ellerinde bir torba vardır. Altınları, Attilanın ayakları dibine boşaltırlar.”530 Hun önderinin akşam yemeğinde bulunan Priskos’un anlatımına göre diğer barbarlar ve elçilik heyeti için gümüş tabaklarda sunulan farklı yemekler hazırlanmıştı fakat Attila’nın önündeki tahta kapta etten başka bir yemek yoktu. Ziyafete katılanlara altın ve gümüş kadehler, ona tahta bir fincan getirilmişti. Attila adını ilk defa Priskos kaydetmiştir. En eski Macar kroniklerinde Etele şekli görülmektedir. Macarların bu kaydı çok önemlidir. Çünkü Macarlar Attila’ya etnik bağlarla da bağlıydılar. Schonfeld bu ismi God dilinden açıklamıştır. Türkçe kökenli olabileceği de ileri sürülmüştür; Attilas isminin sonundaki ‘as’ eki Grek ekidir. Öyleyse Priskos’taki ismi Etil okuyabiliriz. Etil, Volga’nın Türkçe adıdır. Hun kışlakları büyük nehirlerin boyları idi. Attila da bu nehrin boylarında doğmuş olabilir. Baba Hükümdar Etele’ye, Etil ismi verilmiş olabilir. Etil ismi Rusya’da yaşayan Türklerin arasında hayli yaygındır.531 Tarihçi Joseph De Guignes de eserinde Attila’ya Tatarların Etele532 dediklerini yazar. Volga’ya Çinliler ‘Ate-su-yu’ derler. Tatarlar Eteli veya Atel de derler, Hazar denizi’ne döküldüğü yerde Etilya veya Atalis adını alır. Doğu coğrafyacıları bu nehre Bulgar ya da Bular dediler. Belki de Volga adı da buradan türedi.533
HUNLAR VAHŞİ MİDİR, ESKİ BATILI TARİHÇİLERİN YAZDIKLARI DOĞRU MUDUR
Gumilev’in yazdıklarının bir kısmını buraya aktarmalıyım. Amniyanus Marcellinus büyük tarihçidir. Kendisi 400 yılında öldüğüne göre Hunlar (Hyong-nulardan sonraki dönemlerde Batıda Gun, Kun) hakkındaki eserini IV. yüzyıl sonlarında yazmıştır. Romalı tarihçi büyük olasılıkla Hunlar hakkındaki değerlendirmeleri gözle görerek değil duyduklarıyla yazmıştır. Hunları gördüğünü hiç sanmam; çünkü Hunlar Roma imparatorluğu sınırlarına daha sonraları dayanmışlardı. (Gumilev aşağıdaki tartışmayı bakınız nasıl yanıtlıyor.)
A. M.-Hunlar Maiotis Gölün’den (Azak Denizi) Buz Denizi’ne kadar uzanan bölgelerde yaşıyorlardı. Son derece vahşiydiler.
L. G. Neden inanayım? Yoksa vahşi hayvanlar at üzerinde kılıç sallıyabilir, yılkıdan at üretebilir yeni tayları terbiye edebilir mi?
A. M. Çok sıkıcı ve mahrumiyetle dolu hayatları vardı. Ateş yakamazlar, yemek bile pişiremezler, bitki kökleri ve otlarla beslenirler ve atlarının terkisinde bastırıp sonra da yumuşattıkları etle beslenirlerdi diyorsunuz. L. N.-Peki kışın ne yerlerdi? Yani bitki ve köklerin olmadığı kış günlerinde… Ateş yoksa, Sibirya soğuğunda nasıl yaşadılar? Bu bir yanılma mı? Yoksa yalan mı?
C. R.-Konuya açıklık getirelim: Eğerin altına konulan et yemek için değil yaraları tedavisi içindir. Yılkı atlar düz ovaya salıverildiklerinden vahşidirler. Onları yakalamak için Hunlar da vahşi atlar gibi savaşmak kovalamak zorundadırlar. Eski Hyong-Nu’lar, Sakalar (İskitler), diğer göçebeler, asil atları bu cümleden rahvan atları ve savaş atları yetiştirirler. Kazak ve Başkurtlar’da atlar cins, soy, yetişkinliklerine göre yirmi iki isim alırlar. Göçebeler daimi içeceklerini koyun sütünden sağlıyorlardı. Ayrıca koyun pisliğinden tezek yapıyorlardı. Sahralarda sığır beslemek çok zor olduğundan (Proto-Moğollar inek gibi büyükbaş hayvanlar ve küçükbaş hayvan olarak domuz yetiştirirler.) Türkler büyükbaşlı hayvanlar yetiştirmezler. Bu yüzdendir ki Kazakların Aday boyu inek beslememiştir.
A. M.-Hunlar arabalarıyla haneberduş dolaşıyorlardı. Kulube olarak kullandıkları bu arabalarda kadınları yaşardı. Bu kadınlar kaba elbiseler dikerler, çocuklarını sırtlarında taşırlardı. Elbiseleri keten veya deridendi, dağ sıçanlarının derilerinden elbise dikiyorlardı.
L. G.-Pekala, arabaları olduğuna göre arabaları yapmak gerekir. Sonra Hunlar kapalı kulübeleri soğuktan korurken hanımlarıyla sıcacık döşekte yatmıyorlar mı? Keten elbiseler giyiyorlasa keteni nereden buluyorlardı? Sizin dağ sıçanı dediğiniz şeylerde sincap, as ve samurlardı. Yer sincapları ve sıçanlarının derisinden gocuk yapılmaz, yapılırsa dayanmaz. Ayrıca Sibirya kışın aşırı soğuktur. Üstelik bu yoksul vahşiler nasıl galip geliyorlardı.
A. M.-Harbe ve ok kullanıyorlardı. Ok uçlarını sivritilmiş kemikten yapıyorlardı.
L. N. Gumilev’in yorumundan hareketle soralım: Hunlar, kemik uçlu oklarla savaşırken çok iyi teşkilatlanarak zafer üstüne zafer kazanmışlarsa neden onlara vahşi diyelim?534
Buna geçmişten öğrendiklerimiz ışığında yanıt verelim. Alanları yıllarca yenemeyen Romalılar ve Germen Vizigotlar Hunlar gibi yoksul, donanımları kıt vahşiler miydiler? Böyle bir yaklaşıma Gumilev şöyle cevap veriyor. Bu oldukça tuhaf ve insanın aklını karıştıran bir durumdur. Gumilev’in yorumuna göre Hunlar tıpkı Yüe-çiler (Soğdular) ve Partlar gibi yakın dövüşte Sarmat taktiğini uygulamışlardı. Pul zırhlara bürünmüş, bir ucu atın boynuna bağlanmış zincirli uzun mızraklı süvariler, atın hız yönüne göre çok güçlü darbeler vurabiliyorlardı ve bunlar III. yüzyılın en iyi piyadeleri olarak bilinen Roma lejyonlarını da ezip geçmişti…535
Not: Yukarıda L. N. Gumilev, A. M. Ammiyanus Marcellinus, S. R. Rudenko’nun simgeleridir. Gumilev, V. yüzyılın sonu ve VI. yüzyılda Ugor halklarının Yunan kaynaklarında Gunno-Sabirler, Gunno-Kutigurlar, Gunno-Utigurlar ve Hunu-guru gibi çift adlarla anıldığını aktarır.536 Sabirlerin dil ve kökeni ayrıca değerlendirilmelidir. Golden’a bağlanan göç açıklaması, yaklaşık 463’teki Sabir baskısıyla Ogur topluluklarının Batı Sibirya’dan Karadeniz’in kuzeyine yönelişini ilişkilendirir. Bulgar Devleti’nin VII. yüzyıldaki çözülmesiyle Tuna ve Orta İdil yönündeki hareketler de bu çerçevede ele alınır. Hun döneminden itibaren Ogur ve ortak Türkçe konuşan grupların yanı sıra İranî unsurların da bölgeye katıldığı düşünülür. Bu uzun süreci tek bir tarihte gerçekleşmiş toplu göç olarak okumamalıyız.537
Hunlar birliği V. yüzyıl akşamında Karadeniz’in kuzey kıyılarından Germenlere çökünce “İlk kez Slavlar’a doğru dürüst bakma fırsatını buluyoruz. Yarısı görünmez bir yerlerde yarısı da Hunlara ya da Ostrogotlar’a haraç vererek yaşıyorlardı. Germenlerin Roma içlerinde maceralara girişmesi, Hunlara akrabaları Ogurların Karadenizin Kuzey bozkırlarında sırt çevirmesi nedeniyle Volga doğrultusunda doğuya çekilmeleri bir boşluk yarattı. Ağır ağır ama tantanasız oluşan boşluğu doldurunca kıtadaki payları arttı”.538 Hunların işi onlarla değil Vizigotlar’laydı. Hunların geri çekilmeleriyle Slavlar daha rahat ve kararlı oldular. Ama bu uzun sürmedi; rahatlıklarını bozan Avarlardı. Gumilev, Abarları bir Cungarya kabilesi olarak tanımlar.539 Volga-Yayık-Aral kuzeyi Bozkırlar halkının bir kısmı, Cungarya’dan yeni gelen Avarlar tarafından örgütlenerek 557’de Avrupa içlerine hızla girdi.
Bu sefer Bizans kaynaklarındaki Avari adıyla… Avarlara Göktürkler ‘Apar’, Çinliler a-pa derler. Theophylacte’nin metninde Avarların adı Varhonit’tir (Uar-hun). Avrupa bir kez daha irkildi, irkilmekle kalmadı yenildi ve bir süre sustu. Avarların Avrupa’daki etkisi yüzyıllarca sürdü; ancak bu süre kesintisiz bir yenilgi dizisi değildi. Ancak “Batı, günümüzde genel kabul gördüğü üzere, en alçakça beceriksizliğinden 9. yüzyıl başlarına yakın, Carlos Magnus (Şarlman) devrinde kurtuldu. Köylü toplumundan nasıl bir süvari ordusu çıkarılır sorusuna yanıt bulmayı da başardığında, direnmeyi de başardı. Önceleri, neden yeniliyorlardı, çünkü süvarileri yoktu. Köylüler üretmeyi biliyor ama at üstünde hızlı savaşmayı bilmiyorlardı. Direnememelerinin öyküsü toprağa bağlı feodal sistemlerindeydi. İş at üstünde savaşa geldiğinde göçebeler sınıfın birincisiydi”540 Hunlardan sonra Bulgarlar ve Avarlarla süren bu hareketliliğe, IX. yüzyılın sonlarında Macarlar da katıldı. Avrupa IX. yüzyıl başlarında işlerini düzeltti. Sonra, X. yüzyılla birlikte sistem Peçenekler, Uzlar ve Kumanlarla dalaşmaya devam etti.
ESKİ TÜRKLERDE SÖZ, DESTAN VE TARİH BAĞI KESİNTİSİZDİR541
Ataylı atlılar her yerde ve her zamanda anlatıldı. Önce sözle oldu bu. Sonra da yazıyla… Uzak Doğu’dan Macaristan’a (Hungarya) öte yandan Asya’nın batısına uzanan coğrafyadaki karlı dağların tepelerinde, eteklerinde, derin vadilerde ve yüksek yaylalarda, çöllerde, asırlarca yol alıp bitirilemeyen sonsuz steplerde kuşaktan kuşağa destanlar tekrar edildi. Söylemlere yiğitliğin ve ihanetin hiç bitmediği bir yerlerde hep aynı hüzünlü bir olaydan başlandı.
Şöyle bir kurgumuz var: devran geldi, yenilemez denilen Hunlar komşularına yenildiler. Öldürülemez denilen Hunlar öldürüldü. İçlerinden düşmandan kaçıp kurtulanlar da oldu.542 Belki de yaralanıp attan düşmüş son Hun yabgusunu arkadaşları yerden kaldırarak ata bindirdiler. Bütün yüklerini terk ederek hep beraber oradan sıvıştılar. Yabgu ve arkadaşları güçlenip yeniden geriye döneceklerine birbirlerine söz verdiler. Geriye dönmek üzere süratle derinliklerde kayboldular. O yabgu ve arkadaşları hemen dönemediler.543 Ama bozkırlarda aynı ‘kara budun’ (halk) yaşamaya devam etti. Yenilgiyi içeren destanı anlatan yalın sesli destancıları, ateş başında dinlemeye, belki de eski görkemli günlerin tekrarı için kahramanını beklemeye devam etti.
Olay bir başka biçimde de anlatılabilir: Düşman, ordanın yakınlarına kadar gelmiştir. Ordanın çoluk çocuk kısmı ileride bir yerde, ama gizli bir yerdedir. Kadınları, çocukları, hayvanları ve arabalar içinde olan yükleri bekleyen seçkin, vuruşkan ve gözü açık askerler bıçak sırtında olduklarını biliyorlardı. Çünkü düşmanla vuruşan arkadaşlarının sayısı azdı. Cephede savaşan Türkler vuruşa vuruşa geri çekildiler. Bir an iyice azaldıklarını gördüler. Yabgunun komutanları yalvardı; Biz dövüşe devam ederken siz karılarımızı, çocuklarımızı alarak, bildiğimiz o yere götürün. Bizi orada bekleyin. Gelemezsek öldüğümüzü bilin. Yabgu onlara direndi… Direndi… Ama kengeşin544 sözünü dinlemek ata geleneğiydi. Savaşı bıraktılar, yeni yerleştikleri topraklarda onca başarılardan sonra, ama dört yüz yıl sonra geriye geldiler. Bu kurguda hanedanlık yeniden kurulmuş olur.545
Olay nasıl olmuşsa olsun yenilenlerin ardılları geriye gelip atalarının yaptığı gibi gasıptan halkı kurtardılar, yeniden örgütlediler. Biraz birikimle biraz hayalî anlatılardan sonra efsanelere bakalım.
Çin kaynaklarındaki kurt kökeni anlatıları farklı varyantlarla aktarılır. Zhou shu’daki bir anlatıda, yaklaşık on yaşındaki erkek çocuk kıyımdan kurtulur; bir dişi kurt onu besler. Çocuk büyüdüğünde kurtla birleşir. Kurt, Gaochang’ın kuzeyindeki dağda bir mağaraya kaçar ve on oğul doğurur. A-shih-na (Aşina), bu oğullardan birinin soy adıdır; burada dişi kurdun adı verilmez. Aynı bölümdeki başka anlatıda, Aşina soyundan gelen çocuk önder seçilir ve A-hsien-cha adıyla anılır. Çevrenin o yıllardaki egemeni Ju-janlardı. Bunlar bazen Ruan-ruan’lar olarak isimlendirilir. Türkler, ilk zamanlarda Ju-Janların emrinde onların köleleri olurlar. Onlara demircilik yaparlar. Demircilik sözcüğü alet-edevat yapmayı, medeni olmayı çağrıştırır: o halde dikkatle üzerinde durulmalıdır. Sonra… Yeni efendilerin (Türkler) onlarla hesaplaşması bir başka olur: Türkler geleceğe ata bırakacaklar: isimleri bozkırın bütününde unutulmayacak.546 Ju-jan’ların otorite tanımaz çapula dayanan örgütlenmeleri uçsuz bucaksız Asya bozkırlarında ata bırakmadan, isimleri dahi silindi gitti.
Bir başka söylem Altay dağlarından çok uzaklarda, bitmeyen bozkırların batıdaki sınırı Macaristan’da destan anlatıcılarından duyulur. Anlatanlar, destana yine hüzünlü bir olayla başlar. Yenilmez Gunlar (Avrupa Hunları-Khunlar) Balaton gölü civarında yenilirler. Kurtulan küçük çocuk göl etrafında bataklıklarda, sazlıklarda zor günler geçirir. (Türklerde olduğu gibi.) Büyüdükten sonra ulusunu derler, devleti kurar. Böylesi söylem, eski söylemlerin kulaktan kulağa bilgilerin bellekte kalanıdır diye düşünülür. (Hunlarda ve Türklerde olduğu gibi)
Bitmedi; bir başka söylemle Asya steplerinin insanları kişilik kazanır. Oğuz Han’ın önünde yürüyen Bozkurt yol göstericidir. Oğuzlar onu izler. Bir seferinde Oğuz Kağan’ın peşindeki erkek bozkurdu izleyerek Rum’a girerler.547 Destanda anlatılanlar (kim bilir ne zaman?) oluşan olaylardan kopar gelir. Ama onu dinleyenlerde ve söyleyenlerde bir bellek oluşur. Bu bellek destanı geleceklere taşır. Gün gelir, yazıya dökülür.
Rus İlk Kroniği’nin anlattığına göre Kuman (Kıpçak) beyi Bönek, savaş öncesindeki gece kurt gibi ulur ve kurtlardan karşılık alır.548 Yanıt alınca da zaferden emin olur. İlk çağda Doğu İran’da, Turan bozkırlarında dolaşan Saka, Wu-sun, Hirpi, Hırkanoi boylarının kutsalı kurttur. Bozkırlarda söylemlerin başlangıç zamanı bilinmez, atalardan gelir.
Türk kağan ailesi Çin kaynaklarında A-shih-na adıyla anılır. Zhou shu’daki köken anlatılarından birinde A-hsien-cha, Aşina soyundan gelen önderdir. Aşina’nın doğrudan dişi kurdun adı veya Moğolca “asil kurt” karşılığı olduğu kesin kabul edilmemelidir. T’u-kue (Türk) A-shih-na yabgusu İstemi Han’ın 555 yılındaki batı seferi destanlarda anlatılan hatıralarla ilgilidir. İlham kaynağının nedenleri geçmiştedir. İleri kolların kurt başlı bayraklarıyla kısa zamanda bir yandan Kuzey Karadeniz kıyılarına, öte yandan Persiya içlerine ulaşması, aynı kavmin daha önce yaptığı ve asla unutmadığı işlerin tekrarıdır, sonucusu da değildir. Batıdaki T’ie-leler (Tölisler) doğudan gelenlerin akrabalarıdır. Hepsi daha sonra Oğuzlar, Peçenekler, Kumanlar adıyla somutlaşacaklar. Günümüzde de geniş bir coğrafyada yaşayan Türk dilli kavimler ‘yenilgiyi, yalnız başına kalışı, yeniden dirilişi, kurt kutsalını’ kim bilir belki de bir ocak başında, nesiller boyunca birbirlerine anlatacaklar. Bazı anlatılarda kurt erkektir; Wei shu’daki Gaoche köken anlatısı böyledir. Zhou shu’daki Türk köken anlatısında ise dişi kurttur.549550
Gumilev, VI. yüzyılda Don’dan Karadeniz sahillerine uzanan bozkırların, Hazarların yardım ettiği Göktürklerin hâkimiyetine gireceğini belirtir. Göktürklerin daha sonra ikiye bölünmesi ve bu hâkimiyetin süresi ise ayrı değerlendirilmelidir.551 Ne var ki, Göktürkler yıkıldıktan sonra bile kurdun sanı bitmez, kutsal bir anı gibi günümüzde bile devam eder.
AVARLAR AVRUPA’DA
GERÇEK AVARLAR
“Avrupa’daki Avarların menşei sorunu karışıktır. Çin kaynaklarına göre bunlar VI. Ve VII yüzyıllarda Cungarya’da yaşayan A-ba (Abar) kabileleriydi. 585 yılında Türk Hakanlığı bünyesinde çıkan büyük kargaşa sırasında Türk Hakanı Ta-lo-pien(Töremen)in karargahına saldırdılar. Yine aynı A-ba(Abar)lar, 563’te Tan-hu Buga Han’a (İstemi Han) isyan eden Te-le kabilelerine katıldılar. Mançurya Hanedanlarının resmi coğrafya kitaplarında, Çin yönetiminin VII. yüzyılda Tu-kiş topraklarını U-ala yani Avar bölgesi olarak adlandırdıkları vardır ki Aristoff ve Grumm-Grjimalyo görüşüne görede Abar denilen halk Türgişlerdi.552 Türk kağanı Ogor kabilelerine mensup insanları itaat altına aldı. Bu kabile kalabalık nüfusu ve tam teçhizatlı askeri birlikleri sayesinde en güçlü kabilelerdendir. Onlar Türklerin Kara dedikleri Til nehri boyunca doğuda yaşıyorlar. Bu kabilenin eski kumandanları Uar ve Hunni idi. Bu kabilelerin Uar- Hunni adını almasının nedeni budur”553
Şimdi Ju-jan sorununa dönelim: Ju-janlar 552’de mağlup edilmiş, Tu-mın (Bumın) da İlkağan unvanını almıştı. Tattıkları mağlubiyet acısına rağmen bir iki defa daha Türkler karşısında şanslarını denemeğe kalkmışlar her seferinde mağlup olarak Çin’e sığınmışlardı. Son bakiyelerini de Çinliler yok ettiler. İstemi Han müttefikleri Soğdlar’ı, rahatsız eden onlardan vergi alan bir kısım Ogur-Ugorlardı. Bunlar Eftalitlerin sınırlarına daldılar. Türkler onların peşlerinden Akhunlar (Eftalitler)’in topraklarına girdiler.
Theophylaktos, Türk kağanının Maurikios’a mektubunu anlatırken, Pannonya’daki Avarları kastetmediğini kendi anlatıcı sesiyle belirtir.554 Bu çalışmada, söz konusu toplulukların İstemi’nin 556 seferiyle ve A-pa/Apar’larla ilişkili olduğu düşünülür; bu tarih ve topluluk eşlemesi kesin değildir. İstemi’nin peşine düştükleri kendisine isyan eden A-par’lar ve Soğdlar’ı rahatsız eden bir kısım Ogur/Ugorlar’dır. İşte şimdi sıra Pseudo Avarlarda, yani Sahte Avarlarda.
(SAHTE) AVARLAR AVRUPA’DA
Mançurya’da Kingan dağlarından başlayan otlaklar Macaristan ovalarında biter. Otlakların en verimli ve çok çeşitli otların bulunduğu Avrupa ovaları, kuzeye, Güney Rusya ovalarına uzar gider. Bu cümlede kullanılan Rusya kavramı çok sonra IX. yüzyıl başlarında Norveçli Vareg Ros’ların Novogrod bölgesine çıkmasından Slavları örgütlemeleri ile oluşan kavramdır. Vurgulamak gerekir; X. yüzyılda bile Rusya’nın güney sınırlarında Peçenkler, Uzlar, XI. yüzyılda Kumanlar vardır. Bu nedenle de Ruslar Karadeniz’e hâlâ inememişlerdi.
AVARLAR
Büyük bozkırın batı stepleri Macaristan’da biter. Greklerin Skyt, adını verdikleri ve İskit kavimlerinden biri olan Yazıgiler (Yaslar, MÖ I. yüzyılda) Macar steplerinin ilk ziyaretçileridir. Daha sonra IV. yüzyılda Hunlar geldiler: Eski Türk ve Macar ananesinde Büyük kağanları Attila (Etil)’nın sarayı, Macar ovalarında bulunmuştur. Attila Hunları’ndan sonra İdil nehri kıyılarına çekilen Hunların buradaki bağlaşığı Etil’in doğu bozkırlarında yaşayan Ogur/Ugorlardır.
“birçok tarihçinin kabul ettiği gibi Avrupada görülen, Macaristana yerleşen Avarlar Türklerin kovaladığı Ju-jan’lar, değildir ve A-pa(Apar)’larla da ilişkileri yoktur. Aksine bunlar Uar-hunni kabilelerinden teşekkül eden ve Türklerin önünden kaçan Ogor/Ugorların bir kısmıdır. Aslında Bunlar Uar-Hunnilerdir. Uar kelimesi telaffuz açısından Aba kelimesini çağrıştırdığı için Volga denize akar kısmı dolaylında yaşayan Ogur/Ugorlar, kaçakların menfaatine yanlış olarak ‘Avar’ diye anlaşıldı. Hunniler’e gelince onlar ‘başka kaynaklarda ‘Chionitler’ olarak geçiyor.”555 Hionitler ile Akhunların özdeşliği ise ayrıca tartışmalıdır.
Bu anlatıda A-pa/Aparlar, Göktürklere karşı hareket eden Ogurlarla ilişkilendirilir; Ju-jan bağlantısı bu yorumda reddedilir. İstemi’nin seferleri de Hiyonit toprakları, Volga ve Azak Denizi çevresi üzerinden Hazarların sonraki siyasî örgütlenmesine bağlanır.556 Karadeniz’in kuzeyinin Hazarlar aracılığıyla denetlenmesi, burada İstemi’ye atfedilen siyasî bir tasarıdır; doğrudan belgelenmiş niyet olarak okunmamalıdır.557 De Guignes’in Altaylar’dan yönetim konusundaki değerlendirmesi de merkeze bağlı farklı kağanlıkların oluşumunu açıklamaya yöneliktir.558 Hazar Devleti’nin bağımsızlaşması daha sonraki bir gelişmedir. McEvedy’ye bağlanan anlatımda Avarların Macaristan’daki yerleşimi, tahkimatları ve Bizans’la ilişkileri Balkanlardaki güç dengesi içinde ele alınır. Avarların Slavlarla ve başka bozkır topluluklarıyla mücadeleleri aynı dönemin farklı olaylarıdır. Franklarla ilk savaşta Sigibert onları yenip geri çekilmeye zorlar (Gregorius IV.23); ikinci savaşta ise Frank ordusu yenilir ve Sigibert armağanlarla anlaşma sağlar (IV.29). Bu iki olay tek savaş olarak okunmamalıdır. Attila’nın gölgesi benzetmesi, bu gelişmenin yarattığı etkiyi anlatan bir yorumdur.559
626’da Avarlar Konstantinopolis’i kuşattı; Sasani kuvvetleri ise Boğaz’ın Asya yakasındaydı. Chronicon Paschale, Pers elçileriyle kağanın görüşmelerini ve Pers kuvvetlerinin Avrupa yakasına taşınmasını önlemeye yönelik Roma deniz tedbirlerini anlatır.560 Avarların Bizans karşısında başarısızlığı çevrede onların şöhretini zedeledi. Bohemya ve Yunanistan’daki egemenlikleri sarsılınca bölgedeki Slavlar nefes aldı, Hunlar diye bilinen eski Türki Ogurlar (Utrigurlar-Kutrigurlar) Avar bütünlüğünden koparak Azak bölgesinde birleşik bir krallık kurdular. Franklar Avarlardan bunalıp toprakların bir bölümünü boşaltınca bu boşluktan faydalanan Slavlar sessiz sedasız buralara (Baverya dükalığının doğu bölümünden) girdiler. Böylece Slavlar Avrupa’da biraz daha batıya kaydılar.561
Avar Hanlığı da küçüldüğünde Slavlar yine sessiz sedasız Adriyatik Denizi kıyılarına, Yunanistan Yarımadası’na ve Balkanlar’a ulaştılar. VII. yüzyılın ortalarında Batı Türk Hakanlığı Çin hâkimiyetine girdi. Yüzyılın ikinci yarısında, Hazar baskısıyla batıya yönelen Bulgar topluluklarından Asparuh’un grubu Tuna boylarına ve bugünkü Bulgaristan topraklarına ulaştı.562
“Bulgar (Onogurlar) Türklerinin kuvvetlenmesi Avarların iyice zayıflamalarını getirdi. [Frank hükümdarı Büyük Karl döneminde 796’da Avar merkezi yağmalandı ve tâbiiyet kabul edildi; Frank yıllıklarının 805 kayıtları Avar önderlerinin varlığını sürdürdüğünü gösterir.] Avarlar’ın Avrupa’da 200 yıldan fazla kalmaları Avrupa tarihi yönünden önemlidir: bir defa hakimiyetlerini tanıyan Slav kabileleri, Türklerin askeri aristokrasiye dayanan devlet örgütlenmesini, yaşadıkları ‘kabile’ hayatı basamağından çıkarak tanımış oldular. Böylece Frank-Gremen unsurlarla çatışmalarına karşın, Devlet kurarak (Avarlar gibi) rahat değil ama özgür olacakları ortamları da yaratmayı belki de barışta kalmayı öğrendiler”563
OGURLAR TÜRKİ KAVİMDİR
Konuyu bir notla bitirmeliyim: Avarlar Ogurların torunlarıydı. VIII. yüzyılda bütünlüklerini kaybederek komşuları içinde kayboldular deniyor. Oysa Avarların (Ogurların) bir boyu olan Sekeler yıllar sonra Pannonya’da 894–895’te Macarlarla birleştiler. Daha sonra Sekeler Transilvanya’ya yerleşmişlerdir. Avarlar 800 yıllarında Franklar tarafından dağıtılınca Avar ve Türklerin Runik yazısının Orta Asya’ya yani eski göçebe kültürü topraklarına döndüğü düşünülebilir. Ya da Bulgarlar ve Macarlarla ortak siyasada birleşerek onlar içinde eridiler. Çünkü biliniyor, onlar art arda Balkanlar coğrafyasında olacaklar.
Macarlar (içinde Türk kavmi Sekeller de bulunuyordu (SY Bayçarov, Avrupa Türk-Runik yazıları) onu, Türklerden daha uzun süre korumuşlardır. Macar kroniklerinden Türk Runik yazısının XIII-XIV. yüzyıllarda Sekeller arasında var olduğu anlaşılmaktadır. Genelde Macar Runik yazısının bütün abideleri (Slovanya yöresinde bulunmuş, bir kitabe dışında) bugünkü Romanya’nın Transilvanya bölgesinde bulunmuştur (Erdeli, s. 91- 92.)564 Sekel (köken olarak Türk dilli olan, Transilvanya’nın Macar dilli halkının adı) ve Sekelt (Sekel +t (çoğul eki) -Balkar dağlı prenslerinin adıdır. Bu terimin Bulgar etnoniminde de benzeri vardır. İbn Rust’a (X. yüzyıl) göre Volga Bulgarları üç bölüme ayrılmıştır. Bolgar, Bersula, Esegel. Hvolsan’a göre Esegel adıyla Transilvaya’daki Sekel adı aynıdır.565
Anlaşıldığı gibi Bulgarlar (Ogurlar) Runik yazıyı Kafkasya’dan Don ve Tuna havzalarına getirmişler; onların torunları Karaçay-Balkar (Sekelt) bu yazıyı XV. yüzyıla kadar kullanmışlardır. Yukarıdaki çalışmamızla VI. yüzyılın ortalarında İtil (Edil-etil) çevresinden ayrılarak, Kuzey Kafkasya üzerinden Pannonia (Macaristan)’a giren Avarlar, çoğu bilim adamının kabul ettiği gibi Ju-janlar değil; aksine, Türkişler’in içinde olan kalabalık Ogur/Ugor gruplarının sadece isyankar bir bölümü, diğer bölümü de Elbruz’lu Karaçay-Malkarlar’dan gelirler.
1. HAZARLAR (557–968)
Hazar bir kavim adı değil bir bölgenin adıdır. Doğu Avrupa’da Hazar bölgesinde ilk muntazam devlet kuran kavme Hazarlar deniyor. Devlet, Hint-Avrupa topluluklarının ve birçok Türk boylarının Hazar etnosunda birleşerek kurdukları siyasi ve askerî kurumdur (VI. yüzyıl). Göktürklerin bölgeyi kontrol için kurdukları söylenir. Hazarya aslında kavimler ülkesidir; bu nedenle de kargaşanın hüküm sürdüğü zamanda bölgeye Türkler geldi.
Gumilev’in anlatımında Bulgarlar ve Dağıstan dağlıları Hazarları kuzeyden ve güneyden sıkıştırırken, kurt başlı tuğlarıyla bölgeye gelen Türkler yeni bir güç oluşturur. Onların tuğları altında yaşamanın bedelini düşünmeden alt beyliği kabul ettiler. Pişman olmadılar. Altaylar’dan Don’a kadar toprakların yeni üst beyleri Trans-Kafkasya’ya yaptıkları akınlarda yanlarına Hazarları da aldılar. Azerbaycan ve Gürcistan’ı beraber yağmalayınca azınsanmayacak ganimetten pay aldılar.566 Göktürk hâkimiyetinin zayıfladığı VII. yüzyılda Hazarlar bağımsız bir siyasi güç hâline geldi. Hazar hanedanının Aşina soyuyla bağlantısı ileri sürülür. 650 yılı geldiğinde kuvvetli bir Hazar hakanlığı oluşmuştu.567 Hazarlar Attila’nın ölümü sırasında Aşağı İdil boyunda yaşıyorlardı; “Bizanslı yazarlar Hazarları genellikle Türklere nisbet ederler. Hazarlar ise kendilerini Ugor (Ogur), Avar, Guz, Barsil, Onogur, Bolgar ve Saviriler’le akraba sayarlar. Hazar Meliki Yosif’in mektubunda sayılan adların hepsi değilse bile bir kısmının Türk dili ailesine giren halklara ait olduğu açıktır.”568 Çalışmamızda vardır: en azından Batı Roman’ın ama yakıştırmayla adı Bizans kaynaklarında Macaristan’a Doğu Türkiye, Hazarya’ya Batı Türkiye adını kullanıyordu.
DOĞU AVRUPA’DAN URAL NEHRİ’NE UZANAN BOZKIR
“Doğu steplerinden Ogurlar, Urallar’dan Ugr kabileleri, Kuzeyden ve özellikle Bulgar-Kama bölgesinden Ugorlar, Büyük bozkırın her tarafından göç veren Ogurlar büyük halk hareketleriydi. Egemenlik kurdukları bölge söylentiye göre Azak’ın doğusuna ulaşıyordu.”569 Burada hemen Ugr sözcüğü üzerinde durmalıyım. Peter B. Golden’e göre Ugr halk grubu Fin-Ugorlar kavramında gizlidir. Birliğin Fin grubu MÖ 3–2 binler arasında batıya yönelmiş Ugor bölümü ise Volga’nın Kama bölgesi ile Ural dağları arasındaki bozkırlara yayılmışlardı. Bölgenin yerleşikleri arasında İranlı Alanlar ve Hun kabileleri olan Ogurlar vardı. Ogurlar yoğunlukla Batı Sibirya ve Kazak bozkırlarında yaşıyorlardı. Çinli ve Batılı kaynaklardan öğrendiğimize göre geniş ölçüde kürk ticaretine oldukça çok ilgi duyan, Türki Ogur grupları arasına katıldılar.570 Çinli yazarlara göre Ogurlar Tye-le (te-le) Türki boy birliğinin bir parçasıydılar. Çin’in Vey sülalesi döneminde onlara Kao-kiu Ting-ling deniyordu. Çin kaynağı Gaoche topluluklarının dilini Hunlarınkine benzetir, küçük farklılıklar da bulunduğunu belirtir; bu kayıt tek başına kesin bir dil veya soy özdeşliği kurmaz. Kao-kiu/Gaoche adı yüksek tekerlekli arabalarla ilişkilendirilir.571
Eski zamanların göçebeleri yani bozkırlı İskitleri, Güneyli Sakalar ve Sarmatlar izledi. Sorunumuz onlar değil ama geri dönmeyenleri Doğu Avrupa halkları arasına üst üste geldiler. İranlı boylar Volga’nın aşağı akımlarına ulaşmışlardı, Roma’nın doğu komşuları olmuşlardı. Onlara daha belirgin olarak Alanlar diyelim. Doğudan yeni bir dalga olan Hunlar geliyordu. Biz Batı’yla, yani Roma’yla baskılanan şartlarla oluşan kargaşanın bölgede yarattığı itkileri düşünmeyeceğiz; ama, Yunan ticari saldırısıyla Kuzey Karadeniz kıyılarına yayılan kültürü de görmezden gelmeyeceğiz. IV. yüzyıl başında Tuna’nın aşağı akımlarından Azak’a kadar Gotlar serpilmişlerdi. Komşuları Alanlardı. İkisinin arasında Kuzey Karadeniz sahillerde Yunanlılar.
Artamonov’un değerlendirmesinde Hun istilası, Doğu Avrupa’nın güneyindeki etnik görünümü kökten değiştirdi. Bozkırdaki İran dilli topluluklar yerlerinden edildi veya yeni gelenlerin bünyesine katıldı; orman-bozkır kuşağındaki topluluklar da bu değişimden etkilendi.572 Artamonov, Kuzeyli Hyong-nuların Çinlilerle savaşarak Barkul’un batısında tutunmaya çalıştığını, 155–160 yılları arasında topraklarının Siyenpilerin eline geçtiğini aktarır. Tarbagatay’ın ötesine itilenlerin bir bölümünü Yedisu’daki Yüeban’a, diğerlerini Ural bozkırlarına bağlar. Ana kütle hakkında yaklaşık iki yüz yıl bilgi bulunmadığını belirtir. Bu, bütün topluluğun iki yüz yıl hareketsiz kaldığı anlamına gelmez; anlatılan göç ve etnik süreklilik, Artamonov’un tarihsel yorumudur. Hunların dilini ve Ugor topluluklarıyla dil ilişkilerini belirlemek, eldeki sınırlı verilerle güçtür. IV. yüzyılın ikinci yarısında Hunlar Alanlara saldırdı; Alanların bir bölümünü ittifaklarına kattılar.573
Gelişmeleri Hunlar başlığına bir özet yapıp bırakalım. Hun hareketinin en görkemli zamanı V. yüzyıl ortalarında yaşandı. Aktörler Attila ve Romalı Aetius’tu. Gumilev’in kavramsal çerçevesiyle her ikisi de toplumları sürükleyip kavgaya sürükleyen passiyoner kişiler olarak anlatılır; gençliklerinde iki dost gibi yaşadıkları söylenir. Ama doğulu ve batılı kavimlerin ayrı ayrı oluşturdukları koalisyonlar yeni koşuları yaratınca onları karşılıklı grupların lideri yaptı. Bu iki koalisyon kesinlikle kan, din birliği olmayan halkların birliği oldu. Ama birisinin adı en nihayet Doğu, diğerinin adı Batı birliğiydi. Doğu koalisyonu Germen, Slavyan ve Ugor kabilelerinden oluşuyordu ve başında Eski Türklerin (Hyong-nu/Hun) torunları Hunlar, Germen (Batılı)-Kelt ve Alan (Batılı) kabilelerinin başında ise köle tacirleri ve işgalci Romalılar vardı.574 En nihayette ilk çağlardan beri doğudan gelirken sürüklenen doğulu İskitler (Sakalar), Sarmatlar (Sabirler, Sabarlar,?) art arda Hazarya’da ve Macaristan’da üst üste yığıldılar. Belki de halkları sürükleyen koşullar vardı ama daha çok onların yöneticileri bir ön koşuldu.
Bir diğer koşulu ve sonunu vurgulamalıyız; Yöneticiler iktidarlarına sahip çıkamayınca insanlar sağa sola dağılıyorlar, bir iki nesil sonra da her şey yerli yerine oturuyor, etnik gruplar oluşuyordu.
Büyük bozkırın göçebeleri milat öncesi, yaşı belli olmayan zamanlardan bu yana güneşin doğduğu yerlerden kalkıp, Uralların geçit verdiği bölgelerden geçerek Doğu Avrupa bozkırlarına girerlerdi. Her seferinde aralarına Urallı Ugor-Ogurları, İrani Alanları da almayı unutmazlardı.
Ancak Hazar halklarının oluşumu için bir iki alıntı yapmalıyım ki Hazarları işleyelim. Gumilev, Serebrennikov’un bugünkü Çuvaşçanın kaynağı ve Türk dilli göçmenler hakkındaki görüşünü aktarır. Bu anlatıda Hazarlar Aşağı Volga’da kalırken Bulgarlar iki gruba ayrılarak güneye ve kuzeye hareket eder. Serebrennikov bu hareketi MÖ I. binyılın ilk yarısına yerleştirir.575 Gumilev’in bu aktarımdaki itirazı tarihe yöneliktir; olayı Hunların yürüyüşünün sürdüğü MS I. binyılın ilk yarısına yerleştirir. Hazarya’da576 Karadeniz’in Kuzey bölgelerindeki Bulgarların bir bölümü Hazarlar içinden ayrıldılar. VII. yüzyılın ikinci yarısında Balkanların Tuna nehri yöresine ulaştılar, Bizans onlara yenilince kurdukları devleti mecburen tanıdı (681).577 Biraz sonra işleyeceğimiz ikinci Bulgar bölümü ise kuzeye göçüp Volga Bulgar devletini kuracaklar. İbn Fadlân’ın içinde bulunduğu elçilik heyeti 921’de Bağdat’tan yola çıktı ve 12 Mayıs 922’de İdil Bulgar hükümdarının karargâhına ulaştı.578
Ural dil ailesi içindeki Ugor kolu, bütün Ural halklarının ortak adı değildir. Ugor toplulukları ile Türki Ogurların tarihsel temasları, iki adın ve dil gruplarının özdeş olduğu anlamına gelmez. Gumilev, Savirleri Sibirya taygası kenarında yaşayan Samoyed grubundan bir halk olarak sınıflandırır; bu sınıflama, Savirlerin dilinin bağımsız olarak belgelendiği anlamına gelmez.579 Savirler, Türki Ogurların580 ve diğer Ugor menşeli kavimlerin bölgelerine girmiş ve literatürde bu halklar Urallı Ugorlar/Ogurlar diye anılmıştır. Gumilev, Abarları Cungarya’yla ilişkilendirir; komşuları Mukrinleri Kırgızların ataları ve II–V. yüzyıllarda Batı Siyenpi ordası olarak yorumlar. Bu, onun tarihsel eşleştirmesidir; kesinleşmiş bir soy belgesi değildir.581 Gumilev’in s. 191’de Dobruca/Küçük İskitya bağlamında kapanan Hun siyasî hikâyesinin ardından Uturgur, Kuturgur ve Ogor grupları öne çıkar. Bu bölgesel anlatım bütün Hunların sona erdiği veya Ogur ile Ugorun aynı dil grubu olduğu anlamına gelmez. VI yüzyılın üçüncü çeyreğinin başında Don’dan Karadeniz sahillerine kadar uzanan Bozkırlar, Hazarların yardım ettiği Türklerin hakimiyetine girecektir ve VI. yüzyıl ortalarında Büyük Türk Hakanlığının Batı Türkleri örgütlenmesinde yer alacaklar.
HAZARYA’NIN ADI TÜRKİSTAN
Ermenice tarih metinlerinden aktarılan yer adları arasında, Hazar ülkesi için kullanılan Türkestan adı da sayılır.582 Bölgenin sahipleri Çin kaynaklarında T’ou-kue Ko-sa adıyla ilişkilendirilir.583 Chavannes’ın Ermeni tarihine dayanarak aktardığına göre Bizans ile Türk-Hazar kuvvetlerinin İran’a karşı iş birliği, Hüsrev’in ardından Kavad döneminde de sürdü. Cebuha Han, Çor/Derbend, Berde ve Tiflis harekâtından sonra asker bırakıp ülkesine döndü. Tiflis’in zaptından sonra altın ve gümüş işçilerine, demir madencilerine ve Kür ırmağındaki balıkçılara vergi kondu. 630’da Kavad’ın oğlu Ardaşir’i deviren Şahrvaraz, Hazar kuvvetlerine karşı 10.000 kişilik bir ordu gönderdi. Bu ordu Gegam gölü yakınında yenildi; Hun kuvvetleri Ermenistan, Gürcistan ve Albanya (Ağvanya) üzerinden ilerledi.584585 Doğu Anadolu’ya uzanan güzergâh burada yazarın çıkarımıdır; Chavannes’ın aktardığı pasaj bunu açıkça söylemez. Daha önce, 626’da Avarlar Avrupa’dan, İranlılar Asya’dan Konstantinopolis’i kuşatmışlardı.
Göktürklerin Avarları Azak Denizi’ne kadar takip ettikten sonra Mâverâünnehir’e dönerken Hazar bölgesine bir yabgu bıraktıkları düşüncesinin kaynak dayanağı kesin değildir.586587 Göktürklerin ikiye ayrılması, Batı Göktürklerin Kafkasya’daki faaliyetlerini hemen sona erdirmedi. Togan’a bağlanan açıklamada Hazar hükümdarlarının Ansa soyu, Göktürklerin Aşina ailesiyle ilişkilendirilir; bağlı batı yönetimlerine bu soydan hakan atandığı düşünülür. Artamonov’un hanedan yorumları da aynı tartışma çevresinde ele alınmalıdır.588 K’o-sar adı589 üzerinden kurulan Uygur bağlantısı ise ayrı bir olasılıktır; ad benzerliği tek başına hanedanın kökenini kanıtlamaz. Chavannes, Kafkasya seferlerindeki Ziebel/Cebu adını yabgu unvanıyla ilişkilendirir, Tong Yabgu ile özdeşliğini reddeder ve Batı Göktürklere bağlılığını olasılık olarak bırakır. Vergi toplama, görev hiyerarşisi ve Kuban’daki Bulgar birliğinin oluşumu ayrı kaynak sorularıdır.590 Ziebel ve benzeri biçimlerin yabgu unvanıyla ilişkisi de bu ihtiyat çerçevesinde okunmalıdır.591
Bundan sonra Hazarlar kendi tarihlerini kendileri yaşayacaklar. Bu bağlamda örneğin yukarıda sözü edilen Ogur-Onogur-Bulgar Kuban devletini ortadan kendileri kaldırdılar (650). Yazıları Eski Türk Runik Göktürk abecesi ile yazılır, dilleri Türkçedir. Göktürkler bölge halklarını örgütleyerek ‘yerel dille ‘Ansa’ yani Aşina soyundan gelen Yabgu’ya kurdurdukları ana merkeze bağımlı devlettir. Bölgenin adı Hazarya’dır.
HAZARLAR HAKKINDA BİR DİĞER DENEME
Ana öge Sabirlerdir; 39 onların İlk Çağ Sarmatlarından geldikleri görüşü ise ayrıca kanıtlanmalıdır.592593 Radolffa göre Uigurlar, Uygurlar demektir. Onlar detaylı bir şekilde incelendiğinde VI. yüzyılın 50’lerinde Povolje (Volga’nın aşağı akımlarındaki bölge) ve Güney Ural civarındaki bozkırlarda yaşayan Ugorlardır. Simokatta, Ogurları nüfusu ve askerî gücü bakımından güçlü bir topluluk olarak anlatır; yurtlarını doğuda, Türklerin Kara dediği Til ırmağı boyunda gösterir. Til’in hangi ırmak olduğu ayrıca tartışmalıdır.594 Saragurlar ve Savirilerin ittiği (On)ugorlar da Ugor (Ugur) ortamının Türkleşme sürecine maruz kalmış halklardır. Halkların her biri Hunlar tarafından itilip bölgeye ulaştıklarında, kendileri doğulu göçebeler olarak bilindi. Bu toplulukların benzer yaşam tarzları ve siyasi birlikler içindeki temasları, kaynaşmalarını açıklayabilir; bunlar Hunlarla etnik bakımdan bütünüyle aynı olduklarının kanıtı değildir. Onların da hayat tarzları, yönetim biçimleri aynı kabileler ve boylardı.595 Her ne kadar tarih dizimi açısından (Bazı tarihçilerin MÖ 500’lerden bazılarının MS 500’lerde başlattıkları) anlaşamadıkları zamanlarda Türki Ogur (Ugor) boylarının gelişiyle başlayan ve MS V. yüzyılda sonra devam eden Avarlar (Ogurlar), Türkler, Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler, Oğuzlar ve Kumanlarla devam eden göçerlerin ulaştığı bir bölgedir Hazarya. Yöre halkını tanımak için eski zamanlara gidelim: Herodotos, IV. kitabın 23. bölümünde Argippaileri yüksek dağların eteklerine yerleştirir; bu ad Togan’da Argımpeia biçiminde yorumlanır. Aynı kitapta596597 Sauromatlar, İssedonlar ve Agathyrsler de anılır; bu toplulukların konumları ayrı pasajlarda tarif edilir. Agathyrslerin Ağaçeri Hunlarıyla eşleştirilmesi ise Togan’a atfedilen bir yorumdur.598599
İskit ve Sarmat topluluklarını, farklı yüzyıllara ait coğrafya kayıtlarını ayırarak izlemeliyiz. Buradaki genel yerleştirmede Tuna–Dinyeper arasında Yazıglar, Dinyeper– Don arasında Roksalanlar, Don’un doğusunda Alanlar; Aral’ın doğusundaki çevrelerde ise Sakalar anılır. Bu dağılımı MÖ V. ve II. yüzyıllar için aynı anda geçerli tek bir harita gibi okuyamayız.600 Doğu Avrupa bozkırlarında siyasî üstünlükler ve topluluk adları değiştikçe, İskit ve Sarmat çevrelerinin sonraki birliklerle ilişkileri de değişmiştir. Alan/As ve Tohar topluluklarının Türklerle uzun temaslar sonunda Türkleştiğini savunan yaklaşım, kullanılan kaynakların yorumudur. Tohar–Döğer eşleştirmesi de bu bağlamda kesinleşmiş bir ad veya soy devamlılığı sayılmamalıdır.601 Humar yazıtlarının dili ve hangi topluluğa ait olduğu, kullanılan okuma önerileriyle birlikte ayrıca incelenmelidir.602 Aral Gölü çevresindeki Oğuz, Peçenek ve Kıpçak birlikleriyle kurulan ilişkilerin zamanı ve kaynakları da bu ayrımlar gözetilerek değerlendirilmelidir.603
Hazarlar içindeki Sabirler Göktürk devleti zamanında onlara bağlıydılar. Erken zamanlarda Türklerin anayurdu sayılabilecek Tanrı Dağları’nın batısındayken604 Hun devleti dağılınca batıya ve Ukrayna’ya gelmişlerdi. Kim bilir, belki de aslen Ukraynalıydılar ve geri dönmüşlerdi. Öyledir de, bakınız nasıl: “Potolemeus’a göre Sabirler Etil Havzasında yaşıyan bir kavimdir”605 Türk boylarının her birini aynı adlarla başka coğrafyalarda görürüz. Bu yaklaşıma örnek mi istiyorsunuz? Kalmuk adı, Oyrat/Batı Moğolları için kullanıldığı gibi Ak Kalmuk biçiminde Teleüt Türkleri için de kullanılmıştır. Hazar Denizi’nin kuzeybatısındaki Kalmuklar ile Teleütleri, yalnız bu ad benzerliğinden hareketle aynı Türk boyu saymamak gerekir.606 İdil Bulgar topluluğunun oluşumu ve kuzeye yerleşmesi aşamalı bir süreçtir. Hazar hâkimiyeti altındaki Volga boylarında Bulgar gruplarına, Azak Denizi’nin kuzeyinde Onogur Bulgarları’na rastlarken VII. yüzyılın ikinci yarısında Tuna boyuna yönelen Bulgar gruplarını da görüyoruz.607 Onogur Bulgarlarının Tuna boyuna inenleri, IX. yüzyılda Slavlaşırlar, dillerini ve dinlerini kaybederler.
XI. yüzyılın son çeyreğinde kitabını bitirmiş olan Kaşgarlı Mahmut, Etil havzasındaki (kalıp, burada yaşayan) Bulgarların (bu sözcüğü kullanır) dilinin Divan-ı lügat-it Türk sözlüğünde, Türk dilli olduğunu yazar. İdil Bulgarlarının İslâmiyet’i resmî din olarak kabulü 922 elçiliğiyle ilişkilidir; topluluk içindeki Müslümanlaşma bundan önce başlamıştı.608 Macarlar İtil (Volga) nehrinin büyük kıvrımıyla Ural dağları arasında yaşayan Fin-Ugor kavimlerindendi. Bütünlükten ayrılan Ugorlar, Kuzey Kazak bozkırlarında Ogur kollarıyla iç içe yaşayarak bozkır yaşam biçimini özümsemişler, Türki Ogurlar gibi aynı heyecanları yaşamışlar, bozkırlı köklerini günümüzde de unutmadılar. İşte Hazarlar ve Hazarya budur. Hazarlara devam edelim. Arap orduları yer yer Hazarlara karşı başarılar sağlar. İslâmiyet gelişir. Musevilik özellikle kağan ve saray çevresinde benimsenirken ülkede Müslümanlar, Hıristiyanlar ve başka inançlara bağlı topluluklar da yaşamayı sürdürdü.609 Arthur Kostler’in deyimiyle Volga (İtil/İdil) kıyılarını, Karadeniz’in kuzey bozkırlarını, Tuna’yı ve Doğu Roma İmparatorluğu’nu İslâm’dan korurlar. Bizans’a Doğudan gelebilecek tehlikelerin de önünde set olurlar.610 Arthur Koestler’e göre de Hazarlarla birlikte öteki Türk kabileleri de Turkut611 hanedanı soyundan gelenler, Göktürk imparatorluğunun yönetici ailesi tarafından yönetildi. Zeki V. Togan’a göre Hanedan sülalesi veya soylular dendiğinde Aşinalar anlaşılmalıdır. Gumilev de aynı kanıdadır. IX. yüzyıla kadar, Karadeniz’in kuzeyinden Dinyeper’in ormanlıklarına uzanan steplerde Hazarlarla boy ölçüşecek hiçbir güç yoktu.612 Aşina hanedan sülalesinden çıkan “Hazar kağanları ancak kendi hanedanlarına asaletçe denk sayılan Barseller’den evlenip khatun edinebilirler ve ancak bunlardan doğanlar tahta çıkabiliyordu”.613 Hazar-Arap mücadeleleri, Kafkasya’daki Arap ilerleyişini bazı dönemlerde sınırladı. Arapların Bizans’a karşı seferleriyle Kafkasya’daki Hazar savaşları aynı cephe ve dönem olarak değerlendirilmemelidir.614 İlk Hazar-Arap çatışmaları VII. yüzyılın ortalarındadır. 652–653’te Belencer önlerine gelen Arap kuvvetleri yenildi. Belencer’in Cerrâh b. Abdullah tarafından alınması ise 722 seferine aittir. 730’da Hazarlar Erdebil’de Cerrâh’ın ordusunu yendikten sonra akınlarını Musul çevresine kadar sürdürdüler.615
Hazar Hanlığı, Hazar-Peçenek iktidar mücadelesi ve Slav kavimlerinin gücüyle iyice zayıflar. 968 yılında Hazar Hanlığı’na Rus Knezliği son verir. Bizans kaynaklarında 9. ve X. yüzyıllarda bu bölgelerin adı Türkiye’dir. Ruslar bu yüzyıla kadar Karadeniz’in kuzeyindeki bölgelerde Ogurlar tarafından itilip kakılmışlardı. Bu itilip kakılma Kıpçak ve Altınordu dönemlerinde devam edecektir.
Hazar Hanlığının iktidarı ortadan kalkınca Hazar Denizi’nin kuzeyinden Doğu Avrupa’ya uzanan bozkırların Türkçe konuşan halkları yaşamaya devam etti. İdil Bulgarları arasında Müslümanlaşma, Hazar Hakanlığı’nın yıkılışından önce başlamıştı; 922’deki elçilik ve resmî kabul bu sürecin bir aşamasıdır. Kıpçaklar, Suvarlar ve Basmiller gibi toplulukların İslâmlaşması aynı yıla bağlanamaz.616617 Bölgenin İslamlaşan ve Türkçe konuşan halkları eski dinlerini neden değiştirdiler? Bilinmiyor. Moğol hâkimiyeti döneminde Tatar adı, Doğu Avrupa’daki bazı Türkçe konuşan topluluklar için de yaygınlaştı.618
Orhun yazıtlarındaki Tokuz Tatar adıyla daha sonra Doğu Avrupa’da Tatar diye anılan toplulukları doğrudan özdeşleştirmemek gerekir.619 Doğu Avrupa’daki Tatar toplulukları, bölgedeki Türkçe konuşan grupların ve daha sonraki siyasi oluşumların tarihi içinde değerlendirilmelidir. Gumilev, Hun-Ugor ilişkilerini kendi etnogenez modeli içinde açıklar; bu yorum, farklı dönemlerdeki bütün Fin-Ugor ve Samoyed topluluklarının aynı amaçla hareket ettiğini göstermez.620 Türk dilli olanlardan günümüzde yaşayan Hıristiyan Çuvaşlar, Müslüman Kırım Tatarları, Kazan Tatarları ve Başkurtlar kalmıştır. Adacıklar halinde Ukrayna, Romanya ve Baltık ülkelerinde de yaşarlar. Diğerleri göç mü ettiler? Asimile mi oldular? Bu sorulara yanıt buradaki bölüme sığdırılamaz. Özetle; Eski Türk boyları Peçeneklere, Uzlar’a ve Kumanlar’a katılarak Karadeniz boylarından Avrupa’ya girdiler.621 İlber Ortaylı, Volga Bulgarlarını İslâmiyet’i erken kabul eden Türk toplulukları arasında sayar; Balkanlardaki iki Bulgar çarlığını bunlardan ayırır. Balkanlardaki ikinci Bulgar çarlığının kuruluşu Selçuklular dönemine rastlar. Tırnova’nın Osmanlılarca zaptı ise 1393’tedir.622
2. MACARLAR
Macarların Hazarlarla ilişkisini Konstantinos Porphyrogennetos’un anlatımıyla sınırlayarak okumak gerekir. De Administrando Imperio’nun 38. bölümünde Hazar kağanının hükümdarlık önerisi, Levedi’nin aday göstermesi ve Macarların Árpád’ı seçmesi anlatılır. Árpád’ın kalkan üzerinde yükseltilmesi Hazar geleneğiyle ilişkilendirilir. 39. bölümde ise Hazarlardan ayrılıp Macarlara katılan Kabarların iki topluluk arasında dil alışverişine aracılık ettiği belirtilir. Buradan bütün Macarların Ogurca konuştuğu sonucu çıkmaz. Álmos’un Kiev valiliği ve Attila soyu iddiaları da bu pasajlarla doğrulanmış sayılmaz (Konstantinos Porphyrogennetos, De Administrando Imperio, 38–39; Bekker neşri, 1840, s. 168–172).
Macar kroniklerinde aktarılan köken geleneğinde, Hun siyasi birliği dağıldıktan sonra Pannonia’da üç bin Hun’un kaldığı, çevredeki topluluklardan çekinerek Csiglamező’ye sığındığı ve Sekel/Székely adıyla anıldığı anlatılır. Macarlarla karşılaşmaları da bu köken anlatısının bir parçasıdır.623 Bu konuda Bálint Hóman’ın Hamit Z. Koşay tarafından çevrilen “Székely’liler” yazısına da bakılabilir.
Hóman–Koşay çevirisinde Csiglamező adındaki csigla, çevrili veya korunmuş yer ve bent anlamlarıyla açıklanır. Çıkılmaz ev yorumu ise ayrıca dilsel dayanak gerektirir.624
Hemen şimdi (burada) yine VI. yüzyılda, Attila’dan sonraki Avar birikimini hatırlamak gerekir. Panoni kıtasında, yani Macaristan’da VI. yüzyıl sonlarından beri Avar boyları dolaşmaktadır.
De Administrando Imperio’nun 39. bölümüne göre Hazarlardan ayrılan üç Kabar boyu Macarlara katıldı ve savaşlardaki güçleri nedeniyle öne alındı. Kabarlar Hazar diliyle Macarların dilini birlikte kullanıyordu; kaynak yalnız Kabar diline geçildiğini söylemez. Eserde Macarlar için Türk adı kullanılır.625 Bu eserde Macar ülkesi için Tourkia (Türkiye) adı geçer.
De Administrando Imperio’nun 38. bölümünde Macarların Hazarlarla komşuluğu ve ittifakı anlatılır. Hazar kağanının Lebedias’a hükümdarlık teklif ettiği, onun Álmos’u veya oğlu Árpád’ı önerdiği, Macarların ise Árpád’ı tercih ettiği aktarılır. Kağanın girişimi ile Macarların seçimi ayrı aşamalardır.626 Macarlar da Arpad’ı Attila soyundan sayarlar. Macar kroniklerine atfedilen Attila soy anlatısı ise bu seçim kaydından ayrı değerlendirilmelidir. Hun kökeni anlatıları ve Attila adının kullanımı, tarihsel soy devamlılığının kanıtı olarak ayrıca değerlendirilmelidir.627
Türk soydaşlarıyla beraber Macaristan’a (Panonia) yerleşirler. Ovası, Tuna (Grekler, ‘İstros’ derler.) nehrinin suladığı verimli yerdir. Macarların buraya gelişlerinden sonraki aşama olan yerleşmeleri kolay olur. Nedeniyse Karolenj İmparatorluğu’nun çözülmeye başladığı yılların kapıda olmasıdır.
‘Tuna Slavları, Fin kökenli ama Türk etkisinde kalmış Macarlarca itilip kakıldılar. Yine bir turan kavmi Peçeneklerin itişiyle kendilerine benzer toplumlarla birlikte Macaristan’da yerleştiler. Macarlar, Hunların, Avarların gerçekleştiremedikleri başka bir gelişmeyi yaşadı. Başka bir halkça özünsenmeden yerleşik bir düzene geçecekler; Kuracakları toplumda, toprak üzerinde kolektif mülkiyete, az çok eşitlikçi bir özel mülkiyet eklenecek ya da kolektif mülkiyetin yerini alacak. Arpad Hanedanı zamanında çevrelerindeki toplumlara ancak yanaşacaklar.’628 Bundan sonraki süreç günümüz Macar tarihidir. Ama ‘Turan kavmi olduklarını unutamayacaklar’629
Arpat için bir iki söz söyleyip, Macarlar bölümümüzü bundan böyle Türklerle tarihleri ayrılacağından Macar tarihçilerine bırakmak üzere bitirelim. “Arpat; Macar fatihi (ölümü 907) Arpatlar hanedanının kurucusu. Torunlarından İstvan kral ünvanını aldı (I000).
Hanedan 1301’e kadar Macaristan’da hüküm sürdü”630
3. TUNA BULGARLARI VE VOLGA BULGARLARI
Konu çok uzadığı için Hazarların içindeki Bulgarları kısaca geçelim. Tuna Bulgarları Balkanlar’a yerleşip zamanla Slavlaştılar; İdil Bulgarları ise Orta Volga-Kama bölgesinde gelişti. İslâmiyet’in 922’de resmî kabulü İdil Bulgar Hanlığıyla ilgilidir; bu topluluk daha sonraki Kazan Hanlığıyla aynı dönemin devleti gibi ele alınmamalıdır.631
OGURLAR VE BULGARLAR
Bulgar adına ilişkin etimoloji ile halkın oluşumunu ayrı ele almak gerekir. Avrupa Hun hükümdarı Attila (445–453)’nın ölümünden sonra oğulları ile kendilerine bağlı kavimler arasında anlaşmazlıklar giderek savaşlar çıkmıştı. Attila’nın ikinci oğlu Dengizik’in 469’da ölümü üzerine Küçük kardeşi İrnek yönetimindeki Hun kütleleri Orta Avrupa’yı Macaristan’ı terk ederek Karadeniz kıyılarına gelmişlerdi. Bunların bir bölümü yörede diğer Türki zümrelerle karıştılar. [Utigur/Kutrigur adları ile otuz/dokuz sayılarını eşleştirmek ayrıca denetim gerektirir. Baskakov, Kotrigur adını “otuz Ogur” önerisiyle ilişkilendirir; bu etimoloji, boyların nüfusunu veya Kuban–Don yerleşimlerini tek başına doğrulamaz.] İşte bu karışımdan oluşan halk kendini Bulgar olarak takdim etti. Bulgar’ın, ‘karışık’ anlamına gelen ‘bulgamak’ la ilgili olduğu düşünülür. Hun Türkleri ile karışan bu kütlelerin asıl adı Ogur’dur. Bulgarlar On Ogurlar adıyla bilinirdi.632 Ogur ile Oğuz adları arasındaki r/z karşılığı dilsel bir açıklamadır. Baskakov, bu adlarla Uygur adını akıl ve bilgelik anlam alanındaki bir kökle ilişkilendirmeyi önerir; bu, üzerinde uzlaşılmış bir sonuç olarak alınmamalıdır.633
Ogurların anayurdu neresidir? Konu için bir deneme yapmalıyım. Chavannes’ın aktardığı Theophylaktos metninde İkar ile Altındağ arasında 400 mil mesafe vardır. Chavannes, Altındağ’ı Bizans elçilerinin ziyaret ettiği dağla ilişkilendirip Tekes vadisine yerleştirmeyi önerir. Dağın adı meyve ve sürü bolluğuyla açıklanır; en güçlü kağana ayrıldığı belirtilir. Bölgenin salgın görmediği ve depremin seyrek olduğu sözü Türklerin iddiası olarak aktarılır. Bakath şehrinin depremle yıkıldığı, Soğdiyana’nın ise salgın ve depremlerden zarar gördüğü anlatılır.634 Han devri Kang-chü kaydının Soğdiyana ve Semerkant’la ilişkisi ayrıca incelenmelidir. Çi-çi şanyünün Çin kuvvetleri karşısındaki yenilgisi ve ölümü MÖ 36’da, Talas vadisindedir.635 Semerkant’ın kuzeyinde Aral gölüne dökülen Seyhun-Ceyhun nehirleri arasında Kızılkum vardır, sonrası kazak yaylaları ve bozkırları gelir. Mete Tung-hular’dan sonra kuzeye yönelmiş İrtiş yatağına kadar olan bozkırları (Yani Kırgızların böl.) ve buranın batısı Ting-linglerin yerini, bazı O’kut (Ogur) kollarının meskün olduğu toprakları, Kuzey Türkistanı zapt etti ve Issık gölü civarındaki Wu-sun’ları hakimiyeti altına aldı.636 Onogurlarla ilişkilendirilen Bakath/Beket şehrinin Semerkant yakınında olduğu ise bu kaynak karşılaştırmasıyla kesinleşmez. Ogur ve Oğuz topluluklarının farklı dönemlerde bu geniş coğrafyayla ilişkileri ayrıca değerlendirilmelidir.
TUNA BULGARLARI
630’da Orta Asya’da Göktürk İmparatorluğu fetret dönemini yaşarken Hazarlar gibi Bulgarlar da idareyi alarak Büyük Bulgar devletini kurmuşlardı.637 Büyük Bulgar devletinin kurucusu Kourt (Kurt) Du-lo adında hükümdar ailesine mensuptu. Kourt (Kurt)’un dağınık Ogur kabilelerini birleştirerek meydana getirdiği siyasi örgütlenmeyle ‘Büyük Bulgarya’ devleti denir. Kurt’un oğullarından Batı-Bayan Hazarlara bağlı kalarak Macarların ve On-Ogurların başında Kafkasya’da kalmıştır. Daha sonra Batı-Bayan’ın kardeşi Asparuh kalabalık Bulgar kütleleri ile Tuna’ya yönelip geçmişler ve Dobruca’yı işgal etmişlerdi. Böylece Tuna Bulgar devleti kurulmuş oldu (679). Telaşlanan Bizans İmparatoru hemen bir ordu toplayarak ilerleyen Bulgarların üzerine yürümüş (680) ama geri dönmek zorunda kalınca, Bulgarlar kazandıkları zaferden sonra, Trakya vilayetini de ele geçirmişlerdi. Oldu-bitti ile karşılaşan Bizans, Bulgar devletini 681 tarihinde bir anlaşmayla tanımak zorunda kaldı. Konuyu bundan sonra Tuna Bulgarları tarihine girdiğinden bir özet yapmalıyım.
Tuna Bulgarları VIII. yüzyıl ortalarından başlayarak Tuna’nın güneyindeki kurdukları monarşi ile Bizans’la savaşmak zorunda kalacaklar; İstanbul’u bile kuşatacaklar.638 900 yılı dolaylarında Karadeniz’den Adriyatik’e kadar bir imparatorluk kuracaklar. Slav nüfusun ağırlığı ve kültürel kaynaşma sürecinde Bulgar Türkçesinin yerini zamanla Slavca aldı. İlk Bulgar Devleti’nin siyasi varlığı ise 1018’de Bizans hâkimiyetine girmesiyle sona erdi.639
Türklerin tarihlerinde, dünyasında isimleri kalacak yadigâr…
“Meraklısı için Ogurların Kuzey Kafkasya, Volga, Don ve Tuna bölgelerinde yaşarken Göktürk abecelerini ve Türk dili kullandıklarını söylemiştik.640 Bir kaynakla örneği çok kitabelerden birini örnek verelim. ‘Alb er-erdemlig os adya’
Yani: Alp yiğit - yararlı (erdemli) kalıcı (yaşlı) baba demektir. Yaşlı ‘os’, baba ‘adya/ata’dır. Adya ‘atya’dan ya da Atyo’dan bozmadır. Os ise ‘es’ten yani ‘eseme’den, akıldan (kalıcı) gelmektedir. Erdem yapısıyla Asya’nın Türkçe Runik yazıtlarda yaygın bir şekilde karşılaşılması oldukça ilginçtir. Macarcada yaşayan yeterlilik (iş için): ‘erdemelni’; yetersizlik için ‘erdemtelen’; okuldaki not için ‘erdemyegi’; nişan için ‘erdemleges’ kavramlarını örnek getirelim.”641 Aynı kaynağın 54. sayfasında Yenisey kitabesinin üçüncü satırındaki örnekte ‘erdemim’ sözcüğü ‘yiğitliğim’ gibi kullanıldığı var. Aynı kaynağın 58. sayfasında Orhun abecesi ile Tuna Türkçesini karşılayan kalıpta ‘arak’ yani rakı sözcüğü var. Türk dilini karşılayan bu yazı sağdan sola doğru okunmaktadır. Göktürklerde yukarıdan aşağı yazılmıştır. Orta Avrupa’da görülen ve Türk dilini karşılayan bu yazı Bulgarlardan başlamakta…
Büyük askerî hareketler ve göçlerle topluluklar birbirleriyle birleşir, ayrılır ve yeniden örgütlenir. Dil, inanç, müzik, mutfak ve gündelik yaşam da bu temaslarla değişebilir. Göktürklerin batı çevresindeki Ogur topluluklarının ilişkilerini de böyle düşünmeliyiz. Sabir, Savir, Suvar ve Subar adlarını birbirine bağlayan anlatılar, bu adların geçtiği tarihleri ve coğrafyaları ayrıca karşılaştırmayı gerektirir. Attila öncesindeki Hun birliklerine, sonraki Avarlara veya Volga çevresine ilişkin bütün kayıtları tek bir grubun kesintisiz tarihi gibi kullanamayız. Kaşgarlı’nın Suvar kaydı ile Moğolistan’da aynı adla anıldığı ileri sürülen yerin ilişkisi de ayrıca kanıtlanmalıdır. Onogurların Don ve Kuban çevresindeki tarihini, Kubrat’ın Bulgar birliğini ve Hazar baskısıyla gelişen sonraki ilişkileri ayrı evreler olarak izlemek gerekir. Kubrat’ın birliğinin baştan beri değişmez biçimde Hazar Hanlığına bağlı olduğu sonucu bu özetten çıkarılmamalıdır.
Bundan sonra tarihte ilk kez ‘Türk’ adı kullanılarak kurulan, Göktürk Devleti’ne sıra geldi.
Dipnotlar
- 4L. N. Gumilev, Hunlar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge, 2013, s. 261. Gumilev, Bulgar ve Hazar yayılmasına ilişkin tarihlemeyi B. A. Serebrennikov’dan aktarır ve eleştirir. Aktarılan görüşe göre Bulgarlar ikiye ayrılarak bir kolu kuzeye, öteki güneye inmiş; Hazarlar ise Volga’nın aşağı kesimlerine yerleşmiştir. Gumilev’in itirazı bu ayrışmanın tarihlenmesine yöneliktir; o, hareketi Hunların yürüyüşlerini sürdürdüğü MS I. binyıl bağlamına yerleştirir. “Türkîzeban”, “Türk dilli” demektir. Yazara göre Türk dilli Bulgarlar Ogur grubundandır; güneye, Ogurların yaşam alanlarına göçen bazı Ugor toplulukları Türk dilli gruplarla karışmış ve zamanla onların içinde erimiştir. Kuzey Sibirya ve Ural halkları için genel olarak Ugor adı kullanılır (bk. L. N. Gumilev, Eski Türkler, s. 194–195, dipnotlar). Ogur ve Ugor adlarının özdeşliği bu aktarımın tek başına kanıtladığı bir sonuç değildir.↩
- 5Géza Fehér, Bulgar Türkleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984, s. 15.↩
- 6Peter B. Golden’ın Erken İç Asya Tarihi içindeki bölümüne atıf; der. Denis Sinor, İletişim, 2014, s. 318.↩
- 7Mes‘ûdî’nin Bağdat’ta, yaklaşık 280 (893) yılında doğduğu tahmin edilmektedir.↩
- 8Mes‘ûdî, Mürüc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar), Selenge Yay., 2011, s. 142–143. (Kama) Bulgarlar Türklerin bir koludur. Kervanları sürekli Horosan’da Harizm civarına gider uzun bir yolla kervanlar Bulgar’a gelir. Bu Ticaret yolu muhtelif Türk kabilelerinin güvenliği ve koruması altındadır. İçinde bulunduğumuz 332 yılında Bulgar Hükümdarı Müslümandır. H. 310 yılından sonra gördüğü bir rüya nedeniyle Abbasi Halifesi Muktedir Billah zamanında (908–932 yılları arasında halife) Müslüman olmuştur. Bulgarlar büyük ve güçlü bir halktır. (Mes‘ûdî’nin eserinde buraya kadar, anlattıkları dışında olan bazı kısımlar Tuna Bulgarları’na aittir. Örneğin: Bulgar hükümdarı Konstantiniyye topraklarına 50000’den kalabalık ordusuyla gaza eder. … Bilindiği gibi Bulgarlar (Onogurlar) Attila Hunları’nın yenilgisinden sonra kralları Asparuh emrinde Tuna boylarına şimdiki Bulgaristan’a göç ettiklerinde. Eski Türk dinindeydiler yani Kök Tengrinin çocuklarıydılar. Zamanla dinlerini ve dillerini kaybetmişler Slavlarla karışmalarına karşın halk ne hikmetse eski Bulgar (Ogur) adlarını korumuşlardır. Bu konuda geniş alıntılarımız Tuna Bulgarları hakkındaki başlığımızda vardır.)↩
- 9Mes‘ûdî, Mürüc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar), 2011, s. 140–141. Burtaslar, Asların bir koludur. Yerleşimleri Hazar– Bulgar arasındadır. Burtas nehri Bulgar tarafından akıp Hazar’a ulaşır; Burtaslar bu nehri kullanır. Bu nehir boyunca yerleşik Türkler yaşar. Ülkelerinden kızıl ve kara tilki derisi (burtasiye) götürülür; kara olanlar en pahalısıdır. Arap ve Acem hükümdarları bunları kullanır… Ahsen Batur, M. F. Zekiyef’in Türklerin ve Tatarların Kökeni adlı eserinden şunu aktarır: “Burtas etnonimindeki Burt kelimesi Bulgar-Tatar dilinde ‘burt’ veya ‘murt’ kelimesi ‘çürümüş, kof ağaç’ anlamındadır. Bilindiği gibi meşe ağacı çürümeye başladığında, bal arılarının yuvası hâline gelir. İnsanlar burtastan bal toplarlar. Demek ki ‘çürümüş ağaçtan bal toplamaya çalışan Aslar’ gibi bir anlam taşıyor.” Aslar, İranî kökenli Alanlarla ilişkilendirilir; bunların bir kısmı zamanla Türkleşmiştir (bk. Göktürkler dönemi, Basmıllar; ayrıca Kaşgarlı Mahmud’un haritası). Alanların öncülleri sayılan Aorsların, Çin kaynaklarında Yen-ts’ai (Yancai) adıyla anılan toplulukla özdeşleştirildiği ileri sürülür (bk. “Hyong-nu (Hun)lar” başlığındaki harita ve “Han Sülalesi Döneminde Batı Bölgeleri (Hsi-yü)” başlığı, İG).↩
- 10Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 254– 255.↩
- 11Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 104– 105.↩
- 12Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 253, 396–397. Komşu Fin-Ugor halklarının dillerindeki Bulgarca etkisi, özellikle Mari (Çeremiş) ve Udmurt (Votyak) örneklerinde izlenebilir.↩
- 13Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 259– 260.↩
- 14Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 40–41 (daha geniş biçimde ileride).↩
- 15N. A. Baskakov, “Oğuz, Oğuz-Kağan Etimolojisi Üzerine”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, c. 24 (1986), s. 35–37. Rusça asıl: Sovetskaya Tyurkologiya, 1982/1, s. 88–90. Oğuzlar bahsinde daha geniş olarak ele alınacaktır. Oğuz ve Ogur Türkçeleri ‘R’ ve ‘Z’li Otuz Ogur-Otuz Oğuz, On Ogur-On Oğuz…↩
- 16M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, L. N. Gumilev’in tashih ve notlarıyla, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2004, s. 104–106.↩
- 17L. N. Gumilev, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Selenge, 2001, s. 194.↩
- 18A. Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, b.3.s. 164 Enderun Kitabevi↩
- 19M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi (Artamonov/L. N. Gumilev’in notlarıyla) Selenge Yay. 2004, s. 91↩
- 20M. İ. Artamonov. a.g.e. s. 91–92↩
- 21M. İ. Artamonov. a.g.e. 93–94↩
- 22Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim, 2014, s. 316.↩
- 23Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 320–321.↩
- 24M. İ. Artamonov a.g.e. 112–113↩
- 25Ebülgazi Bahadır Han, Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terâkime), s. 32. Ortak kanıya göre Oğuz Han Türklerin destan kahramanı ve atasıdır. Bu destansal vasfı bütün Türk ve hatta Türkleşmiş boyları birleştirir. (İG)↩
- 26Ebülgazi Bahadır Han’ın Şecere-i Terâkime’sinden M. Fahrettin Kırzıoğlu üzerinden aktarım: Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1992, s. 1.↩
- 27M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, 1992.↩
- 28Kıpçaklara Ermeniler “Khardeş”, Almanlar, “Falben”, Rus vaka-i namelerinde Ruslar “Polovest” diyorlar. Hepsinin anlamı “Sarışınlar”. Kıpçak, Türkçe bir kavram. Kızgın, öfkeli anlama geliyor. “Kuman’a gelince: Nemet Gyula’nın görüşüne göre bu isim Türkmen isminin Türk’ten oluştuğu gibi Kun isminden teşekkül etmiştir. Kun isminin Hun isminden geldiği bilinir. Bu söz Avrasya’da en yaygınlaşmış sözlerden biridir. Moğolca Kümün, Türk-Uygur’ca da Kün, Vogul’ca da Khum, Macarca’da him, Votyak ve Samoyetçe’de Kum, belki de Latincede Homo, Gotçada Guma sözleri de bunlardandır. Hepsinin anlamı insan ya da erkektir.” László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, Selenge Yay., 2006, s. 116.↩
- 29M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, 1992.↩
- 30Firdevsî’nin doğum yılı kesin değildir; Mehmet Kanar, Şâhnâme’deki yaş kaydından hareketle 329 (940) yılını önerir. Şehname, c. I; yazarın kullandığı Aksaray Devlet Kütüphanesi kaydı: 77355-I, 891.5-1=94.35 MV. Alıntılar bu kayıttaki nüshaya bağlanmıştır. Bk. “Firdevsî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 13 (1996), s. 125–127.↩
- 31Firdevsî, Şehname, c. I, 1444. satır (30 numaralı dipnottaki nüsha).↩
- 32Firdevsî, Şehname, c. I, 1446. satır (30 numaralı dipnottaki nüsha).↩
- 33Firdevsî, Şehname, c. I, 1448. satır (30 numaralı dipnottaki nüsha).↩
- 34Firdevsî, Şehname, c. I, 1449, 1450 ve 1452. satırlar (30 numaralı dipnottaki nüsha).↩
- 35Firdevsî, Şehname, c. I, 1453–1454. satırlar (30 numaralı dipnottaki nüsha).↩
- 36Ebülgazi Bahadır Han, Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terâkime), s. 82. Selçukiler Türkmen olup, kardeşiz deyip, ile ve halka faydası olmadı. Padişah olunca Türkmenin Kınık uruğundanız dediler: ve padişah olduktan sonra Afrasiyab’ın bir oğlu Keyhüsrevden kaçıp, Türkmen’in Kınık uruğunun içine varıp orada büyüdü. Biz onun oğulları ve Efrasiyab’ın neslinden oluyoruz, deyip atalarını sayıp otuzbeş göbekte Efrasiyab’a eriştirdiler. (Görülüyor ki Afrasiyab soyu Türklerin ilk Hakanlık soyudur. Karahanlılar’da hakanlık soylarını Âl-i Afrasiyab’a indirirler.)↩
- 37Sirderya, Yaxartes (İlk Çağda Yunanlılar), Yao-şa (Çinliler), Yinçügüz (Eski Türkçe), Seyhun (Araplar) kullanmışlar.↩
- 38Amuderya, Ögüz (Türkler), Wu-hu (Çinliler), Veh-rôz/Behrôz (İran), Ceyhun (Araplar) Oxus (Grekler ve Latinler) kullanmışlar.↩
- 39Ebülgazi Bahadır Han, Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terâkime), s. 33.↩
- 40Firdevsî, Şehname (30. dipnottaki nüsha), 245, 260, 4505 ve 4520. satırlardan özetler. Not: Afrasiyab, İran destan geleneğinde Turan hükümdarıdır; XI. yüzyıl Türk kaynakları (Kutadgu Bilig, Dîvânu Lugâti’t-Türk) onu Alp Er Tunga ile özdeşleştirir ve Türk hükümdar soylarının ilk atalarından biri olarak anar. 245. satırda taç giyme törenini ilk kez Keyumers yapar. 260. satırda oğluna olan sevgisinin çokluğundan ağlar; ondan ayrılma korkusuyla yüreği yanardı. Kıskanç Ehrimen daima ona kötülük yapmak isterdi. 4505. satırda Tur soyundan Afrasiyab İran’a gelir. Ovalar, üzerindeki yeşilliklerle bir perniyan kumaşı gibi süslenince Turan pehlivanları da savaşmaya hazırdı. 4520. satırda ordunun büyüklüğü ve Afrasiyab’ın Dehistan’a gelişi anlatılır. Yazara göre İran–Turan kavgalarının geçmişi çok eskidir ve MÖ VII. yüzyıla dayanır. Massagetler için de metin ilerledikçe Herodotos’tan alıntılar yapılacaktır. Ancak şunu söyleyelim: İran–Turan savaşları MÖ VII. yüzyıla dayanıyorsa, birdenbire başlamamış olmalıdır. Aşağıdaki notlar, Afrasiyab, İskitlerin Anadolu’ya girişleri ve yaklaşık MÖ 625’te Afrasiyab’ın (Alp Er Tunga’nın) öldürülmesiyle İskitlerin Anadolu’da kalma ümidinin bittiği görüşü üzerine yazarın kendi değerlendirmesidir. (İG) Togan’a göre Afrasiyab’ın Türk destanlarındaki adı Tonga Alp Er’dir. Türk hükümdar ailelerinin büyük atasıdır. Saka genişleme ve daralma döneminin hükümdarıdır. Medlere yenilip geri çekildiğinde Medya kralı Keyhüsrev (Togan’ın özdeşleştirmesiyle Med kralı Kyaksares) tarafından yakalanıp Azerbaycan’da öldürülür (Z. V. Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 36). a) Tunga Alp Er’in, Şehname’de Afrasiyab olarak İran hükümdarı Keyhüsrev (Togan’a göre Medya hükümdarı Kyaksares) tarafından öldürüldüğü anlatılır. Bunu Şehname’den de izliyoruz (Şark-İslâm Klasikleri: 10; 30. dipnottaki nüsha, kayıt 77355-1/891.5-1=94.35). İyi de bu Keyhüsrev ne zaman yaşadı? Togan’ın bu konuda bir tarih verdiğine rastlamadım. Tarihi, Herodotos çevirisine eklenmiş kronolojiden çıkarıyoruz: Togan’a göre Keyhüsrev ile Kyaksares aynı kişidir; Herodotos’a eklenmiş kronoloji çizelgesinde Kyaksares’in MÖ 625–585 yılları arasında tahtta olduğu görülür. Burada bir bağlantıyı da vurgulamalıyım: Müslüman kaynaklarında Karahanlıların hakan klanı için “Hâkâniyye”, “Âl-i Afrasiyab” gibi adlandırmalara rastlanır (bk. Peter B. Golden, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 475). b) Herodotos, Tarih, I.103–104’te İskitlerin, komutanları Madyas’la Asya’ya girdiklerini, Medya toprağına yürüdüklerini ve bütün Asya’ya yayıldıklarını anlatır. İyi de Herodotos’un anlattığı, kendisinden önceki zamanların Asya’sı neresiydi? O zamanın insanları için Asya kavramı nereleri kapsıyordu? c) Çok eskiden Asya denince Anadolu anlaşılırdı. Asya adının, MÖ 1400 dolaylarına ait Hitit metinlerinde Batı Anadolu’daki bir ülkeler birliğine verilen “Assuva” adıyla ilişkili olduğu ileri sürülür; Mısır kayıtlarında da bu ad “isy” (İasiye) biçiminde geçer. Bu bilgiyi Homeros’un İlyada’sıyla da destekleyebiliriz. O zamanlar bugünkü koca Asya denince yalnızca Anadolu’nun anlaşıldığını görüyoruz… Bakalım: d) Kanatlı kuşlar, kazlar, turnalar/uzun boyunlu kuğular nasıl sürü sürü,/Asya çayırlarında, “Kaystros”un iki yakasında/sallayarak kanatlarını kibirli kibirli/nasıl uçuyorlarsa bir o yana bir bu yana/… (İlyada, II. bölüm, 465. dize). Şiirdeki “Kaystros” adını İlyada çevirisinin notlarından öğreniyoruz: 12. açıklamaya göre Kaystros, bugün Küçük Menderes adıyla anılan ve Efes (Selçuk) yakınında akan ırmaktır; “Asya çayırları” eski Maionya, bugünkü Gediz ovasıdır (Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat – A. Kadir, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., seri 1, no. 9, 1958, Çituri Biraderler Basımevi). Bu denemeyi niçin yaptık? 1) Bu yorumla Türk destanlarındaki Tunga Alp Er, İskit/Saka yükselme dönemine ve MÖ 625 dolaylarına yerleştirilmiş olur. 2) Şehname destanı ile Herodotos’a eklenmiş kronoloji birleştirildiğinde, Yunanca kaynaklardaki Madyas’ın ve dolayısıyla Şehname’deki Afrasiyab’ın Tunga Alp Er olduğu sonucuna varılır. Bu özdeşlikler Z. V. Togan’ın ve onu izleyen bazı Türk tarihçilerinin yorumudur; tarih yazımında genel kabul görmüş bilgiler değildir. Herodotos (I.106) Madyas’ın öldürüldüğünü açıkça söylemez; Kyaksares ile Medlerin İskitlerin çoğunu bir şölende sarhoş edip öldürdüklerini ve egemenliği yeniden ele aldıklarını anlatır. Bu yoruma göre Tunga Alp Er, yaklaşık MÖ 625’te Keyhüsrev/Kyaksares tarafından öldürülmüş ve (Batı dünyasının bakışıyla) kuzeydoğudan gelen İskitlerin Anadolu macerası sona ermiştir. Alp Er Tunga’nın ölümü üzerine söylenen sagu (ağıt) Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yer alır. Karahanlılarda hanlar, Âl-i Afrasiyab (Alp Er Tunga) sülalesinden sayılır.↩
- 41András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel Akademik Yayıncılık, 2013, s. 28–35.↩
- 42Derleyen Denis Sinor (A. Narain’den, Wiss Consin Ünv. Çeviren Levent Köker s. 213-214. s. 214–213 Erken İç Asya Tarihi. İletişim Yay. 2014↩
- 43Lev Nikolayeviç Gumilev, Eski Türkler, Rusçadan çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2002, s. 39.↩
- 44Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi, s. 5. “Çuvaşlar’ın ataları asıl Türklerin (yani VI. YY Türklerinin) gelişlerinden önce Avrupa’ya varmış olacaklardı. Bu şartlar karşısında Pelliot’un görüşüne rağmen Hunların dillerinin Moğolca olmayıp Çuvaşçanın dayandığı dil (Ogur dili yani R’li Türkçe Ogurca) olması mümkündür. Macar dilindeki Türk unsurlarının Çuvaşçaya yakınlığı bu görüş lehine tanıklık etmektedir.”↩
- 45Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi, s. 17.↩
- 46Wilhelm Barthold, (Hasan Eren çev.) Türk-Moğol Ulusları Tarihi. s. 15.TTK. Ank.1991.WB Kaşgarlı’dan aktarıyor: Bütün Türk kavimlerini Kuzey ve Güneyi olmak üzere onar kavimden oluşan iki gruba ayrılır; yazara göre her grup batı’dan doğuya doğru sırayla sayılır. Kuzey grubu: Peçenekler, Kıpçaklar, Oğuzlar, Yimekler, Başkurtlar, Basmıllar, [Kaylar], Yabakular, Tatarlar ve Kırgızlar; güney grubu: Çiğiller, Tuhsılar, Yağmalar, Iğraklar, Çaruklar, Çumullar, Uygurlar, Tangutlar, Kıtaylar, Tabgaçlar. (son üç isim Tangutlar (Tibetli), Kıtaylar (Kuzey Çin halkları), Tabgaçlar(Türk- Moğol kökenli, Çinli yıllık yazarlarının To-pa (Göktürkler’in Tabgaç dediği Hyong-nu Çin Tarihi, Jon Keay, s. 211, 2020) Kuzey Çin’de hanedanlık kurdular. “Ama bilinen odur ki, Çin içine giren toplumlar eritilir, Çin’de geniş bir Türk camiası oluşur, örneğin, İç Asyalı Toharlar Hint-Avrupalı gruptan olsa da, çağdaş Kırgızistan’da Oğuzlardır, Türkleşmiş Basmiller (Pa-si-ssmi) hem batıda/kuzeyde (Kaşgarlı’nın haritasında), hem doğuda Göktürkler’in Türkleşmiş bir kabilesidir, boyudur… Bu konu çalışmamızda geniş biçimde işlenecektir. ”(İG).↩
- 47András Róna-Tas. Türkolojiye Giriş, s. 32-35. Nobel Yay. İsa Sarı ter.↩
- 48(Derleyen) Denis Sinor. /Bölüm y. A. K. Narain) Erken İç Asya Tarihi s. 210. İletişim Yay. 2012 (Not; Yüe-çi/Yüe-çi aynı kavimdir) ///↩
- 49II. yüzyılda Hyong-nu’lar kendileri gibi Bozkırlı Siyenpi’ler tarafından yenilince aşağıdaki gibi dört bölüme ayrılarak yaşadılar. “A) Kuzey Çin’de kalarak müttefikleri, en önemli kabile üyesi konfederasyonun en kuzeydoğu ovalarında çatışmaya ilk giren ileride Göktürklerin Tabgaç dediği (Çinlilerde Tou-ba) oldu. Birkaç atlı çarpışmadan sonra Hyong-nu karşıtı olan Hienbeyi sorununu çözdüler. Tabgaç liderliği Hyong-nu,(386-534) Qiang ve diğer düşman hanedanlarını yavaş yavaş ve sonunda 439 yılında tamamen ortadan kaldırdıysa da, zaman içinde Çinlileştiler.”(Jon Keay Çin tarihi s. 211 a.g.e.) ama Çin mağlup Hyong-nular B) Tanrı Dağlar’nın geçit verdiği bölge’den Cungarya’ya ve Yedi-su’ya geçen Hunların en baş eğmez bölümü idi (ağırlıklı bölümü yollarına devamla Attila Hunlarını oluşturacaklar bu bölüm de Göktürk Hakanlığı’nın batıda genişlemesine yardımları büyük olacaktı. C) Hyong-nu’nun otorite tanımayan bölümü Avrupa yollarına düştü ve Atlas okyanusuna kadar ulaştılar. Avrupa Hunları’nın ve Göktürklerin bir dizi başarıları çalışmamızda başlıklar halinde işlenildi. D) Galip Siyenpilere katılanlar da oldu. Sırası gelmişken Yedisu’daki Yüe-ban Hunları için not düşmeliyim. Yüe-banlar fırsat buldukça Yedisu’nun her tarafına yayıldılar. Buradaki Batı Siyepi-Pi Ordası Türk dilli Mukrinler’e karıştılar. Mukrinler Tanrıdağları (Tiyen-şan) eteklerine II. yüzyılda gelmişlerdi. Bölgede ayrıca tarihi hayli eski Te-le boyları da vardı. Türk dilli bu boylar VI. yüzyılda Türkişler halkını, Batı’da On-ok Türklerini oluşturacaklar ve VII. yüzyıl ortalarından devamla Türkistan bozkırındaki Arap yayılmacılığının engelleyicisi oldular.↩
- 50Kül Tigin yazıtı 732’de, Bilge Kağan yazıtı 735’te dikildi; ‘niye VI. yüzyıldan’ başlıyorsunuz diyebilirsiniz: Yanıt, Yazıtlar’da. Göktürklerin kuruluşunu, Bumın Kağan ile İstemi Kağan’ın başarılarını anlatırlar… okuyun göreceksiniz.↩
- 51İran’ın öyküsüne, MÖ’den ve çok eskilerden başlamalıyım. İran bizim için kesinlikle sadece komşumuz değil, kültür, dil ve hatta dinler bakımından çocuklarından ve yenilerden çok şey öğrenecekler, hayat uzayıp gidecek ve tekrarlanacak’. Batıda (görece olarak), tarihin ilk muhteşem imparatorluğu Pers’ler (MÖ 600–330) üç yüz yıl süreyle bayındır bir İmparatorluk kurmuşlardı. Ataları Med’ler İÖ.1500’lü yıllarda İran Platosuna at koşturmuşlardı. Güney Rusya’dan (tartışmalı) geldikleri söyleniyor. İran’a yerleşmek için Kafkaslar üzerinden gelmişlerdi. Bir kısmı ilerleyerek Hindistan’a, bir kısmı Asur’a ulaştılar. Pers’ler Ahameniş’ler sülalesinin yarattığı örgütlü ve kuvvetli imparatorluk kurmuşlardı. İran destan geleneğinin görkemli şahı Feridun var. Dünyayı oğulları arasında bölüştürmüş, memleketlerini oğullarından her birine vermiş. Turların komutanı İranlılarca Afrasiyab, Türk tarihçiler Alper Tunga diyorlar. (bk. sahife 9 ve devamı, Şehname’den alıntılar) Persler’in doğu, batı, kuzey ve güney eyaletleri vardı. Onlariçin doğu toprakları güneşin doğduğu yerde Horosan ve ötesi, yine onlar için battığı yerde Anatolia vardı; Bilindiği gibi bu kavram, Attika(günümüz Yunanistan)’ın bulunduğu bölgeye göre doğu memleketi anlamına geliyor) İÖ.330 gibi Makedonya’lı İskender’e yenildiler. Bu sıralar Çinli tarihçiler yıllıklarında Hyong-nu/Hunlardan bahsediyorlar, muhteşem Çin Seddi’nin öyküsü daha önceden başlıyor. Hunlar dönemi çalışmamızda var. Hun başbuğu Mete(Mao-tun)’nin döneminde (MÖ 209–174) Tanrı dağlarının kuzey eteklerinde bulunan mamur şehir devletlerinin egemeni, ticaret yollarının ve pazarların sahibidir. Asya Büyük Bozkırı’nın mutlak egemenidir.) Persler’in ülkesinden dönen Makedonlar (Grekler’den ayrımı yapmak için kullanmak zorundayım) ve bağlaşıkları Yunanlı kökenden askerler memleketlerine döndükten sonra Persiya’nın uygarlığını, kırallarının muhteşem saraylarını anlata, anlata bitiremediler. Haklıydılar: Babil, Finike, Filistin, İyonya(doğu dillerinde Yunan, Göktürkler için anıtlarında kullandıkları kavram Prum /Rum)dur). Batı Anadolu’da bulunan diğer bölgeler Persiya’nın egemenliğinde büyük bir geçim rahatlığı içindeydiler. Satrapların maaşlarını ve yönetim giderlerini halk ödüyor, valiler gösterişli saraylar yapıyorlar ve nikahsız kadınları çoğalıyor ‘Cennet’ dedikleri avlanma bölgeleri açıyorlardı. Her valilik krala borçlu olduğu vergiyi altın ve gümüş talentlerle ödüyordu. Her altın talentin karşılığı 25.2 kilo altın, Bir Babil talentinin karşılığı 33.6 kilo gümüştü. (Burada namaz ve oruç gibi Farsça kökenli dinî terimleri İran kültürüyle ilişkilerimiz açısından not etmeliyim. Arapça kökenli ezanı ise aynı sözcük kökeni listesine koymamak gerekir.) Partlar, MÖ III. yüzyıldan MS 224’e kadar Horosan ötesinde (Doğu) egemen. Bozkırın Türki gruplarından askerlik hizmeti alıyorlar. Arap fethinden önce, asillerin birbirine düştüğü dönemle birlikte 650’li yıllarda çözülmeye başlayan Sasaniler var. Sasaniler döneminde Orta Asya’nın üstbeyleri (Gök)Türk İmparatorluğu, Türklerin bağlaşığı Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) var. Emeviler. Hem Anadolu hem İran’da Sasaniler. Sınırları dışındaki Türki bölgelerde Doğuya ve Kuzey’e doğru iç bölgelere giremeden, girdikleri dönemler varsa kısa sürede Semerkant’ta bulunan garnizonlarına çekilerek hareket halinde olacaklar.↩
- 52Mustafa Köymen, “Hsiung-nular’ın Tuku (T’u-ko) Kabilesi”, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 3/1 (1944), s. 56. Özgün kütüphane kaydı: Aksaray Devlet Kütüphanesi, 1944. “Tu-ku (Türk) kabile adı İS.III. asırda meydana çıkıyor. Fakat İ.S. 200 sene sonrasında ilk defa Çin kaynaklarında yine soyadı olarak kullanılmıştır. Kuzey barbarları kabilelere ayrıldılar. Çin hudutları içinde 19 kabile adı vardı, bu 19 kabilenin ayrı ayrı teşkilatlanması olduğundan birbirleriyle karışmıyorlardı. T’u-ko kabilesi hepsinden asil ve yüksek olduğundan kabileden çıkan kağanları ‘Shan-yü ünvanı taşıyordu ve diğer kabilelere hükmediyordu.” Hemen işaret etmeliyim, Çinli yıllık yazarlarına göre Göktürk kağanları da eski Hun Chan-yü’süne tekabül eder. Türk döneminde Hunlar yani Türkler gibi ifadeler var.(22Togan, Eski Tang Tarihi Bölüm 194/a. s. 3)↩
- 53İdil Bulgar hükümdarı Almış Han döneminde, Abbâsî Halifesi Muktedir-Billâh’ın gönderdiği heyet 12 Mayıs 922’de İdil boyundaki karargâha ulaştı. Resmî kabul bu tarihle ilişkilidir; bölgede İslamlaşma daha önce başlamıştı.↩
- 54Kül Tigin yazıtının doğu yüzünün 1. satırında (KT D 1), Bumın Kağan ve İstemi Kağan atalar olarak anılır. Tang soy kaydında ise büyük yabgu Tu-wu’nun büyük oğlu Bumın, ikinci oğlu İstemi olarak gösterilir. Yazıtın atalar anlatısı ile Çin kroniğinin soy ve unvan kaydı ayrı kaynaklardır.↩
- 55Hüseyin Salman ve Osman Gazi Özgüdenli, “Yabgu”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43 (2013), s. 170–171. İstemi’nin Batı Göktürk halkının başındaki konumu bu kaynakta açıklanır.↩
- 56Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi, çev. Hasan Eren, TTK, Ankara, 2006, bölüm II.↩
- 57Moğollar, Tunguzlar, İranlı Ari kavimler, Hint-Avrupa dilli Ari kavimler, Türkler arasında hem Doğu hem de Batı’da kaynaşma (döl ve dil alışverişi) olmuştur.↩
- 58İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi s. 93 ve devamı özetler. Timaş Yay. 2015 MÖ 2000’lerde bu coğrafyada Elam’lar yaşamışlar. Elamlar Aryen bir halk değil. Sümerce de ne Sami ne de Aryan bir dil değildir. Aryen milletler MÖ 1500’lerde İran yaylasında görülmeye başlamışlar. Aryen milletlere Yafetik dilliler deniyor. Bu dil grubunda Hind, İran, Germen ve Slav akrabalıkları ortaya çıkarılmış. Yaylada küçük küçük verimli ovalar var. Böyle böyle verimli yerleri birleştirecek imparatorlar gerekiyor. Medler ve Persler İranın ilk imparatorlukları. Persler döneminin Ahamenişler hanedanı. Hanedan, Anadolu’da Yunan dilleri konuşan İyonya (İzmir civarı) ve Karya(Menteşe yöresi)ya varıncaya kadar dost geçiniyorlar.↩
- 59Horasan ötesindeki bozkırlar, İran destan geleneğinde Turan adıyla anılır; Tur adı, Feridun’un oğluna ilişkin soy anlatısında yer alır.↩
- 60Persler. İran’ın (mağrur şahları dönemi)↩
- 61Gumilev, MS III. yüzyıla gelindiğinde Hunları dört ana kol altında ele alır: Kuzey Hunları, Yüeban, Hunno-Siyenpiler ve Çinli Hunlar. Göçebe halkların 2.dirilişi VI. yüzyıl ortalarında oldu. Altaylar’dan Don’a Kırım’a kadar uzanan bozkır sakinlerini bir bayrak altında birleştiren Türk hakanlığı ortaya çıktı. Bu küçük özette Avrupa’ya geçen Hunlar ile Türk Hakanlığını kuran Türklerin nasıl bir ortak kaderde eskilerden beri birleştiklerini görmek gerekir kanısındayım. Hunlar batıya Bozkır üzerinden gittiler. Onca zaferlerden sonra Fransa’dan döndüler. V.yüzyılın sonunda Hunlar çöktü. Ugor halkları (Güney Sibirya orman kuşağı boyunca yaşayan) Hunlar diye bir etnos kalmadığında Yunan kaynaklarında akraba kavimler “Hunnu-Sabirler”, “Hunnu Utrigurlar/Kutigurlar gibi sayılırlar. A) Güney Sibiryalı ve Altay çevresi Finnugorlar/Ugorlar bölümü III. Yüzyılda Çinli coğrafyacıların Wu-i-Pei dedikleri Kuzey Ugor devleti kendi devlet teşkilatlarına sahiptiler. Başkentleri takriben bugünkü Omsk’tu. Devletin sınırları batıda Uralların güneyden geçit verdiği bölgeye uzanıyordu. Ugorlar için eklemeliyim ki Türki Ogurlar (Bulgarlar) etkisinde kalmış kitlelerle birlikte oluşmuş topluluklar olmasına karşın bölgede yaşayan halkların tamamına Ugorlar adı yakıştırılmıştır. Ogur/Ugor bölge için eş kavramlar oluyor. B) Bu bölge ise yukarıda konu edilen 3. gruptaki Hyongnu(Hunlar)ların bulunduğu bozkır Sibirya orman sınırına dayanıyordu. İç Asya’da bulunan ve Çin kaynaklarında Tye-le adıyla geçen kalabalık bir Türki boyların ortak adı Ogurlardı (Ugorlar, Oigurlar). Onları batıya ve kuzeye iten Sabirlerin olduğu sanılmaktadır. Sabirler’in göçten önce Batı Sibirya ve Batı Tanrı dağları ile İli ırmağı boyunda dolaştıkları sanılıyor. Güney Sibirya orman kuşağının doğusunda Altaylılar Güney Sibiryalı Ugorlar ile ortak bir devlet kurmuşlar ve aynı yaşam alanında Hyong-nuları yadırgamamışlar, yaşam alanları ayrı ama yakın ya da yaşam alanları birleşikti. İkiyüz yıllık komşuluktan sonra Avrupa’ya doğru uzun yolculuk başlayınca, ilkin Alanları sonra Gotları dağıttılar. Sadece Kunlar ve Ugorlar değil onların ayrı bir millet olarak torunları Kunlar (gelecekte Attila Hunları) ile berikilerin torunları Muhteşem Roma’yı sarstılar. C) V. yüzyıla doğru Hunlar bozkıra çekilince, Torunlar ve Bozkırın destan söyleyicileri büyüklerinin muhteşem başarılarını yıllar sonrasında bile bütün bozkırda dile getirdiler; Akrabaların oturduğu Altaylarda bile… VI yüzyılda Türk İmparatorluğunun kurucuları destanlarında konu edilen bölgelerdeki dağları, ovaları, Karadenizi, Volgayı (İtil), Roma’yı (Göktürk yazıtlarında Prum/Rum), İranlı Persler’i (Göktürk yazıtlarında, Persiker) biliyorlardı. Türkler, ataları Hunlar gibi yeniden örgütlenerek sağladıkları başarılarını ve hasletlerini adeta tekrarlamış oldular. (İG)↩
- 62Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, s. 37.↩
- 63Türkçe ve Moğolca arasındaki dil teması ile ortak ana dil varsayımı ayrı konulardır. Róna-Tas, ortak Altay dilini kanıtlanmış bir gerçek olarak değil, varsayımsal bir model olarak ele alır. Yaklaşık dönemleme tablosunda “Early AT” MÖ 3000–500, “Late AT” MÖ 500–MS 400 aralığında gösterilir; tarihlerin öğrenmeyi kolaylaştırmak için yuvarlandığı belirtilir. Dil alışverişi, tek başına toplulukların biyolojik kökenini göstermez.↩
- 64Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, Pasifikten Akdenize 2000 yıl s. 274 kaabalcı Yay., 2004 CengizHan kuvvetlerinin çekirdeğini oluşturan, ikna edilmesi hiç de kolay olamayan Moğol topluluklarının yanı sıra Türkçe konuşan bazı büyük halklar Naymanlar, Kereyitler, Öngütler, Karluklar, Kırgızlar, Uygurlar, Tatarlar da birliğin içindeydi. Bununla beraber halkların nufusunun eşit olduğunu ve bir Moğol’a karşı yedi Türk bulunduğunu da bilmeliyiz.↩
- 65J. P. Roux, a.g.e., ilgili bölüm. Timur, Barlas ve Çağatay siyasî çevresinden geliyordu. İsmail Aka’nın anlatımında 9 Nisan 1370’te Semerkant’ta tahta oturur; Cengiz soyundan Saray Mülk Hanım’la evliliği sayesinde Küregen (han güveyisi) unvanını kullanır. İsmail Aka, “Timur”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 41 (2012), s. 173–177.↩
- 66“ Cengiz zamanı sona erdiğinde Orta Asya’da Türkistan’da ancak Cengiz han’ın doğrudan soyunda olanlar Hakan oluyordu. Dolayısıyla Timur kendisini Türkistan’ın emiri ilan etti. Diyordu ki ‘Biz kim Melik-i Turan (Turanın hakanı değil,) emir-i Türkistanımız (emiriyiz…) diyordu. Cengiz Han’ın soyundan gelen bir Moğolu da göstermelik olarak başa geçirdi. Kendisi onun için “Emir Timur” unvanını kullandı. Mes‘ûdî bu Türk hükümdarı için Hakan sözcüğünü kullanır.”Mes‘ûdî a.g.e. 136. dip not.↩
- 67Partlar (MÖ III. yüzyıl–MS 224): Hazar Denizi’nin güney sahillerinde Amu derya’dan Dicleye kadar Part Hükümdarlığı uzanıyordu. Beş asır boyunca İranın dışında kalan bölgenin yaniTuran Bozkırı’nın ortasında oluşan bütün öykülerin iktidarı oldular. Partlar ne zaman açmaza giriyorlarsa bozkırlıların gelecekte Oğuz (Ogur), Peçenek (Apasiak) ve As isimleriyle bilinecek olanlardan yardım alıyordu. Makedonyalı İskender bile Bozkıra giremedi. Çünkü Bozkırın gerçek sahibi, üretenleri, savaşan güçleri Turanlılardan oluşmuştu. Dolayısıyla çoğu zaman rakipleri ve hedefleri olan İranın Egemeni Persler onları yabancı Turaniler olarak görüyordu. Geniş coğrafyada yaşayan Part halkları Baktriya’dan Helenistik felsefeyi, Hint’ten Budist felsefeyi öğrendiler. İlk Hristiyan havarilerin vaazlarını dinlediler, içselleştirdiler. Baktriya’dan gelen Zerdüşt’ün, Ormüz (Hayır) ve Ehrimen’in (Şer) ebedi çatışması öyküsünü zevkle dinlediler.↩
- 68A. Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş. s. 40-41. Enderun Kitabevi, “Yunanlılardan Strabon (MÖ63- M.s.19’da yaşamış) ile CL. Ptolemeus (M.s. 2.asırda yaşamış) ve Latin yazarlarından büyük Plinius (M.s.23-79) Pomponius Melae (eserini M. 42’de yazmış) Doğu Avrupa’da, Edil ve Hazar’ın Doğusunda, Çin(Ser)e kadar uzana sınırlar içindeki bölgelerde ne gibi kavim ve kabileler yaşadığını bize birbir aktarmışlar. Bunlara bakınca milat çağlarında bu bölgelerde sadece Hint-Avrupa kavimlerinin bulunduğu zannedilirdi. Oysa Yunanca ve Latince yazılan bu kavim adları Türk kavimlerinin isimleridir. Örneğin: Oxianoi=Oğuz, Pasiak (Pestik, Pesik)=Peçenek, Dahae (Dae)=Adağı, Aday, Camak=Kemak, Coman=Koman, Comar=Komar, Cam=Kang, Kotier, yahut Kasir=Hazar, Khun=Kun (Doğu Avrupa), ve Phun=Kun (Orta Asya’da)=Kun, Savir=Sabir (Subar, Sibir, Suvar), Borsusk=Boruç, Avarin=Avar, Öynü=Geyne isimlerinin önemli bir kısmının (Oğuz, Peçenek, Kimak, Kümith, Kumar) uruklarından olduklarını Batı Türkistan güney bölgelerinde yaşadıklarını görüyoruz. Bu isimlerden birçoğunun (at, it) çoğul ekleriyle yazıldıklarını izleyebiliyoruz. Mesela (Asiut=As’lar), masag-et=Askatag(na)da Masak’lar), Azıkar ve Caykh (Yayık) isimlerinin bu kaynaklarda Askat ve Daikh, Uygur kelimesi Oykhard, Kaz ismi Kasia, Türk=Turkae ve Nurkae şekillerinde yazıldığı görülüyor. Milad 216 senede Hun devlet merkezi, Şimdiki kazakistan’ın Batı kısımlarına, Ural taraflarına intikal etti.”↩
- 69Bu konu “İstemi Yabgu’nun Ülüşü” başlığında ayrıca ele alınmıştır. Ancak VI. yüzyılın ortalarında Altaylarda Bumın Han’ın İlhan adını aldığı, Göktürk devletini kurarken, kardeşi İstemi Yabgu (2.titül) Bumın Kağan’a yardım etmişti. Bumın kardeşini Batı kıtalarına atamıştı. Her ikisi de Altaylar’da kurulan (Gök)türk devletinin yöneticileriydiler. İstemi Yabgu’nun ölümüyle (576) yerine oğlu Tardu yabgu geçti. Tardu görevi almasıyla birlikte sağlığında, Bumın’ın ardılları olan hiyerarşide I. Orun sayılan hanları tanımadı. Bu tarihten sonra Batı Türklerinin başarıları Ana gövde dışında oldu. Dolayısıyla ‘Tardu Yabgu’ Tardu han oldu. Söylemlerin birisi budur. (İG)↩
- 70Yabgu, eski Türk devletlerinde kullanılan yüksek bir idarî unvandır; sözcüğün kökeni konusunda farklı görüşler vardır.↩
- 71“X-XI. yüzyıllarda Oğuz devletinin başında ‘Cabuya/cabgu)’ veya ‘Baygu’ ünvanlı bir ulu hakan bulunuyordu. İbni Fadlan, Oğuzlarda birici orun adı ‘Yabgu’den. Markuart ve Z.V.Togan ‘baygu’nun Yabgu teriminin uyarlaması olduğunu düşünürler. İslami tarihçilik geleneği, Türklerdeki ‘paygu’ teriminin Sasaniler hakimiyeti döneminde de kullanıldığına işaret etmektedir. Selçuklu boylarının yöneticilerine de Arslan baygu (arslan doğan), baygu kelan (büyük doğan) ve inanç baygu (sadık doğan) anlamına gelir. Oğuz-Türkmen çevrelerinde Artuklu hükümdar ünvanlarının birisi ‘Ulu Hümayün Cabuga’ydı. X.Yy’da Hududu Alem’de Karluk hükümdarları baygu ve yabgu ünvanlarını taşıyorlardı. Yabgu kavramının Toharca veya Kuşhanca olduğu düşünülüyor.” S. G. Agacanov, Oğuzlar, çev. Ekber N. Necef ve Ahmet Annaberdiyev, Selenge Yay., 2010, s. 207–209.↩
- 72Ju-jan/Avar, Apar, Akhun ve Ogur adlarının ilişkisi farklı görüşlerle tartışılmıştır; bunları tek bir halkın değişmez adları gibi kullanmamalıyız. Mezar görünümü Türkî Ogur kimliğinin kesin kanıtı değildir. Gnecchi-Ruscone ve arkadaşlarının 2022 araştırması, incelenen Avar dönemi seçkinlerinde Kuzeydoğu Asya kökeni ve Rouran dönemi örneğiyle genetik benzerlik bulur; örneklem bütün toplumu temsil etmez ve konuşulan dili belirlemez. Cell 185 (2022), s. 1402–1413.e21, DOI:10.1016/j.cell.2022.03.007.↩
- 73Edouart Chavennes (Çeviri, Mustafa Koç), Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri s. 228. Selenge Yay. 2007 Sui hanedanı sonunda Batı Türklerinin (Şe-hu) yabgu kağanı (Tung Yabgu) Pers krallığını yerle bir etti. Kral K’soaho’yu öldürdü. Yerine oğlu Şe-li (Şiroya) geçti. Tong-şe-hu Persleri yönetmek ve gözetmek için valiler gönderdi. Şe-li ölünce Persler daha fazla dayanamadılar, yerine Hos-ru(Hüsrev)in kızını tahta çıkarıp kraliçe ilan ettiler. Türkler onu da öldürdüler. Şiroya’nın oğlu Tan-kie o sırada sığınmak için gittiği Suriye’deydi. Ülke insanları onu bulup getirdiler, tahta çıkardılar. Adı İ-ta-çi (Ardeşir) idi. O öldükten sonra yerine İ-se-se/İ-se-hu (Yezdigert) geçmişti. İktidarını sağlamlaştıramadan Arap saldırıları başlamış, Toharistan’a kaçarken Araplar tarafından öldürülmüştü.↩
- 74İbn-Haldun (1332–1406), tarih kitabında Türkler için ‘Etrak’, Mısır Memlük devleti için Devletü’t TürkKavramlarını kullanır.↩
- 75Moğol Hükümdarı Hülagü Han Irak’ta Bağdadı alarakGüney Filistinde Mısır kapılarına dayandı. Mısır’da Kıpçak Memlükler (Kölemenler) devleti vardı. Devleti’nin başında bulunan Kutuz yönetiminde Memlük Sultanlığı, Moğolları ağır bir yenilgiye uğrattı. (Ayn Cellut’ta, 1260). 1277’de Sultan Baybars’ın emrindeki Kölemenler, Anadolu seferi sırasında Elbistan’da Moğolları yenmişlerdi. Sultan Baybars aynı yıl öldü. Şöyle bir yaklaşım doğru olacaktır: Bozkırlı Moğollar, ilk kez yine bozkırlılar tarafından yenildi. (İG)↩
- 76İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi, Timaş Yay., 2015, s. 21–22.↩
- 77András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 49 Nobel Yay. 2013 -↩
- 78Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi (Derleyen Denis Sinor)s. 388–389 iletişim Yay. 2014↩
- 79Çok beğendiğim bir söz var: Anadolu ana yurdumuzdur, cici yurdumuz asla değildir.↩
- 80“T’u-chueh yazılımı Tu-cue şeklinde okunuyor. Kavram son çalışmalarla ‘Türk’ anlamını karşılamakta olduğuna dair genelbir kabul var. Pelliot ‘Türküt’ olarak, Boodberg ‘Türküz’ diye okumuş.” İsenbike Togan-Gülnar Kara-Cahide Baysal ise Çin Kaynaklarında Türkler, Eski Tang Tarihi (Chiu Tang-Shu’dan çeviri) s. 67, 5153 böl. Açıklamalar. 2006, Ankara. Türk Tarih Kurumu Yay.↩
- 81İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, 194a “Türkler” bölümü, s. 45; ayrıca 13, 16 ve 17. ayrımlar.↩
- 82Göktürklerin kendi dilleriyle Orhun yazıtları vardır. Mete’nin şan-yü unvanı ile Göktürk kağanlarının unvanlarını aynı kullanım gibi sunmadan önce ilgili Çin kroniklerinin her pasajını ayrı karşılaştırmak gerekir.↩
- 83Gumilev, Hunlar. s. 257 Selenge Yay. 2013. Ahsen Batur tercümesi.↩
- 84L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 254↩
- 85İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, Giriş. Bugünkü Moğollar doğudaki Türk iktidarına “Göktürk,” batıdaki iktidarına“Cayan Türk” yani Ak Türk derler. Çinli yıllık yazarları Doğu Türkleri için T’u-chueh (yani Türkler), Batı Türkleri için Hsi T’u-chueh derler.↩
- 86Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, Pasifikten Akdeniz’e. s. 68 Kabalcı Yay. 2007 b. Ting-ling (Han zamanında/ MÖ 206-MS.24-Eberhard), Kao-kü(6 devlet zamanı), Vei (To-ba) zamanı, T’he-le (Tö-lö/Te-le) deniyordu. Ayrıca Vei hanedanı döneminde onlara Kao-kiu- Ting-ling deniliyordu. Bu sözcükler yüksek tekerlekli, ulu savaş arabaları anlamına gelmektedir. Ting-ling zannedildiği gibi Tölös’ün değil, Tegrek’in karşılığıdır. (Tegrek Teleütçe’de ‘teker ya da değirmi’ anlamındadır. İG↩
- 87Bulgarlar Tuna, Macarlar bugünkü Macaristan bölgelerine göçtüler.↩
- 88Colin McEvedy, İlk Çağ Tarih Atlası a.g.e. s. 29 ve↩
- 89Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 50.↩
- 90“Sekel(Balkarlar prenslerinin adı, Köken olarak Türk yazısı olan Transilvanya’nın Macar dilli halkı’nın kullandığı yazı, Sekeller (Sekeler) Pek çok Macar tarihçisinin düşüncesine göre Türk akınları altında Tuna Ovasına giren Avarların torunlarıdır. Görüldüğü üzere Hunlar tarafından batıya itilen Bulgarlar Runik adlı bu yazıyı Kafkasya’dan Don ve Tuna havzalarına getirmişlerdir. Onların Torunları olan Karaçay-Balkar’lar (Esile. Sekeler) bu yazıyı XV. yüzyıla kadar kullanmışlardır.” S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, çev. Muvaffak Duranlı, T. C. Kültür Bakanlığı, 1996, s. 34.↩
- 91Mustafa Köymen, “Hsiung-nu’ların Tuku (T’u-ko) Kabilesi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 3/1 (1944), s. 57–59. Makalenin ilk sayfasında Wolfram Eberhard tezi veren kişi olarak belirtilir. “Tu-ku, Türk tekilinin Çince’den transkripsiyonudur. Öyleyse, Türk adı Hsiung-nu’lar zamanından başlayarak (Mete’nin MÖ 209–174 nin aile ismi olarak) kullanılmıştır.” Hsiung-nu (Şyung-nu), Hyong-nu, yazılım değişikliğidir. “Hunların yönetim sisteminde Çu-ki (t’u-ki), bilge anlamında bir unvandır. Veliahtlar Doğu Çu-ki prensleri arasından seçilerek Yabgu (Şan-yü) titülünü alırlar; ancak İmparatorluğun sonuna doğru bu kural uygulanamadı. Çu-ki kavramı ‘bilge’anlamına geliyor.” LN Gumilev s. 92↩
- 92Han döneminde (MÖ 206–MS 220); (Di’ler, Ting-ling (Ding-ling)ler, Di-li’ler, Cye-gu(Kırgız)lar T’ie-le(Te-le)’ler, Han zamanından sonra; Tığ-lo(Töles=T’eh-le)lerVb. Çinli yazarların kullandığı kavramların bazılarıdır. (Wolfram Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, 1942 baskı kaydı; Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Hyong-nu kavimleri bölümü. Geniş alıntılarımız Hunlar bölümündedir.)↩
- 93András Róna-Tas, Çeviren İsa Sarı. Türkolojiye giriş. s. 27-32.↩
- 94İbn-Haldun tarih kitabında Kıpçakların kurduğu Mısır Memlük devleti için “Etrak” (Türkler) Mısır Memlük devleti için “Devletü’t-Türk”, İbn-i Batuta’nın Memlük Türklerine Mısır ve Suriye topraklarının sahibi ve hükümdarlarının adı“Nasır ” ifadeleri vardır.↩
- 95Selçuklar, Rum Selçukları (Anadolu veya Konya), Harezmşahlar, Delhi Sultanlığı (Tuğluklular dönemi; kurucu Gıyâseddin Tuğluk ve oğlu Muhammed Tuğluk ayrı hükümdarlardır), Gazneliler, Altınordu, Türkistan Maveraünnehir halkı Türkleşmiş Çağatay Hanlığı, Timurlular, Kara Koyunlular, Akkoyunlular ve Osmanlılar. Enver Konukçu, “Gıyâseddin Tuğluk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 14 (1996), s. 60–61.↩
- 96Herodotos 201 ve devamı, ileride geniş olarak Massaget kraliçesi Tomris’le Pers şehinşahı Kyros’un Turan’da savaşlarını Herodotos’tan geniş alıntılarla ele alacağız. Arşaklar/Partlar sülalesini çıkaran (Massagetler’in(Masaklar) yeri Türkmenistan kuzeyindeki Karakurum sahasıdır. Özbekistan’da Sir derya ile Amu derya arasındaki Kızıl Kum’da yaşayan Oğuzlar İrani kavimlerle çok eski zamanlardan beri karışırlar. Prf. Dr. M. F. Kırzıoğlu, Kıpçaklar–1992, s. 194) “Masaget kelimesi, Masak Uruğu isminin çoğulu olduğunu zannediyorum. Masagetlerin yeri Türkmenistan’ın kuzeyindeki Karakurum sahasıdır. İleri zamanlarda Özbekistan’da Sirderya-Amuderya ırmaklarının aşağılarında Kızılkum’da yaşayan Oğuzlar çok eski zamanlarda buradaydılar ve İranlılarla karıştılar. Plınıus, Yeksares (Sırderya)’nın kuzeyindeki kavimler arasında (Kıpçaklı) Kamakları da sayar. Ayrıca ‘Orta-Amuderya’yöresinde Sakaraul kavminin Toharlarla birlikte buraya geldikleri kayıtlıdır. Bu yüzden Toharlar’ın yerleştiği Ceyhun’un Balkh’tan yukarı kısmı Toharistan’dır. ‘bu isim Tokhar şekliyle bir türk kavmi ismi olarak, Sanskirit Brahman yazıtlarında geçer. Aynı sahifede Arıyanos (MÖ 4.yy’daki Yunanca kaynaklara göre yazdığı) ‘İskender’in Anabasisi’kitabında Tukharlar, kaviminin de de bu havzada oturduklarını yazıyor.”↩
- 97N. A. Baskakov, “Oğuz, Oğuz-Kağan Etimolojisi Üzerine”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 24 (1986), s. 36; özgün kütüphane kaydı: Aksaray Devlet Kütüphanesi, 47/340/20.Kim bilir yukarıdaki ‘Augassi’ kavramı, belki de Augas (Oguz) ve Sir bileşimidir. Sirler ise Sir Derya boylarında yaşayan, sonra Moğol yüksek yaylasında Göktürklere katılan kalabalık ‘Türk Sirlerdir’. İbrahim Kafesoğlu Türk dünyası el kitabın 241. sayfada bozkır kültürünü ele alarak a) Konuyu İskit, b) İndo/Germen, c) Altay nazariyelerinden hareketle İskitler içinde Türk boylarının olabileceği konusunu işler; Başkurt kökenli tarihçimiz Togan’ın yaklaşımını onaylar. Bu konu hakkında benzer düşünceleri Oğuz Kağan destanlarında, Rus tarihçilerde örneğin Baskakov’un Ogur/Oğuz hakkındaki çalışmalarında, Gumilev’de halkların oluşmaları nazariyelerinde ve Fransız Tarihçi DeGuignes’te (Türklerin ve Moğolların Umumi tarihi), Rus tarihçi Agacanov’un Oğuzlar eserinde onaylar vardır, bu yazarlar elbette bu kadar değildir. Yazarlardan alıntılarımız çalışmamızın birçok bölümünde vardır.↩
- 98İskit/Saka çevresini İranî gruplarla Ural bölgesi halklarının bir siyasî birliği olarak ele almak burada bir yorumdur; bütün toplulukların aynı dili veya soyu paylaştığı anlamına gelmez.↩
- 99Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 33.↩
- 100İsenbike Togan, Gülnar Kara ve Cahide Baysal (haz.), Çin Kaynaklarında Türkler: Eski T’ang Tarihi, s. 278. Özgün kronik kaydı: “5172:10”. So-ko adının Saka diye okunması ve Bügü Çor’un 710–711 hareketi bu nota bağlanmıştır.↩
- 101Eduard Chavannes Batı Türkleri 2007 Selenge Yay. s. 307. Ayrıca aynı eserin 295.sayfasından alıntı yapıyorum. ‘ 568’de Türklerin Justin’e gönderdikleri elçinin “ Tanais’in doğusunda geçmişte Massaget denilen ve Pers dilinde Kermichion (Perslerle savaşan grup) tesmiye edilen Türkler yaşar” bu alıntı Bizanslı Theopan’ın metnindendir.’ Alıntı yaptığımız eserin yazıcısı, yukarıdaki yaklaşımın aksi yorumunu yaparak konuyu zaman farkından dolayı tutmaz… Gumilev’in Guzlar ve Peçenekler bölümü, MÖ VI. yüzyıldaki Aral-Hazar Massagetleri anlatımıyla başlar; s. 286’da Guzların Sarmat/Alan halefliği onun etnogenez modeli içinde verilir. Bu ayrı pasajlar, Oğuz–Kıpçak– Peçeneklerin tek ve kanıtlanmış Massaget soyundan geldiği cümlesine indirgenmemelidir. Karşılaştırma: L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282, 286. Bu iki görüşü paylaşan yazarlar elbette çoktur. Çalışmamız’da çoğu zaman onlara rastlayacağız.↩
- 102M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu, 1992, s. 47. “Masak+üt(çoğul eki) gibi yorumlanır. “Aziz Greguar’ın Kütüğü ve Hayatı” adlı V.yüzyıldan kalma anonimde Sasanlı II. Şahpur’un yardım dileği üzerine ve Albanlar kralı Urnayır aracılığı ile 370 yıllarında Alanlar kapısını geçip, “Hunların Hükümdarı emrinde”olan urug ve boylardan olanları şöyle sıralamış. “Hun-Maskhut, Purgur (Bulgar?), Cemah (Kimak/Kıpçak) Oğuz/Ogur, Kuz/Oğuz …’devam etmiş ve listenin sonunda Macarlar’la birlikte Tuna boyuna inen Kes adlı Türk boyunun adı vardır.”↩
- 103L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge Yay., İstanbul 2003, s. 286.↩
- 104M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu, 1992, s. 194.↩
- 105N. A. Baskakov, “Oğuz, Oğuz-Kağan Etimolojisi Üzerine”, s. 36.↩
- 106Partlar (MÖ III. yüzyıl–MS 224). Kadim Turaniler’di, Kafkaslı gruplar ile devlet düzenine geçmişlerdi. Devletin toprakları Horasan’dan başlıyor Aral gölü’ne doğru uzanıyordu. İranlı gelenekselciler onları bir türlü kendilerinden saymadılar.↩
- 107Sâsânîler (224–651).↩
- 108Buradaki “oluştu” ifadesi farklı göç ve yerleşim evrelerini bir araya getirir. Faruk Sümer, “Oğuzlar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Oğuzların Aşağı Seyhun’a VIII. yüzyılın sonlarında geldiklerini, Peçeneklerin bölgede daha önce bulunduklarını belirtir; Kıpçakları ise Oğuzların kuzeyindeki Kimek topluluğuyla ilişkilendirir.↩
- 109Emine Yılmaz, PDF’den Bizans Kaynaklarında Oğurlar/Oğuzlar için bir çizelge yer vermeliyim. a) On Ogur-Unnogur-Unigur/Onoğuz, b) Onogundur-Unnogurdur/Onoğuz, c) Şaragur-Sarıogur/Sarıoguz/Saroğuz, d) Utigur-Uturgur/Otuzoğuz, e) Kutrigur (kudurgur)/isyancı f) Bulgar, g) Macar diline pek çok Onoğur/Bulgar/Türk unsuru geçmiştir. Bulgar kavim adı muhtemelen karışık anlamınına gelen Eski Türkçe Bulgar kelimesiyle aynıdır. Macarların Onoğur/Bulgar Türkleriyle Volga ilk dirseği civarında herhangi bir yerde birlikte yaşadıklarına işaret etmektedir. Bu kavmin oradaki çok eskiden beri Çuvaş olarak adlandırılmaktadır, bunların dili 1000–1300 yıl zarfında çok önemli fonetik değişikliğe uğramıştır. Onogur Türkçesinde, Oğuzların Z sesi yerine R sesinin, Ş’sesi yerine L sesinin kullanıldığını görüyoruz. Macarlar VI. YY ortalarında Batı Göktürk İmparatorluğunun hakimiyeti altına girdiler. Bu durumda Bizans tarihçilerinden öğrendiğimize göre Macarları XI. YY’da bile Türk olarak adlandırdıklarının nedenini anlıyoruz. (laslo Rasonyi, Doğu Avrupa’da Türklük. s. 88 Selenge Yay. 2006.) Bulgarlara döndüğümüzde aktaracaklarımız var. Volga Bulgarları, Onogur Bulgarları üzerinde denetimi kaybedince haraç alamadılar. Haraç vermeyenler yollara çıkmak zorunda kaldılar. Azak Denizi’nin Kuzeyine ve peşlerinden gelen Macarlar Onları itince şimdiki Bulgaristan topraklarında yerleşerek Bulgar Hanlığını kurarak yerleştiler. Bu süreç (IX. yüzyıl ortalarında oldu.).Onogur boyları artık Bulgarlar peşlerinden gelen Macarlar’ın gölgesinde kalmıştı. Macarlar Volga ile Güney Urallar arasından yola çıkan bir Fin kavmiydi. Türklerin yaşam tarzını benimseyip ağır ağır Batıya ilerlemişlerdi. Avarların boşalttığı topraklar da devletlerini kurdular; aralarında ve bu dönemde Onogurlar vardı ve hala onların içinde dilsel ekileri varlık gösteriyordu. Doğudan gelip Kuzey Karadenize yaslanmış Şimdiki Ukrayna toprakları üzerinde Bu değişik aralıklarla ama peşpeşe yerleşimler (9.YY’dan başlayarak-10.YY başına kadar tamamlandı.). 1071 Ağustosunda Selçuk Sultanlığı Malazgirit savaşında Bizans’ı (Doğu Roma) yenmiş Anadoluya girmişti.↩
- 110İç Asya, Amur nehri yukarı kavşaklarından Büyük Çin Seddi doğrultusunda uzanan düzlükler var. Bu düzlükleri Güney’den ayıran bir barikatlar dizisi ve dünyanın damı sayılan Everest ve Gaurişankar tepelerinin bulunduğu Himalaya sıra dağları, tepeleri ve sıcak iklimli ve yaz yağmurlarını keser. Bölge, Hindistan ve Hint Okyanusu’nun verimli ögelerinden mahrum kalır. Ancak güneydeki bu barikatlerin benzer başka engelleri de vardır. Bunlar Himalayalar gibi görkemli Tanrı dağları, Pamir gibi eski yüksek oluşumlarla Cungarya bölgesine uzanır. Böylece Bozkırın güneyindeki ikinci barikatler Bozkırın Volga’ya uzanan düzlüklere başlangıç sınırı olur. Bu doğal barikatin kuzeyinde Altay ve Sayan sıradağları ve tepeleri vardır.↩
- 111Edueard Chavennes Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri. S.↩
- 112Sasaniler devlet ve hanedanının kurucusu Ardeşir’dir. Ardeşir Devlet dinini Zerdüşlük diye ilan etmiştir. Ancak Bizans’taki büyük ayrılıktan sonra İran, Hristiyanların sığındığı ve örgütlendiği bir yer olmuştur. Özellikle 5. asırdaki gerçekleşen Efes Konsili’nde mahküm edilen Patrik Nestorius taratarları bu bölgede tutunmuş, hatta doğu Türkistan’da bile örgütlenip Nasturi mezheplerini yaymışlardı. Maniheizm, Mani tarafından III. yüzyılda kurulmuştu; V. yüzyıldaki Nasturi ayrılığının sonucu değildi. I. Şapur döneminde korunmuş, I. Behram döneminde ise ağır baskıya uğramıştı. Buna rağmen İran dışına da yayılarak varlığını sürdürdü.↩
- 113İran’ın Sasaniler dönemi 226–651 olarak gösterilir; başlangıç için Ardeşir’in Partlara karşı zaferi esas alınırsa 224 tarihi kullanılır. 226 taç giyme, 651 ise son hükümdar III. Yezdicerd’in ölüm tarihidir. 633 yılında başlayan Müslüman Arap –Sasani çatışmaları sonunda kazanan Müslüman Araplar kaybeden Sasaniler ve tarafsız kalan Türkler olmuştu.↩
- 114Mes‘ûdî, Muruç Ez Zehep (Altın Bozkırlar) s. 142 Selenge Yay., 2011… “İçinde Bulunduğumuz H. 332 yılında Bulgar Hükümdarı Müslüman’dır. Üçyüz on yılından sonra gördüğü bir rüya sebebiyle Muktedir Billah zamanında Müslüman olmuştur. Oğlu hacca gitmiş, halife Muktedir ona siyah bir sancak ve hediyeler verdi. Bir camileri vardır.” (Not. İ. G Halife Muktedir 908–932 yıllarında Abbasi Halifesidir.)↩
- 115İlber OrtaylıTürklerin Tarihi s. 114 Timaş Yay., 2015↩
- 116Mes‘ûdî a.g.e. s. 231. Kronolojik olarak Akhunlar dönemine geliyor, Mes‘ûdî de Akhun Hakanına Türk Hakanı diyor. Göktürk ilişkileri Anuşirvan (531–579) dönemiyle başlıyor ve Hürmüz (Türkzad) 579–590 tarihleri arasında devam ediyor. Anuşirvan zamanında ve daha öncesi Sasaniler Akhunlara vergi verirlerdi. Göktürklerle yapılan ittifak neticesi Türkler Akhunları yenince vergi vermekten kurtuldular. Dönem için düşünürsek Dokuz Oğuzların akrabaları Aral Çevresi Bozkırları’nda Oğuzların oluşması, On-ok kolunda yer almaları yaygın bir görüştür.↩
- 117Eduard Chavannes, Çin Kaynaklarına göre Batı Türkleri. s. 29. Selenge Yay. 2007. Mustafa Koç çevirisi. “Türklerin Ju-janların peşinde Hazar’ın kuzeyindeki Eftalit topraklarına ulaştıklarında burada eftalitlerin metbuları Ogurları örgütlediler. Ju-janlar tarafından sürüklenerek Avrupaya girdiler. Burayı bir sıçrama noktası olarak kullanmak amacındaydılar.” der. Tarihçilerin bazıları da: Çince A-ba denilen Aparların Türklere tabi olmayan, yani Türgişlerin içindeki asi olan kesimin peşinde olduklarını yazarlar. Abarlar Volga doğusunda Eftalitlerin metbu boyu Ogurları da örgütleyip eskiden acımasız bildikleri istilacı Avarlar (Apar) adını da yüklenirler paldır küldür Avrupa yollarına düşerler. Türkler de onlara yetişemezler. Öyleyse: Avrupa’ya giden, Macaristan’ı yurt yapanlar, Avarlar değil, Sahte Avarlardır, aslında onlar Ogurlar’dan bir bölümdür. (bk. Artamonov, Hazar Tarihi) Ogurlar ise bilindiği gibi Oğuzların kardeşleridir R’li Türkçe konuşurlar, (bk. Oğuz Kağan Etimolojisi üzerine/N. A. Baskakov, Türkçe çeviri, 47340/20 no ile Aksaray Dev. Kütüphanesi) Aslında R/L’li Türkçe için bu yaklaşım genel kanıdır.↩
- 118Muharrem Ergin, Orhun Yazıtları, 2003.↩
- 119Soğdlar İranî Ari bir kavim. Toharlar’nın İranlı değil İç Asyalı olduğu, ve buradan önce batıya ve devamla Anadolu’ya, sonra doğuya Kuzey Çin’e kadar olan bölgelere göç verdikleri yaklaşım da alıntılarımızda vardır. Toharcanın bilim dünyasında tanınması ve çözümlenmesi XX. yüzyılın başında ilerlemiştir. Toharca ile Hititçe, Hint-Avrupa dil ailesinin ayrı kollarıdır; bu akrabalık tek başına halkların Anadolu’ya göçünü kanıtlamaz.(bk. D. Sinor derlemesi. /Narain b. s. 214.) Karşı bir görüş var. (C.McEvedy, İlk Çağ T.A s. 25,26) çalışmamızda işl. di“Bugün Kırgızistan dediğimiz yerde Toharya (Döger) Türkleri hakim, … Düşünün Türklük elektirik gibi çarpıyor, kullanılıyor fakat bunun menşei ne? Türk tarihinin kaynakları çok kısıtlı ve karanlık. MÖ.2000’e 1000’e, yahut milat sınırına ulaşamıyor.” diyor Sayın hocamız. Türklerin Tarihi. İlber Ortaylı a.g.e. s. 113. Aynı kaynağın 15. Sayfasında Oğuzların Döger kolunun eski Toharlar’dan geldiği kabul edilse de, Toharlar Aryen bir grup olduğu bilinmektedir. Öte yanda bugünkü bölgede olan Kıgızlar’ın da Oğuzlardan olduğu ileri sürülür. (Kıgız bilginler içinde yöntemsiz iddialarla kendi kavimlerini İskitlere ve Toharlara bağlayanlar olduğunu da unutmayalım). Karşı bir teori olarak İskit tipi Aryen göçebeleri, bölgenin eski sakinleri ve o halkın cedleri olarak gösterenler de vardır. Böyle problemler Avrasya’nın büyük halklarından olan Rusların kökü tarihi için de Slav kökenli ve Norman kökenli teorileri vardır. Rusların isminin İsveçli Varegler tarafından konduğunu ve oluşumlarının bunlara bağlayan Norman teorisi gibi…”Rus adı İsveçli Varegler’in bir kabilesinin adı. Slavlar’ın değil. Dokuz-Oğuz ve Uygurlar konfederasyonun tartışılması da tarihçilerimize açıktır. (İlber Ortaylı s. 113), (1.Göktürk Hakanlığı’nın yapısında devletin adı Türkler. Çin tarihçiler yazılımlarında Türklerle savaşılır/barışılır. Çin yazılımında Tu-chueh(Tu-kui)dir. İG)↩
- 120Mehman Musaoğlu, Türkolojinin Çeşitli Sorunları Üzerine Makaleler–İncelemeler, Kültür Bakanlığı Yay., 1. baskı, 2002, s. 279. Çin’e komşu olan bölgelerde ve Çin ile sıkı askeri ve siyasi ilişkilerde bulunan kabilelere Çinli tarihçiler Tatar olarak adlandırıldılar. Fars tarihçisi Reşidüddine göre Moğolların yükselişine kadar Tatarlar çok güçlü bir toplumdular. O zaman birçok kabile(Türkler ve Moğollar) Tatar ismini kabul etmişti. Moğolların yükselişiyle Tatarların yenilgisi ve tabiyeti başladı. [Kaşgarlı Tatarları boy listesinde anar; dil bölümünde ise kendi konuşma biçimleri yanında Türkçe bildiklerini de belirtir. Bu kayıt, bütün tarihî Tatar topluluklarının başlangıçtan beri tek dil konuştuğunun ispatı sayılamaz. Karşılaştırma: Atalay 1985, I, s. 28–30.] Rusya’da Tatar etnonimi (İdil Tatarları, Kırım Tatarları, Sibirya Tatarları, Dobruca Tatarları) veya tarihi varisliğe göre Bulgar Tatarları vs olarak adlandırılmaktadır. Tataristan’da resmi dil Tatarca olarak isimlendirilmiştir. Bu dil uluslararası literatürde yazılsa o zaman sadece Tatar dili değil İdil veya Bulgar Tatarları?’nın dili olur. İdil Tatarları deyince Orta İdil ve Urallarda yaşayan Tatarlar anlaşılmalıdır. Şimdilerde Onlar kendilerinin Tatar değil kendilerine Bulgar diyorlar.yukarıda işaret edilen gibi Bulgarlar Türki kavimdir.↩
- 121Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 46. Kuzey Çin’den sürülmeye ilişkin anlatıyı aktarırken MÖ III. binyıl ile Çu (Zhou) sülalesinin dönemini birbirine karıştırmamak gerekir. Çu dönemi MÖ XI–III. yüzyıllara yerleşir. Bu konu, zaman bakımından hayli çelişkilidir. İkinci bir görüş olarak Deguignes sih-ma-Chen’e dayanarak, MÖ 1200 civarında Hun devletinin kurulduğunu kabul etmek zorudayız. O dönemde Hunlar Ho-pei’den Bargöl’e kadar uzanan bölgede yaşıyorlardı. Ve Çin’e bazı saldırılar düzenliyorlardı. Çinli’ler onları Gobi Çölü’nün kuzeyine kovaladılar. Dolayısıyla onların Glazkovo ve Andronovalılar’a ulaştıklarını düşünebiliriz.↩
- 122L. N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler.s. 35↩
- 123Pr. Dr. Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Döneminde Batı Bölgeleri. T. T. K. B. 2012↩
- 124Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay., 2014, s. 312, 317; aynı yazar, “Güney Rusya Bozkırlarının Halkları”, çev. Ayda Arel, aynı eser, s. 346, 349. (Tarih dizimi için farklı görüşler vardır; ayrıca bk. L. N. Gumilev, Hunlar.)↩
- 125A. Z. Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş s. 35↩
- 126Orta AsyaTürk İmparatorluğu. s. 61↩
- 127S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, çev. Muvaffak Duranlı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay., 1996, s. 21.↩
- 128S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, çev. Muvaffak Duranlı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay., 1996, s. 15.↩
- 129S. Y. Bayçarov. a.g.e. s. 34–35↩
- 130Erken İç Asya Tarihi Denis Sinor derlemesi, Peter Golden yazması s. 315 iletişim Yay. 2014↩
- 1311. Muallâ Uydu Yücel, İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler, s. 87. TTK Yay., 2007, 2- L. N.Gumilev, Rusçadan çev. Ahsen Batur. Eski Ruslar ve Büyük Bozkır halkları. s. 39 Selenge Yay. 2003. 3-Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası.s 441992.Sabancı Ü.2005 bas. s. 44 “888 yılında (Yukarıda anılan) Rus devletinin Kara Deniz’e doğru uzanan güney sınırları belirsizdi. Yeni bir Türk Grubu Peçenekler doğudan gelmiş, bozkırın hakimiyetini ele geçirme mücadelesinde Macarlar ve Hazarlara rakip çıkmıştı. Rusya büyük ırmakların denize ulaşan aşağı akımlarını ele geçirmek istiyordu ama boşuna bir çabaydı bu. Peçenekler, batı komşuları Macarlar ve onların Batısında Bulgar Hanlığı vardı. Rusyanın doğu komşuları Peçenekler ve Volga Bulgarları vardı. Türki göçerlerin peşinde Oğuz Türkleri hareket halindeydi. Göçebeler Vareng Rus devletinin kuruluşundan sonra Slav kabilelerinden düzenli haraç alırlardı, yıllar boyu almayı sürdürdüler.↩
- 132Erken İç Asya Tarihi, Deniz Sinor (derleme). Peter B. Golden. Mete Tunçay ter. s. 318↩
- 133Mualla Uydu yücel, İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler. s. 69. TTK Yay. 2007↩
- 134LN Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013) s. 303↩
- 135Prf. Dr. Ayşe Onat. Han Hanedanı Tarihi, Batı Bölgeleri, Çin Kaynaklarında Türkler 45 devamı. TTK. 2012 (Türkler için Çin yıllık yazarlarını taraflı bir gözle ‘aç gözlü, sözüne güvenilmez’ gibi yargıları her zaman görülür İG)↩
- 136C. Baysal, İ. Togan, G. Kara, Çin Kaynaklarında Türkler Eski Tang Tarihi (Chi T’ang-shu) TTK Yay. Ank.2006 Türkler bölümü↩
- 137Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 320. Notta anılan Hudûdü’l-âlem, müellifi bilinmeyen ve 372 (982–83) yılında yazılmış bir coğrafya eseridir; İbn Fadlan’a ait değildir.↩
- 138L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 136.↩
- 139Colin McEvedy, Orta Çağ Tarih Atlası. Orta Çağ Tarih Atlası s. 30.İS.651 tarihinde Hazarlar hızla yayılma sürecine girmişlerdi. Alanlara otoritelerini kabul ettirdiler. Büyük Bulgar Hanlığı’nı parçalayıp, bu hanlığı oluşturan boylardan bir kısmını Bölgenin yukarısına, iki kabileyi de Tuna boyuna sürdüler. Bulgar Hanlığının kurucuları Onogur Bulgarlarının bir bölümü Karadeniz boyunca Tuna bölgesine girdiler. İleride burada Bulgar Hanlığı’nı kurup genişleyecekler. Bulgarların batısında yine bir Türki kavim Avar Devlet sınırları vardı. Hazarlar’ın Doğu bozkırlarında önemli bir olay Batı Göktürk İmparatorluğunun çöküşüydü. Araplar Ceyhun Irmağı’na kadar ilerlediler.↩
- 140Kaşgarlı Mahmud, Divanı Lügat it Türk, Besim Atalay çevirisi TDK Yay.; karşılaştırılan nüsha: c. I, Ankara 1985, s. 28–33 (PDF 33–36) “Türkler aslında yirmi boydur. Bunların hepsi Nuh oğlu Yafes, Yafes oğlu ‘Türk’e dek ulanır… Bunlardan her bir boyun birçok oymakları vardır. Sayılarını ancak Tanrı bilir… Her birinin bulunduğu yeri bilirim. Rum (Bizans) ülkesine en yakın olan boy Beçenek’dir. Sonra Kıfçak, Oğuz (Uğuz), Yemek, Başgırt, Basmil, Kay, Yabaku, Tatar, Kırgız gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar. Bu boyların hepsi Rum ülkesi yanından doğuya doğru şöylece uzanır gider. Çigil (Çiyil), Toxi, Yağma, Uğrak, Çaruk (Çarık), Çomul, Uygur, Tangut, Xıtay. Kıtay, Çin ülkesidir. Sonra Tawgaç gelir; orası Maçindir. Bu boylar Güney ile kuzey arasında bulunur.” s. 28. Konuştukları dile gelince “En açık ve doğru dil, [ancak bir dil bilip] Farslarla karışmayan ve yabancı ülkelere gidip gelmeyen kimselerin dilidir. İki dilbilenler Soğdak, Kençek, Argu boylarıdır. Gezginci olarak yabancılara karışanlar Xotan, Tüpüt halkıyla Tangutların bir kısmıdır. Bunların ayrıca dilleri vardır. Türkçeyi iyi konuşamazlar. Çomul boyunun da ayrı bir dili vardır. Türkçeyi iyi bilirler. Kay, Yabaku, Tatar ve Basmil boyları da böyledir. Kırgız, Kıfçak, Oğuz, Toxi, Yağma, Çiğil, Uğrak ve Çaruk boylarının öz Türkçe olarak yalnız bir dilleri vardır. Yamaklarla Başgırtların dilleri bunlara yakındır. Rum diyarından Peçeneklere kadar Suvar, Bulgar dilleri Türkçe kavramların sonu kesilmiş bir Türkçedir. Arguların dili çapraşıktır. Kaşgar’ın Kençekçe konuşan köyleri vardır. Şehirde Hakaniye Türkçesi kullanılır. Öbür Türkler yolcuya ‘yelkin’ Oğuzlar ve Kıpçaklar ‘Elkin’der. Türkler koyuna ‘koy’ derler, Argular ‘kon’ derler. Türkler yoksula ‘çıgay’ derler, Argular ‘Çıgan’ derler. Türkler ‘men bardum’, Suvarlar, Kıpçaklar Oğuzlar ‘ben bardum’ derler. Rum ve Rus ülkelerine kadar uzanan Bulgar, Suvar, Yemek, Kıfçak boyları ‘ayak’ sözcüğüne ‘azak’ derler. Öbür Türkler ‘adhak’ derler…” s. 30 ve devamından seçmeler.↩
- 141İlkçağdaTürkiye Halkı. Bilge Umar s. 103 İnkilap kitabevi Baskı Teknografik Matbaacılık. ‘Trukki’ halkı için ek bilgim var: Kıymetli Bilge Umar’ın izni olmaksızın eserinden alıntı yaptığım için özenle özür diliyorum. Ancak yine kendisinden özür dileyerek böyle bir rastlantıyla da olsa kavramı çağrıştıran ‘tturakke’yi notuma ekledim. (İG).↩
- 142Bilge Umar a.g.e. 104. Ayrıca ekleyelim: Róna-Tas, Çin yıllıklarındaki Altın Dağ–miğfer rivayetini aktarır; ardından Hoten Sakacasındaki tturaka (örtü/kapak) sözcüğünü karşılaştırır. Bu, komşuların Türklere kesin olarak bu adı verdiği sonucunu tek başına kanıtlamaz. Ergenekon’la kurduğum çağrışımı da bu kaynak aktarımından ayrı tutmalıyım. András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 25, Nobel Yay., 2013.↩
- 143A) Çanakale bölgesinin Antik adı Troas (5.kit 26.par.).B) Truva’nın Homeros’ta adı Troya,(ilyada, 3. Bölüm 2.satır) bölgenin başkenti, (İleri zamanlarda) Lidyalılar, Herodotos’ta Umbria’ya ulaşıp kentler kurmuşlar; bu, Lidyalıların anlattığı göç rivayetidir. (Herodotos, I. kitap 94 pr.)↩
- 144İlber Ortaylı. Son İmparatorluk Osmanlı s. 95 Yimaş ya.2006. Roma için ayrıca notları var. İstanbul’un fethi döneminin İstanbul Rumları kendilerine Romalılar derlerdi. Romanın alınması Roma iktidarını Türklere geçmesi demektir. XVI. yüzyıl Alman Hümanisti H. Wolf İstanbul’a Bizans deyiverdi. Romanın iktidarı ölmez, ölse ölse Bizans iktidarını ölüre getiriverdi işi. İstanbul’daki Romalılar bu yüzden söylendiği gibi Helen değildir. Onun için Türkler ahaliye Rumi yani Romalı derlerdi. (Göktürk yazıtlarından Prum yazılımı ile bilinirdi. İG)↩
- 145Erken İç Asya Tarihi. Derleyen Denis Sinor. s. 183↩
- 146L. N. Gumilev. Hunlar (5. bs., 2013), s. 414 Gumilev, Hunlar, 5.bs.,2013, s. 413–414 ve545. On altı görevli ve yabgunun akrabaları kaydı Ordos Hunları bağlamındadır; Mete dönemi için doğrudan kayıt değildir.↩
- 147S. G. Agacanov. Oğuzlar. s. 189↩
- 148İlk rus Yıllıklarına Göre Türkler. s. 118–119 TTK Yay. 2007↩
- 149Denis Sinor (derleyen) Erken İç Asya Tarihi-Peter B. Golden)s. 311 İletişim Yay. 2014↩
- 150Wilhelm Barthold (Hasan Eren çev.) Türk-Moğol Ulusları Tarihi s. 17 “Kaşgarlı Mahmud’un Türk kavimlerinden biridir dediği Bulgarların bir bölümü olarak Suarlar var. Suarlar aynı zamanda bir kavim ve şehir adı. Çuvaş adının (Ç batı dillerinde S sesini verir) Suar adıyla dil (lenguistik) bakımından kurala uygun bir biçimi olduğu yolunda bir görüş vardır.↩
- 151Bilaistisna denilebilirdi, ama kavramın sonuna olumsuz ek (sız) gelince artık kavram Türkçedir. Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde ‘istisnasız’ sözcüğünün karşılığı ‘ayrıksız’dır.↩
- 152Wolfram Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, çev. Nimet Uluğtuğ, Türk Tarih Kurumu Yay., s. 90; Beyazıt Kit.12935 kayıtlı↩
- 153Mustafa Köymen, “Hsiung-nu’ların Tuku (T’u-ko) Kabilesi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 3/1 (1944), s. 59. ‘Tu-ku’ Türk kelimesinin transkripsiyonudur’. Hunlar L. N. Gumilev s. 414.Gumilev’in 16 üst düzey görevli ve Tu-ku soyunun iktidarı anlatımı, Hunların 2013 baskısında IV. yüzyıl Ordos Hunları bağlamındadır; Mete dönemi için doğrudan kayıt sayılmamalıdır.↩
- 154A) Chavannes T’ang’lar Devrinde İki Türk Prensesinin Mezar Taşı Kitabesi s. 38. B) Şan-yü Hsiung-nular’ın büyük şefi Mo-tun (Mete=Batur)un Çince ünvanı Şan-yü’dür. Bumin için Chavannes’ın Fransızca metninde İli Kağan unvanı verilir; şan-yü ile aynı unvan gibi sunulmamalıdır. (Chavannes 2007 bas. Batı Türkleri s. 69)↩
- 155L. N. Gumilev selenga ya. Hunlar (5. bs., 2013) s. 63, 64.↩
- 156András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş. s. 44–45 çev İsa Sarı, Nobel Yay. 2013↩
- 157András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel Yay., 2013, s. 44.↩
- 158A. Róna-Tas a.g.e. 46–47↩
- 159Bilge Umar. İlkçağda Türkiye Halkı, İnkılâp K.1999. Sh100-101. “ Hitit dilinde ‘Tarkhu’ diye bir fiil vardır. Kuvvetli, yetkin olmak gibi anlamlara gelir. (Eserin yazarı, Sturtevant, Eti dili, s.189 eserinden almış.) Hititlerin, Luvilerden geldiğini luvice de olsa torun Hititlerin ‘tarkun’ diye bir tanrıları olduğunu, sözcük anlamının ‘ egemen, buyruk veren, egemen’ olduğunu (yazar, Alferd Heubeck’ten lydika, Erlangen. 1959. S 34’ten almış.) Göktürklerde Tarkan, devlet hiyerarşisinde bir unvan, tarkan buyruk yürüten anlamındadır.(anıtlarda kavram kullanılmıştır).” El Buruni tarkhun sözcüğünün tarkhan sözcüğü ile eşanlamlı olduğunu,(J.w. Hausende, DasArabıche Reıch un berlin’de basımış kitabından 207. sayfadan alınmış) ve bu söyleneni doğru bulmuş, oysa Frye’nin Sovyet Bilgini Smırrnov’a katılarak vardığı sonuca bakılırsa, Arap tarihçilerinin yazımına göre tarkhu diye okunan unvan Soğdiyana yerli dilinde ‘Türkhun’ diye okunmalıdır.↩
- 160Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, A. K. Narain s. 214↩
- 161Çin Tarihi W. Eberhard Beyazıt dev. Kütüphanesi. 951/294903 kay. No. İlgili bölümler. . “[Moğol kültürünün batısındaki bu erken kültürün toplulukları, sonraki Türk halklarının muhtemel atalarıyla ilişkilendirilir.] Bu kuzey batı kültürü de menşei bakımından, bir avcı kültürüdür ve sonra çoban kültürü oluşmuştur. Bunun yanında [kayda değer] ziraat (özellikle buğday ve darı) vardır. Moğolların en önemli uğraşısı sığır, Türklerin ise sığır değil attı, Bozkırlarda koyun gibi küçükbaş hayvancılık yapalar. Çin kaynaklarından öğrendiğimize göre, bu kültürün merkezi Shensi ve Kansu eyaletleridir. Onlar ilk görüldükleri MÖ.3. binin ortalarında bile, sonraları taşıdıkları vasıflara haizdiler. [Şensi ve Kansu, Türklerin asıl anayurdu olarak gösterilmez; yayılmanın bir sınır bölgesi olabilir.] (a.g.e. s.17)” Kansu, Sincan Uygur bölgesinin komşusudur. Feyzabat (Afganistan), kuzeydoğudaki Bedahşan’da, Kökçe (Kokcha) Irmağı kıyısındadır. Hunların bir kısmı buralardan, bir kısmı Tanrı Dağları doğu kenarı ve Büyük Altayların geçit verdiği Cungarya kapılarından Balkaş bölgesi ve Kazak Yaylalarına, Kuzey’e (Doğu) Altaylar’a yayılacaklar. Türkleri, daha iyi anlamak için bu bölgenin (Kuzey) Hunlarını, bilmek gerekir.↩
- 162Herodotos, Herodot Tarihi 5. Kitap 13, 14,15. Paragraflar.↩
- 163Herodotos, Herodot Tarihi V.kitab açıklamalar 172 sırano’da. “Paionya’lıların aslında Trakya’lı ve İllirya’lı olmadıkları, buralara dışarıdan geldikleri söylenir. Siroz (Serez) ovasında oturdukları anlaşılıyor.↩
- 164Wilhelm Barthold (Hasan Eren tercümesi), Türk Moğol ulusları Tarihi s. 1. TTK Yay., 2006↩
- 165De Guignes’in 9 ciltli Büyük Türk Tarihi adlı eserinde MÖ 2000 lerde Çinliler Tatar ve Moğol ülkesine Şang-yung (Barbarlar ülkesi), buralarda oturanlara Kuei-fang (ne söylediği anlaşılamayan) burada oturan ve diğerlerinin egemeni Hunlara Hyong-nu derlerdi. MÖ 1266 yılında ölen Çin İmparatoru ‘Wu-ve’ onlarla savaşmıştı. MÖ 900 lü yıllarda ölen I-vam zamanında Çin’e akınları yoğunlaştı. Kim nehrine kadar Çin içlerine girdiler. Bitmez tükenmez akınlar sonunda çareyi MÖ 209 yılında Si-hoam zamanında ancak tamamladıkları Çin seddinde buldular. Bu tarih Çin tarihçilerine göre Tu-man’ın oğlu Mo-tun’un Hyong-nuların başına geçtiği tarihtir. 42. Devrin 29.yılına rastlar. Diğer taraftan söylenenleri Harzem Sultanı Bahadır Han’ın Oğuz Han destanıyla örtüştürmeye çalışıyor. Oğuz Han yukarıdaki zamanlardan bir zaman (bu konuda ayrıntılar var) Oğuz babası Kara Han’a isyan ettiğinde kendine katılanlara İgur(Aygur) adını verir. Kaşgar, aksu, Taşkent, Semerkant dolaylarını alır. Azerbaycan’ı, Ermenistan’ı, Anadolu’yu, Suriye’yi alarak Pers ülkesinin fethini tamamlar. 116 yıl yaşadıktan sonra geriye 6 oğul bırakır, adları; Gün, Ay, Yıldız (Yolduz), Kuk (Gök), Dağ, Deniz. Komutanlarından birinin oğlu ağaç kovuğu içinde doğduğundan Kıpçak (Ağaç kütüğü), adını verir. Kıpçak boyunu, Tin (İstroz, Don?) veYayık kıyılarında oturan Urusları, Vlaksları, Macarları, Başkırtları itaat altına almaya gönderir. Kaynakta Pek çok Çin Hanının isimleri geçiyor. 9 ciltte Hunlardan başlayıp klasik kronoloji ile Tatar ve Moğolların genel tarihini işliyor.↩
- 166M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992, s. 12; s. 16 ve devamında Kartlis-Ckhoverba’da Bun Türkîler/yerli-Otokon Türkîler ve Kıpçaklar anlatılıyor. Destanî Orbelyanlar Tarihi’nde Çenesdanlılar (Türkler) bahsi işleniyor. Bu konular eserde s 22 ve devamında Kafkaslar’da Kıpçaklar ele alınmış.↩
- 167Mes‘ûdî a.g.e. s. 165 Çeviren Ahsen Batur. Ahsen Batur dipnotunda, Becna diye Bir Türk boyu hiçbir kaynakta yoktur. Becna’da Becnak’ın Farslılaşmış şeklidir. Nukerde ise Marquart’a göre Macar adının değişik bir şeklidir.”açıklama yapmış.↩
- 168Tarkhun (Anadolu’da III. Binlerde Luvi baştanrsının adı,’egemen olan’), Hitit dilinde tarkhu (kudretli olmak), Ana Darkhan (Yakutlar’da bitki tanrıçasının adı) “ Bilge Umar İnkilap Yay., 1999 bas. İlkçağda Türkiye Halkı s 101 Asyada Göktürk döneminde görevli memur ünvanı:“ApaTarkan (Bilge Kağan yazıtı, güney yüzü 13–14. satırlar.) Tarkan: yüksek bir unvan, çoğulu Tarkat,” Talat Tekin 2006 Orhun Yazıtları 171↩
- 169İlkçağda Türkiye Halkı, Bilge Umar, s. 101, 102, 103,104↩
- 170Türklerin tarihi Doğan Avcıoğlu, s. 295 1. kitap↩
- 171Türkler, töre, dil ve kültür nitelikleri bir veya benzer olan insan topluluğudur. Türkçüler bunu kavim topluluğu ile karıştırırlar. Kavim aynı anadan ve babadan üremiş; içine hiç yabancı karışmamış kandaş bir topluluk demektir. Sözün kısası böyle bir toplulukta yoktur. Ulus kandaş ve ırksal bir topluluk anlayışıyla tanımlamamalıdır. Ulus, toplumsal bir olgu olup, dil, din, ahlak ve sanat bakımından ortak olan, yani aynı eğitimi almış bireylerden oluşan bir topluluktur. Türkçe konuşan ve ben türküm diyen herkes Türktür. (Türkçülüğün Esasları.2004 basımı s. 26. Ziya Gökalp) Bu kısa değerlendirme elbette Ziya Gökalp’in bu konudaki fikirlerini tanımağa yetmez. Şu kadar ki; Türkleşenler olduğu sürece Türklüğün ya da Türkçülüğün kandaşlıktan öteye olgularla beslendiğini görmemiz gerekir. (İG)↩
- 172L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 83.↩
- 173A. K. Narain, “İç Asya’da Hint-Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 240.↩
- 174Ord. Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan Umumi Türk Tarihine Giriş. Enderun kitabevi. s. 31…↩
- 175Colin McEvedy, İlk Çağ Tarih Atlası s. 25, Sabancı Üniversitesi Yay. 2005. Burada bir ilginç konuya işaret etmeliyim. Toharlar MÖ 2.250 yıllarında Altay grubu dillerin konuşulduğu bölgeye ulaşmıştır (s. 27 harita- dillerin dil bölgelerini bulunduğu harita s. 5). Şimdi: Oğuzların Döğer boyu vardır; bu adın Toharlarla özdeşliği ayrıca kanıtlanmalıdır. (Oğuz Han’ın oğlu Ay Han’ın boylarından, 24 Oğuz boyundan biri. (İG)↩
- 176Colin McEvedy, İlkçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., 2. baskı, 2005, s. 28–29. MÖ 2250’ lerde Mısır’da Mısır hiyoroglifleri, Ön Sümer yazısı ve gelişmiş çivi yazısı, Ön Elam yazısı ve gelişmiş linear Elam yazısı ve İndus Vadisi glifleri. Yazarharitasında okur/yazar bölgeyi isimlerle sınırlamış. (Coğrafya olarak Mısır sonra ince bir bölge ile Doğu Akdeniz, Lübnan, Filistin sonrası Suriye-Irak sonrası Horosan- İran- Basra devamında İndus. Harita burada kesilmiş.)↩
- 177Colin McEvedy a.g.e.↩
- 178Colin McEvedy a.g.e. s. 24↩
- 179Colin McEvedy. Age. s. 77. “Evedy’nin haritalarında MÖ 220 yıl dolaylarında onların batısında Yunan hanedanının yönetimi altında Baktriane ve Selevkoslar arasında Persisli yerli hükümdar yönetiminde Partia, kuzeylerinde Karadeniz bozkırları sonuna kadar ulaşmış Sakalar bulunuyordu. Toharlar haritalarda İÖ. 220 (dolaylarında) Baykal’ın doğusunda gösterilmeye devam etmektedir. Hunlar haritanın alanına girmiyor, ilginçtir ama (İÖ.170’te Çin Sınırlarında yaşayan Hint-Avrupa kökenli göçebeler olan Çine göre daha kuzeyde Dış Moğolistan’da yaşayan yine göçebe ama Altaylı olan Hyong-nu’lar tarafından ezici olarak yenildiler. Toharlar bölgesinde Balkaşın doğusundan gelen Yüe-çiler var. Şimdi Toharlar’la Yüe-çilerin (Çince olmalı) aynı kavim olduğunu onların Hunlarla ilişkilerini Çin tarihçilerinden öğreneceğiz. Hun Başbuğu Mete’nin Sarı ırmak kıyılarından Çinlilerin Ting-ling dedikleri Yüe-çileri Batı’ya sürdüğünü unutmayalım, artık bilmeliyiz ki Toharlar Hyong-nular’a çoktandır komşuydular ve ilişkileri olumlu seyrediyordu.İG)↩
- 180Z. V. Togan a.g.e. s. 424 haşiyeler bölümü. “Karaşehir’in Sanskritçe adı ‘Agni’dir. Toharca yazılar A ve B Toharcaları diye ikiye ayrılıyor. Bunlar kendilerine ‘Arsi’ demişler, Uygurlar da bunlara ‘Twgr (Tukhrı) diyorlar. Diğeri B şivesiyle Toharca; Kuça’da yaşayan Toharlar dili. A şiveli Karaşehir sahasında konuşulan Toharca’dır. (Türk anıtlarında onların izlerine rastlıyoruz. BK G 3’te Güney’de dokuz Ersin’e kadar ordu sevkettim / ‘Burası doğu Türkistan’da.’ İG.) Doğu ve Batı Türkistan ise Sakaların dönem yurdu., Sakalar, Wu-sun (Usun), As ve Tokharlar, Sarmat umumi ismi altında tanınmış olan Alan, ve As’lardan ibarettir ve bunların Türkleşmesi çok eskilerde olmuştur.” (Oğuz boyları içinde Döger, boyu vardır, kavram Toharlar’dan gelir. Bknz. İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi:2015) Göktürk boyları içinde İrani boy Alanlar’ın doğuya göç vermeden önce Türkleşenlerden gelen, Basmiller/Basmal (Yunanca’da karışık anlamına geliyormuş) vardır. İG)↩
- 181Denis Sinor(Derleyen) İç Asya’da Hint-Avrupalılar A. K. Narain. bölüm yazarı (Vikonsin Üniv.) s 209, 210, 214. (Kuça, Turfan ve Karaşar/Agni, Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde Hotan/H’oe-tien)-Kaşgar arasında bulunuyorlar. İG.)↩
- 182Colin McEvedy a.g.e. s. 25↩
- 183Denis Sinor a.g.e.↩
- 184Denis Sinor (derleme) İç asya’da Hint Avrupalılar, A. K. Narain çev. Levent Köker. s. 209. Mete’nin Sarı Nehir boylarında yendiği Ting-ling’lerin Tohar kökenli olduğu iddiası var. (Aynı eser, s. 212)↩
- 185Zeki V. Togan. Umumi Türk Tarihi s. 37 Enderun k.↩
- 186Z. Velidi Togan. a.g.e. s. 39’da Sayın Z. V. Togan, Yu-e-çi’lerle Tokharlar’ı iki ayrı kavim olarak ele alıyor. Denis Sinor ise Toharlar’ı, yer yer Çince isimleriyle Yüe-çiler diye takdim ediyor.↩
- 187A. K. Narain, “İç Asya’da Hint-Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., bölüm s. 209–244.↩
- 188Colin McEvedy, İlk çağ Tarih Atlası. s. 24↩
- 189Denis Sinor(Derleme, A. K. Narain’den çeviren Prof. Dr. Levent Köker) İç Asyada Hint-Avrupalılar. s. 214–215 konu için ayrıca detaylı alıntılarım var. (İG)↩
- 190Colin McEvedy. a.g.e. s. 39 harita↩
- 191Colin McEvedy a.g.e. s. 39 harita↩
- 192Denis Sinor. a.g.e. s. 214–219↩
- 193András Róna-Tas, a.g.e., s. 47; karşılaştırma: An Introduction to Turkology, 1991, s. 28.↩
- 194András Róna-Tas, a.g.e., s. 49; karşılaştırma: An Introduction to Turkology, 1991, s. 30.↩
- 195Denis sinör a.g.e. 210↩
- 196Denis Sinor a.g.e. s. 211↩
- 197Denis Sinor. A. K. Narain, Çeviren Prf. Dr. levent Köker bölümü.age. s. 209↩
- 198Wolfram Eberhard, a.g.e., s. 17.↩
- 199Colin McEvedy İlk Çağ Tarih Atlası. s. 25. 35↩
- 200Denis Sinor, Toharlar başlığı↩
- 201Eberhard. Çin tarihi s. 951↩
- 202İlber Ortaylı a.g.e.↩
- 203Denis Sinor (derleyen), Erken İçAsya Tarihi, T oharlar bölümü, A. K. Narain çalışmasından çev. Prf dr. Levent Köker.↩
- 204Denis Sinor a.g.e. s. 211 (A. K. Narain 6. bölüm.)↩
- 205LN. Gumilev Etnogenez. s. 97. Selenge Yay. 2004↩
- 206LN. Gumilev a.g.e. s. 98. “Toharlar için Gumilev’in yaklaşımları dışında görüşleri, Denis Sinor’un derlediği eserde A. K. Narain’in yazdığı bölümden alalım: “Tohar ve Diğer Hint Avrupa dilleri arasında bir fark var. Bu dilin iki lehçesi ‘A’ ve ‘B’saptanmış. A, grubu Turfan ve Karaşehir bölgesinde bulunmuş. Bunlar muhtemelen manastırlarda saklanmış ölü bir ayin diliydi. Batıda Kuça’da konuşulan ‘B’ lehçe ise ayinlerde ve ticari işlerde konuşulan lehçeydi. Bu iki lehçe dışında Çin Türkistanın’da M.S. 3. yüzyıldan kalma Tohar diline ait dilsel ögeleri içerdiğini belirtmek gerekiyor. En eski Avrupa lehçelerinden daha eski olduğu ve Tohar diliyle Hititçe’nin arasında benzerlikler olduğuna dikkat çekilmiştir. Toharlar Batı’ya yolculuklarında Küçük Asya’ya ulaştılar. Hititçe-Toharca denkliği kadar, diğer Hint Avrupa dilleri arasında denklik yoktur. Bu dilsel kanıtla İç Asya’nın ‘Tohar ülkesini’ Hint- Avrupalılar’ın ilk vatanı olduğu nu kabul etmenin önünde bir engel değildir. Tohar dilinin en eski kalıntılarının Bakteria’ya ulaşanlarda değil Doğu’da, yani iç Asya’da bulunmasının nedeni, burada kalan Küçük Yu-cıların bozulmayan dilinin olmasıydı. İç Asyada kalan (Küçük Yu-cı’lar) Toharlar, Eski Toharca konuşuyorlardı,” Derleyen Denis Sinor. Erken İçAsya Tarihi. (6. Bölüm) A.K.Narain yazısı, Wıskonsin Üniv. Çev Levent Köker s. 214↩
- 207(Derleme) Denis Sinor, a.g.e. Yazıyı yazan A. K. Narain Viskonsin Üniversitesi Prof Dr.levent Köker↩
- 208İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi, s. 113, Timaş Yay. 2015,1. baskı↩
- 209Gumilev. Hunlar (5. bs., 2013), s. 547↩
- 210Togan. Umumi Türk Tarihine Giriş s. 32–33↩
- 211Togan. a. g. e. s. 39↩
- 212Denis Sinor (yazı, A. K. Narain’den) s. 210↩
- 213McEvedy. A. g. e.↩
- 214A. K. Narain, “İç Asya’da Hint-Avrupalılar”, çev. Levent Köker, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor.↩
- 215Denis Sinor a.g.e. s. 213–214↩
- 216Umumi Türk Tarihine Giriş s. 31-32-33 özetler.↩
- 217A. Z. V. Togan a.g.e. s39 (Sinor’e göre Yüe-çi, Ayşe Onat’ta a.g.e. Çin tarih Atlasında Yüe-çi Taguri)↩
- 218Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, 1987, s. 17; Beyazıt dev. Küt.6113-87↩
- 219Prof. Dr. M.fahrettin Kırzıoğlu a.g.e. s. 47–48↩
- 220LN. Gumilev, Hunlar.2013, s. 558–559↩
- 221Gumilev, Hunlar (2013) s. 558↩
- 222M. Fahrettin Kırzıoğlu, 1992, s. 50. Dolaylı atıf: Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux, 1903 (Batı Türkleri üzerine belgeler).↩
- 223M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar, İlk Kıpçaklar(MÖ VIII.-MS VI. yüzyıl)- Son Kıpçaklar (1118–1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükümeti (1267–1578)-Ahıska-Çıldır Eyaleti Tarihi^nden- s. 217. TTK. Yay. 1992 sözcükleri bu dip notta veriyorum. a) Bayağı sözler: Avçı, Çöpçi (Çocukların boğazından çöp ve çekirdek çıkaran halk hekimi), Alp, zer (yer, Kıpçak-ağzı ile bu gün, Kumuk-Karaçay ağzı ile ‘cer’) il, el, kök-yar (gökışığı, şimşek) tangrı, Konak (Konuk, misafir), Akı (cömert). b) Rütbe adları: Khakan, khatun, cabgu/yabgu, Tarkhan (Feodal imtiyazlı), elteber (Belli bir bölgenin başkanı), Tukan (elçi), Tudın (yüksek rütbeli subay), Zer-tegin(Dağıstan’daki kıpçak soyundan ve Topkapı Oğuznamesinde anılan (Khorosan değil) ‘Kursan’bölgesi beyi), Şad. c) Kavim adları: Khaylen-Türk, Barsil(Borçalı. Bulgar, Onogur/Hunogur, Hun, Khazar, Ak-khazır, Ak-khazar (Herodotos’taki Agatir sonraki Agaçeri), Paçanık (Peçenek), Kankar (Kenger). Ç- Kişi adları: Avcı, Alp, Kazan, d) Yer adları: Hunasdan (Kafkalar kuzeyi), Turkestan (Khazar ülkesi), Çol/Çul (Dağıstan-Demirkapı-Derbendi çevresi),↩
- 224Göktürkler, Bulgarlar ve Hazarlar ayrı başlıklarda ele alınmıştır.↩
- 225Prof. Dr. F. Kırzıoğlu TTK bas 1992.Yukarı Kür ve Çoruk boylarında Kıpçaklar s. 54.↩
- 226L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 222–223.↩
- 227Sencer Divitçioğlu İmge kit.2005 bas. Orta Asya Türk İmp.61↩
- 228Gürcü destanî tarihine göre, MÖ VIII yüzyılda Kıpçaklar Kür ve Çoruk boylarında yerleşmişlerdi. (Kırzıoğlu, Musaoğlu a.g.e.) Alanlar Türk dilli kitabeler bıraktılar. (S. Ya. Bayçarov). Serebrennikov’un Etil boylarına Türk dilli göçü MÖ I. binyılın ilk yarısına yerleştiren görüşünü Gumilev eleştirir; kendi açıklamasında MS I. binyılın ilk yarısını önerir. (B. A. Serebrenikoff’tan alıntı, L. N. Gumilev Hunlar (5. bs., 2013) s. 261)↩
- 229L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 44. Yazarın bağlı yorumu: Volga/Kama Bulgarlarının ataları Ogurlardır. (bk. Avrupa Hunları) Ogurlar z’li Türkçeyle Oğuzlardır. (bk. Oğuzlar)↩
- 230Akdes Nimet Kurat, 2001 bas. Türk Dünyası s. 224↩
- 231Türkolojide Tatar dilindeki Bulgar olgusunun Çuvaş, Mişar olgusunun ise Kıpçak kökenli olduğu görüşü yaygındır. Bulgar olgusu kuzeydoğu, Mişar olgusu ise Oğuz dillerinin etkisi ile Güneybatı özelliklerine sahiptir. Bulgar orta diyalektini temsil edenler, Bolgar etnonominden olduklarını XX. yüzyılın ilkçeyreğinde bile kullandılar. Tatar bilim adamları kendi kimliklerinin altını çizerek (XVII- XX. Yy.başlarında) Bolgar (Bolgarski) gibi soyadını almışlardır. (Prof. Dr. M. Musaoğlu a.g.e. s. 281–282 özetler)↩
- 232Büyük Hyong-nu hükümdarı Mete ilkin Sarı nehir boyunda Ting-lingler (Oğuzlar/Ogurlar)i yenmiş, dağıtmıştı. (Bk. Hyong-nular)↩
- 2331304 yılında Tanca’da doğmuş İbn Battûta Kuzey Türk illerini gezmek için Sinop’tan Kırım’a deniz yoluyla gider. Sözü Batuta’ya bırakalım: “İndiğimiz yer, geniş göz alabildiğine bir ova olup, adı Deşt-i Kıpçak adıyla tanınmıştır. Deşt Türk dilinde ova demektir. Bu geniş ova boydan boya yeşillik ve çayır ise de ağaç olmadığından yakacak olarak tezek kullanılır. Bozkırın uzunluğu altı aylık yol tutar. Üçaylık zaman tutan bölümü Özbeg Han’ın, diğer üçaylık bölümü de çeşitli hükümdarların topraklarıdır. Bu sahranın yerlihalkı hırıstiyanlığı benimsemiş olan Kıpçaklardır. Onlardan yoculuğumuz için Araba kiraladık, bu arabayla ilkin Kefe’ye gittik.” (İbn Batuta seyahatnamesinden seçmeler MEB 1971 basımı s. 66–68) Kitapçıkta yazarın, uğradığı Kuzey Türk elleri hakkında bilgiler var. Bu illerin adları Kırım Batısında Baba Saltık, Soğdak; doğusunda Macar, Ökeg, Saray Berke, Saray Bartu, Beştağ, Hacı Tarhan, Saray’dır. Saray’ın doğusuna doğru gidilirse Harzem’e ulaşılır. Sary Berke şehrinden kuzeye çıkıldığında Bulgar şehrine ulaşılır. “Can Beğ kılavuzluğu ile Bulgar şehrine vardığımızda aylardan Ramazan’dı. Akşam namazını kılıp iftar edinceye kadar yatsı okundu. Yatsı sonrası vitir namazını kılınca da sabah oldu, şafak söktü. Orada mevsimi gelince günler de böyle kısalır” (a.g.e. s. 92)↩
- 234Mehman Musaoğlu TCKB 2002 bas. Türkolojinin Çeşitli Sorunları Üzerine Makaleler s. 284 “ Bulgar ve Suvar isimleri Yunan kaynaklarında Kafkasya ve Güney Kafkasya kabile adları olarak geçmektedir. Buna göre Bulgarların ve Suvar’ların Orta İdil (dikkat edelim, coğrafyanın bu bölgesine, yani Volga’nın aşağı akımlarına değil) yöresine gelmeleri VII-VIII. yüzyıllarda olamalıdır. Ancak yöredeki tarihi anıtlarla kanıtlanan bu durum önceden beri burada olmadıklarını göstermez. Sakaliba, Arapçadır, çoğuldur, tekili Saklab olacaktır. [Sakālibe, bütün kaynaklarda Kıpçaklar anlamına gelmez; Slavlar ve Slav kökenli köleler için de kullanılır.] Sakalibe içinde Bulgar kabileleri de yer almaktadır. V. yüzyıla ait tarihi eserlerde Bulgarların II. yüzyılda, kuzey Kuban’da yaşadığı, bir kısmının ise Ermenistan’a göç ettiği geçmektedir. Bulgarların, Hunlar içinde olduğu sık sık işaret edilmektedir. Türk Hakanlığı 633 yılında düştükten sonra, kuzey Kafkasya’da Kubrat(Kurbat)ın önderliğinde Büyük Bulgar Devleti’ni kurmuşlardı. Bir kısmı 676 yılında Tuna’ya göçetmişler birkaç kuşak sonra da Slavlaşmışlardı. ” M. Musaoğlu a.g.e. s. 284–289 özetler. “B.A.Serebrenikoff’a göre bugünkü Çuvaşçanın ana kaynağı olan türk dilini buralara taşıyanlar, Güçlü iradeye sahip muhacirlerdi, Avrupa’ya doğru itilmişlerdi ve Volga’nın aşağı akımlarını yurt edinmişlerdi. Bunun üzerine Türkizeban halklar iki dil grubuna ayrılmışlar: Bulgar ve Hazar. Hazarlar Volga’nın aşağı akımlarında kalmış, Bulgarlar ise iki gruba ayrılarak, bir grubu güneye, diğer grubu ise kuzeye doğru hareket etmiştir.” (L. N. Gumilev Hunlar s. 261 burada Gumilev’in bu tarih üzerinde eleştirileri vardır. Eleştirisi MÖ tarihlemesine yöneliktir; kendi önerisi MS I. binyılın ilk yarısıdır). Ne var ki Gürcü ve Ermeni kaynakları Serebrenikoff’u doğrular. (Kırzıoğlu: a.g.e. s. 16 devamı, İ. Kafesoğlu: Türk Dünyası s. 128, Mehmanoğlu: a.g.e. s 70 vb)↩
- 235F. Kırzıoğlu Kıpçaklar s. 39. 54↩
- 236Prof. Dr. Mehman Musaoğlu, TCKB.2002bas. Türkolojinin Çeşitli Sorunları Üzerine s. 285 M. A. Habiçev Aslar’ın (Alanlar) Türk diliyle Humar kitabeleri vardır (s. 21). Turçaninov Talas kitabelerini Türkleşmiş Alanların diliyle okumuştur(s. 15). (S. Ya. Bayçarov, TCKB.1996 bas. Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri)↩
- 237Mehman Musaoğlu a.g.e. S, 285↩
- 238Mehman Musaoğlu a.g.e. s. 287↩
- 239Togan Oğuz Han Destanı s. 124↩
- 240Togan’da Kıpçakların ataları Kanglılar iken, L. N. Gumilev’de Kanglar ve Torunları Peçeneklerdir.↩
- 241Togan a.g.e. s. 127↩
- 242F. Kırzıolu Yıkarı Kür ve Çoruh boylarında Kıpçaklar s. 12. Ayrıca bk. Mehman Musaoğlu a.g.e. s. 70↩
- 243Bilindiği gibi çalışmamızda Toharlar için Hint –Avrupalı (örneğin Colin McEvedy), yine Hint Avrupalıların anavatanları İç Asyalı olduğuna dair farklı görüşler var. (Örneğin. Denis Sinor)↩
- 244Bu grup için de Çinli yıllık yazarlarının verdiği Ting-ling adından hareket edersek, iki farklı görüşü vurgulamalıyım. (Ting-ling başlığı, Hyong-nu’lar çalışmamızda var.)↩
- 245Firdevsi, Şehname s. 371 Marif vek. Bas. 77355-I, kayıt no’lu Şehname’de 4507 No’lu satırda Afrasiyab’ın İran’lı Nevzer ile başlayan savaşları var. Daha önceki notlarımızda kurt görünüşlü Afrasiyab’ın, Türklerin Atası Alper Tunga olduğunu aktarmıştık.↩
- 246Mes‘ûdî Murüc Ez-Zehep s. 97 Selenge Yay. Arapça’dan çeviri, 2011, Ahsen Batur. Bozkırların ilk efendileri Hunlardan önceki devirlerden başlayarak büyük bozkırda çok etnisiteli göçebelerle Türkizebanlar karşılaşınca, Türk dili Bozkırın uç noktalarına kadar yayılmıştı. Türk dilli kavimlerin dilden dile yayılan yaratılış efsaneleri vardı. Göktürkler dönemiyle Bizans, İran sınırlarına dayanınca yeni bir soyağacı çıkıverdi. Nuh yeryüzünü oğulları arasında taksim ettiğinde Yafesin payına Doğu toprakları düştü. Çoğu Çin topraklarında yer tuttu. Huttelen sakinleri olan Hutteller; Ruvisan, Eşruşeneliler, Buhara ve Semerkant arasında yaşayan Soğdlar; Ferganalılar; Şaş, İsbicap kenti ve Farab; halkları bunlardandır. Bunlar şehirler ve köyler kurdular. Beraber yola çıkanlar bunlardan ayrılıp boz kıra dağıldılar. Türkler, Kharluk ve Tokuz-guzlar bunlardandır. Horosan’la Çin arasındaki Kuşan (Kuça) şehri halkı Dokuz-guz’dur. Onlardan daha savaşçısı, daha kudretlisi yoktur. Hükümdarları Uygur Handır. Mani dinine inanırlar. Türkler arasında sadece onlar bu inanışa sahiptirler. Kimaklar, Barshanlar, Magyarlar (Çağrılar) hep Türktür. Guzlardan savaşçısı Karluklardan yakışıklısı yoktur, hükümdarları Türk-Afrasiyab soyundan gelir.”↩
- 247Herodot Tarihi IV. Kit.5 paragraf “ Skth’ler kendilerini ırkların en genci sayarlar ve kökenlerini şöyle gösterirler. Bu ülke boştu. Önce Targita(os) doğdu (5.paragraf). Bunlara Skyth’ler adını Yunanlılar takmışlardır. İlk kralları Targit(aos)’tan, Darius’un ülkelerine karşı açtığı sefere gelinceye kadar ırkları diyorlar, hepsi bin yıldan öteye gitmez, tastamam bu kadardır(IV 5–7’den alıntılar). Bir anlatı daha var: Ben de bunu tutuyorum. Göçebe Skyth’ler Asya’daydılar; Massagetler’le yaptıkları bir savaştan yenik çıkınca Araxes ırmağını geçerek Kimmerlerin yanına göçtüler. .(11.paragraf). BugünSkythya’da Kimmer kaleleri vardır. Kimmer boğazı vardır. Bir Kimmer Bosporos’u vardır. Besbelli Kimmerler Skythler’den den kaçarken, Asya’dan geçmişler ve Khersonnesos’ta bugün Sinop’lu Yunan kolonlarının oturdukları kentleri kurmuşlardır…(12 paragraf) konumuz Skythler olduğundan, geleneklerinden bahsedelim. Herodotos, İskitlerde çok sayıda kâhin bulunduğunu, Enarees grubunun ise ıhlamur kabuğuyla fal baktığını anlatır (IV 67). Ant içecek olanlar kupanın içine koydukları şaraba kanlarını katarak tanrısal öfke adına ant içerler ve kaptaki şaraptan azıcık içerler ve orada bulunan ileri gelenler de tadarlar (IV.k.70). IV 60’ta kurbanın boğularak öldürülmesi anlatılır; IV 62’deki Ares’e kanlı kurban bu genellemenin dışındadır. Kurban olarak bütün hayvanları ve özellikle at keserler(IV.k.61. şunu belirtelim ki domuz kurban etmezler, Hatta topraklarında üretmezler bile (IV.k.63) Orta Asya’daki türk boylarında ‘kam’lar da eşcinseldir. (Faractan alıntı, Ort Asya Türk imp. S.Divitçioğlu s.131) En eski zamanlarda bile Hyong-nu kavimleri sığır, koyun, deve bulundururlar; domuz bulundurmazlar. (Eberhard. 1942 bas. Çinin Şimal Komşuları s.94) Bunlar hep orta Asyalı bozkırlıların ortak özellikleridir. Eski Türklerde de kurban kanı akıtılmaz. Şimdi bu ögelerle İskitler’in Türki gruplardan olduğunu ima etmiş oluyor muyum? Ama şunu rahatça söylemek olasıdır: İskitlerden, Sarmatlar’dan sonraki mirasçılar Eski Türkler idi. Doğu’da Çin, Batıda Roma kültürünün oluştuğu bölgelere ulaştıkları halde onları ilgilendirmedi. Buda dinini bile Çin’den değil Tibet’ten aldılar. Türkler eski bozkır kültüründen zor vazgeçtiler. .Coğrafi terimlerin açıklamasını yapalım. Bu bağlamdaki Araxes’in hangi ırmağı gösterdiği tartışmalıdır. Skythya’nın akarsularını vererek bölgeyi anlatmış olalım: İstros (Tuna) ülkenin en batısındaki nehirdir. Kollarından Maris ırmağı Agathyris’ler ülkesinde doğar. (Ökmen 2012, IV 48 sonu; Godley, IV 49 başı). Demekki İstros bir Skyth ırmağıdır. Ondan sonra Tyras (Dinyester) gelir; kuzeyden akar, üçüncü ırmak Hypanis’tir (bu bağlamda Güney Bug; Kuban ayrı bir havzadır), Boristenes (Dinyeper) bütün bu ırmakların İstros’tan sonra en büyüğüdür. Hyrgis (Donets eşlemesi Ökmen 2012’nin 132. açıklamasına aittir) tir. Tanais (Don)sekizinci ırmaktır. Sonra Saurmatlar ülkesi sınırlarına gelinir (4.kit. 47–58. paragrafl alıntılar.) Kimmer Bosporosu Azak denizindedir. Herodotos IV 21, Tanais’in ötesini Skythia dışında, Sauromatların bölgesi olarak anlatır; bu coğrafi tasvir tek başına etnik özdeşlik vermez.↩
- 248Herodot Tarihi 201–216 paragraflar. Remzi kitabevi 1991↩
- 249Herodot Tarihi 201–216 paragraflar↩
- 250Yukarı Kür ve Çoruk boylarında Kıpçaklar. Fahrettin kırzıoğlu. Alıntılarımız ana metinde hayli fazladır.↩
- 251M. Musaoğlu, Türkolojinin Çeşitli Sorunları Üzerine Makaleler s, 292↩
- 252L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 89.↩
- 253L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 53. hunların diğer komşularını ‘Hyong-nular’ başlığından izleyebiliriz. (İG)↩
- 254L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013) s. 54–55↩
- 255L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 76. *Burada yazarın Türklerin Ari olduğu görüşüne katılamıyoruz. Türklerin Ural-Altay ırk grubundan olduğu kabul edilmiştir.(çeviren Ahsen Batur’un notu). “ Hun iktidarının Orhunda başlaması onların ilk yurdunun Orhun bölgesi olduğunu göstermez. A. Hermann Hunların Urallı olduğunu söyler. Bahaeddin Ögel Hocamız ‘Hunlar, önceleri daha batıda mı idiler?’ başlığını atar.” (Bahaeddin Ögel Türk Kültür Tarihine Giriş 1.kit.s. 154) Son dil incelemeleri de Türk yurdu alanının Altay-Ural arasında, hatta Hazar denizin kuzeydoğusu bozkırlarına alınması olanağını (Nemet) güçlendirir (İslam Ansiklopedisi, sayı 127, s. 144) “Doğan Avcıoğlu tekin Yay. 1978 Türklerin Tarihi s.298” İran-Turan sorununun bu boyutuna dikkat çekmek istedim. (İG)↩
- 25677355–1 kayıtlı MV yayını Bayazıt küt. Şehname 255 paragraf↩
- 257Şehname 4660.paragraftan.↩
- 258Pers imparatoru Dara Kafkasya’ya, Trans Kafkas’a ve İskitlere karşı da seferler yaptı. Tam bir başarısızlıkla sonuçlandı. Küçük Asya’ya eli boş dönen dara daha sonra trakya’yı, Makedonya’yı ve Ege’deki adaları almayı başardı. (Server Tanilli, 1984 Say. Yay. yüzyılların Gerçeği ve Mirası s. 186 Dara (Darius) bu işleri Sakalarla birlikte yaptı. “Herodot Tarihinde Darius’un (Dara) Avrupa seferi anlatılır. 4.kitap 83–144 paragraflar.) Darius’tan önceki Pers hükümdarlarından Kyros da Sakalar üzerine yaptığı seferde başarılı olamadı. Türkistan’ın bozkırlarında atlı göçebe Massagetlere yenilerek öldürüldü (MÖ 530). Bu anlatıda Kyros, Massaget ülkesine sefer düzenler (Herodot tarihi 201–216 par. 1. kitap)↩
- 259L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 77–78. Ayrı kaynak zinciri: “Oğuzlar, Küçük/Arşak (52–428) ülkesi Horasan’dan (gönüllü olarak aileleri ile) Anı/Kars’a geldiler. Arşak-Roma sınırını korumak onların göreviydi. Gürcistan keferesiyle ‘ceng-ü cidal edüp’ Meskhet’i (Tiflis) aldılar. Andan Demirkapuya (Derbent) varup, Demir kapu’yu da alup… Döndüler. Gelenler din mezhep bilmez idi (Hz.Muhammet daha doğmamıştı) ama, hakka ikrarları var-idi. Bunlara Oğuz taifesi derlerdi: (Küçük Arşaklı timsaline) Kazan-Han derlerdi. (Büyük Arşaklılar timsali) Bayundur Han veziri ve hem damadı idi. Cümle doksanbin asker idi. Bizim Peygamberimiz daha dünyada yok iken, Tokuz Tümen Gürcistan Beylerinden haraç aldılar.” ‘Tevarik-i Cedid-i Mirat-i Cihan’dan’ F. Kırzıoğlu Kıpçaklar s. 213 İranlılar Arşaklılar’ı niye dışlamışlardı? Çünkü o sıralarda İran’ı İşgal eden Turanlılardı. Bazen Turanlılar Pers ordusunun (Anadolu’dan, Kserkes -Pers kralı MÖ 485–465- zamanında Avrupa’ya hareketinde) bağlaşığıydılar. “Bakterianlar, Medler’inkine benzer bir başlık giyiyorlar, ulusal silahları olan kamış yaylar ile kısa mızraklar taşıyorlardı. Skyth soyundan olan Sakalar’ın başlarında koni biçiminde düz duran katı takkeler vardı: ayaklarına bol poturlar giyiyorlardı, ülkelerine özgü yayları ve hançerleri, ayrıca baltayerlerine kendi ulusal sagaris’leri vardı. Skythler’in Amyrgia kabilesinden oldukları halde bunlara Sakes’ler deniyordu.”Herodot ta. VII. kitap 64 paragraf) Herodot(MÖ 490–425) yılları arasında yaşadı. Aktardıkları, duydukları veya gördükleridir. Bu küçük ayrıntıdan sonra Bakterian’lar konusuna gelelim. Bakteria Amuderya ve Sirderya yukarı akarlarındaki bölgedir. Büyük İskender (Makedonya’lı Aleksandr) buraya MÖ 330 yılında girmiştir. Yukarıda konu edilen Bakteria, Grek öncesi Bakteriya’dır. Grekleri buradan çıkaranlar Persler değil, Partlar olacaktır. Partlar Grek Bakterianlar’ı kovaladıkları gibi Pers imparatorluğunun varisleri oldular. Anlatmak istediğimiz şudur: bu dönemde Turan, Grekleri (doğru olan Makedonlar’dır) kovarak, Persler’in (İran) öcünü aldı. Meraklılar şu soruyu sorabilirler. Partlar, MÖ 485–465 yılları arasındaki (yani 150 yıl önceki), Pers ordusu içinde var mıydı? Yanıtımız yine Herodotos’la olacaktır. “Parth’lar, Khorisma’lar Soğdu’lar ve … Bakterian’lar gibi donatılmışlardı.” (Herodotos VII. kitap 66 paragraf)↩
- 260M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., s. 35.↩
- 261Hunlar,(Hunların kuzey Hakanlığı boyundan Yüeban Hunları) Batı Göktürkler, Cengiz Han başlıklarına bakınız.↩
- 262Göktürklerin Sasanilerle birlikte Akhun (Eftalit) devletini yıkarak batıda Amuderya çizgisine ulaşması (yaklaşık 557–560) için bk. A. D. H. Bivar, “Hephthalites”, Encyclopaedia Iranica, XII/2, 2003, s. 198–201.↩
- 263L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282.↩
- 264Uygarlık tarihi. İrving Lissner s. 83 Milliyet Yay.↩
- 265Herodotos, Herodot Tarihi 1.Kitap 201 paragraf ve devamı↩
- 266Herodotos, I 204–205’in özeti: Hazar’ın doğusundaki geniş ovada Massagetler yaşar. Kyros, bu ülkeye sefer yapmayı istemektedir; Tomris’e evlenme teklif eder. Tomris, asıl amacının krallığı ele geçirmek olduğunu anlayıp teklifi reddeder; Kyros ardından açık savaş hazırlığına girişir.↩
- 267Herodot Tarihi 1. Kitap 214. Paragraf.↩
- 268J. De Guignes İsedonlar’ın Türk boyu olmadıklarını söylüyor. (Türklerin Tarihi adlı kit. ilgili bölüm)↩
- 269MS IV. yüzyılda adları duyulan Sasanlı (Sasanili) II. Şahpur’un yardım dileği üzerine ve Albanlar kıralı Urnay’rın aracılığı ile 370 yıllarında “Alanlar (Daryal) kapısı”nı geçen ve Avrupa Hunlarına tabi boylar içinde Maskhut’lar (Massaget) var. Kıpçaklar. prf. Dr. F. Kırzıoğlu s 47. “Oğuzlara adını verdiği düşünülen Augassir, Massagetler’in bir boyudur. Bu hipotez S.P.Tolstov’undur” Oğuz Kağan Etimolojisi Üzerine N. A. Baskakov, Türkçe çeviri, s. 36. 47340/20 kayıtla Aksaray D. K. Burada şöyle bir özetle gidelim. Yukarıda görüldüğü üzere Alıntılarla saptadığımız, [MÖ VI. yüzyıldaki Kyros seferi bağlamında] Hazar Denizi’nin doğusunda Massagetlere rastlıyoruz; Herodotos onların İskit sayılmasını bazı kişilerin görüşü olarak aktarır. (Herodotos 1. kitap 201 pragraf ve devamı) Hunlar (Batı Hunları ise) yaklaşık bin yıl sonra MS IV. yüzyıl da Volga ve Don’da görüldüler. Attila Hunları’nın boylarından biri olan Mazhut’lar (Massagetler) MS V. yüzyılın yarısında, Hazar denizi’nin kuzeyinde de aynı isimle çağrılan boylardır. Bazgun bölgesinde Ogur boyları ile birlikte bulunurlar. Yukarıda (II. Dipnotla ilgili)↩
- 270İlkçağda Türkiye Halkı Bilge Umar s. 103 ve Ttrukkum, Trukki sözcüklerine yakın Erken Hoten Sakacasında tturake (Türkçe karşılığı kapgağ olan kapak sözcüğü)var. Türkolojiye Giriş. A. Róna-Tas. s. 25↩
- 271Fârâbî (d. yaklaşık 871–872, ö. 950), Türkistan’daki Fârâb yakınlarında bulunan Vesiç’te doğduğu kabul edilen bir Türk-İslâm filozofudur.↩
- 272İlkçağda Türkiye Halkı, Bilge umar s. 103↩
- 273Gumilev, Doğu Cungarya’da yaşayan Basmılları otuz boydan oluşan, çeşitli kabileleri içeren bir ittifak diye tanımlar; Basmal adını “melez” diye açıklar. Altay’ın güney etekleri aynı sayfada Karluklara aittir. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 222.) şimdi Eberhard’la devam edelim “ Orhun yazıtlarındaki Arig kelimesi Uygurca’da vardır. Anlamı: ‘mahir, kudretli’ demektir. Orhun yazıtlarındaki ‘Mahir, mukaddes’ anlamlarına gelen ‘arglik’ ile ilgilidir. ‘Arig’ Uygur kağanlarının çıktığı Uygur boylarından birinin adıdır. Bir başka söylemle kağan soyu bu boydan iner.” W.Eberhard, Beyazıt Genel Kitaplığı 46073 kayıt No’lu Birkaç Türk Ünvanı Hakkında s. 320. Şimdide buna Divitçioğlu’yla (burasını Clauson’dan almış) devam edelim. “Basmiller Arilerden gelen Yüeh-chih’lerden inerler. Başkanları ‘yabgu’ ünvanı’ taşır. Ayrıca İdi-kut (Uğurlu Kut) diye ünvanları vardır.” (S.Divitçioğlu Orta asya Türk İmp. VI-VIII yüzyıllar s. 61.) Sonra da Hamilton’dan alıntı veren yine Divitçioğlu ile yollanalım. “ Dokuz Oğuzlar= Uygurlar’dır. Sekiz Oğuz, dokuzuncu On Ugor’u alınca ‘akrabalar’ anlamında Uygur olurlar. Araplar Uygurlara dokuz Oğuzar derler.” (a.g.e. Divitçioğlu s. 59) Türkler hakkında ilk haberlerin 450 yılından başladığını Çin kaynaklarından aktaran Eberhard’la devam edelim, Türklerin ilk hakanlarının kızı Soğdiyana kralına varmıştır. (Çinin Şimal Koşuları s. 87) gerek Oğuzlar içinde (örneğin Toharlar- Basmiller,) gerekse Altay Türkleri içinde Ari kavimleri vardır ‘ örneğin İrani kavim Alanlar doğuya gitmeden önce Türkleşmişlerdi. (Türklerin Tarihi -Togan), Üstelik Çinli yazarlar Dokuz Oğuzları anlatırken ‘Türklerin Dokuz kabilesi’ adını kullanırlar. (ileride Göktürkler bahsinde alıntıya çok rastlayacağız). Dokuz Oğuzlar içinden sekizi Uygurlarla birleşince Uygurlar/Dokuz Oğuzlar olur, ancak konusu hayli tartışmalıdır. ‘Batı Hint Avrupa Batı grubundan yani Avrupa’dan Anadolu’ya geçerek buradan İran ve doğu bozkırlarına yayıldılar varsayımına karşıt bir görüş olarak,(A. K. Narain, “İç Asya’da Hint-Avrupalılar”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 209’da, aşağıdaki yaklaşımlar var.) En eski Hint-Avrupalı Toharlar İç Asyalıdır, dilleri Hititçe’ye benzer; İç Asya şimdiki Uygur ülkesindedir; burası Hint-Avrupalıların kavimlerin de Anavatanı olan Tohar ülkesidir. Hyong-Nular(Hunlar)a yenildikten sonra Büyük Yüe-çiler (Toharlar) Batı yönünde göç vermişlerdir. Dilleri özgün Toharca bozulmuştu. Kuça, Turfan ve Karaşehir’den göç etmeyip kalan Küçük Yu- cılar eski dillerini muhafaza etmişler. Dolayısıyla Eski Yüe-çi dili değişmeden yaşamış. Filologlara göre kazılarla elde edilen dillerinin verileri eski en eski Toharca. Bu dille Hititçe ile olan ilişkinin o kadar yakın olduğu kabul edilmiş, bunların ata dilinden Hint-avrupa ailesinin geri kalan bölümünden eski ve bağımsız olarak ayrılmış olabileceği düşünülmüştür. Elbette ki bu dilsel kanıt İç Asya’nın “Tohar ülkesi’ni Hint Avrupalıların ilk vatanı olarak kabul etmenin önünde bir engel değildir.↩
- 274Örneğin Basmiller (Eberhard’ta Çin kaynaklarında, Bas-me,) ve Kuzeyli O-lo-cı/alaca benekli atlılar.) Altay dağlarının Türklerin kuzeyinde karlı dağlarda yaşarlar. (Eberhard/ Çinin şimal komşuları s. 55- 57) Sibirya’ya yayılmış bir halktı. Benekli atlar yetiştiren Sarı saçlı Bomalar, Ting-ling’ler (T’ie-le’ler)’den olamaz. İğne yapraklı ormanlarla kaplı karlı dağlarda yaşarlar. Atlarını sütleri için beslerler. Hakaslarla arada bir savaşırlar. Birbirlerinin dillerinden anlamazlar. (LN. Gumilev Hunlar (5. bs., 2013) s. 55–56,) ayrıca (Gumilev, Avrasya’dan Makaleler s. 165)te Ebül gaziden alıntıyla onların ülkesini Angara nehri (Sayanların kuzeyinde) sahillerine yerleştirmekte. Göktürk dönemindeki Basmil hanlarının adı İdi-kut’tur.(bk. Göktürkler) Ancak onlar “XI. yüzyılda Vadi-i Etil’de komşuları gibi Bulgar (Ogur) Türkçesi konuşan Basmiller yine bunlardır.”(Kaşgarlı, sözlük içindeki harita’da, Volga boyunun geniş kıvrımında Bulgar ve Başkurtar arasında) Hunlar döneminde ise Ho-lan kabilesi, Bo-ma’ların akrabasıdır. Bugünkü Kansu’da otururlardı. (a.g.e. Eberhard s. 66).bunlara Eberhard Hyenbi diyor. Yani Hunların ana tarafından akrabaları olup, soyları ana tarafından izlenir. Ana-Hun soyludurlar .↩
- 275Daha geniş bilgi için Sencer Divitçioğlu Orta Asya Türk İmparatorluğu s 172 ve devamı↩
- 276Sencer Divitçioğlu İmge yay 2005 bas.6–VIII. yüzyıllar Orta Asya türk İmparatorluğu s. 61, Basmil, İzgil, Çik … adlarını sayar. Hemen burada eklemeliyim: A. Z. Velidi Togan, Göktürk yazıtlarındaki Kenger-As’lar içinde Kengerler Peçenek boyudur, As’lar ise İrani bir kavimdir. Bu Aslar’ın bir kısmı Orta Sirderya’da Peçenek boyu Kengerlerle birleşmiş Kenger-as’lar oluşmuştur. İranlı Aslar Batı Türkleri içinde Doğu’ya göçmeden önce Türkleşmişlerdi. (A. Z. V. Togan, Umumi Türk Tarihine giriş, s. 53)↩
- 277Bilge Umar, İlkçağda Türkiye Halkı, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1999, s. 102.↩
- 278Herodotos’taki Iyrkai ile Plinius ve Pomponius Mela’daki benzer adların Türk adıyla eşleştirilmesi, burada Togan’a bağlanan yorumdur; Herodotos IV 22 tek başına bu eşitliği kurmaz. Ural-Edil taraflarında yaşadılar. Bu kayıt yukarıda Göktürklerin Çin kayıtlarında Batı denizi kenarlanda neşet ettiklerine dair kayıtlara uyuyor. Yani asıl vatan Orta Tiyan-şan, Issık Göl civarı olan ‘Türk’ kabilesinin bir kısmı Hazar Denizi kuzeyinde yaşamış olabilir. Zaten Çiğil boyunun bir kısmı bu yörelerdeydi. (UTT. Z. V. Togan s. 37 B.1-1981) Pomponius Mela, eseri yaklaşık MS 44’e tarihlenen Latin coğrafya yazarıdır.↩
- 279Firdevsi 77355-I kayıtlı Beyazıt Devlet Kütüphanesi,. Marif vekâleti Yay. Doğu İran’da, Turan Zemin(Türklerin toprakları)de oturanlar.↩
- 280Türkan, Farsçada Türkler anlamını verir. Ari-an (İran) Ari-ler gibidir. Doğu İran, Horasan’dan Turan toprakları başlar. Arilerin ülkesi de İran’dır (Ariler zemini). “Törkün- Kırgızca’da müstamel Törkün ve bunun müştekakı olan kelimeler de dikkat çekicidir. Törkün, baba evini ziyaret eden (kadın için) demektir. Törüt- Pekarski’nin ‘Rus-Yakut Lügatçesinde doğurmak anlamını verir. (Abdülkadir İnan, “Ongon ve Tös Kelimeleri Hakkında”, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, II, Temmuz 1934, s. 284; görülen dergi nüshasına göre)↩
- 281Hikmet Bayur’un, 1946 TTK yayını Hindistan Tarihi yapıtında, Kuzey Hindistan bölgelerindeki ‘oturan Türkler. Bahaeddin Ögel (a.g.e. s. 37’de)den Hind kaynaklarındaki ‘Truşk’ kelimesi ‘Koço’da bulunan yazıtlarda’Truşka’ şeklinde yazılmış ve ‘Türk-Uygur’anlamında kullanılmıştır. Uygur hakanları da Karahaniler gibi ‘Türk hakanları’olarak söylenir.↩
- 282Meydan larousse ilgili madde.↩
- 283Abdülkadir İnan, “Ongon ve Tös Kelimeleri Hakkında”, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, II, Temmuz 1934, s. 277–285, özellikle 283–284. “ Eski Türkler Moğolların Ongun kavramı için ‘Töz’ kavramını kullandılar. Töz’ün ‘R’li Türkçede karşılığı ‘Tör’dür. Altaylılar Z’li haliyle Bukan dağına dönerek kam’ın ilahesini dinlerler. ‘arı tözübiz, Abu-kaan’ arınmış (mukaddes)n tözümüz baba han) alıtısıyla ilahenin bir dizesini aktaralım. ‘Tileg Töz’ Televüt kabilesinin ceddi alasıdır.” Age.s.7 Bukan, Cengiz Han’ın da kutsal dağı ‘Burkhan’ dağını hatırlatıyor. R’li haliyle Tör kavramından Türemiş kelimelere kaynakta örnekler çoktur. “ Kırgızlar’da gelin çadırın ‘törüne’(Üst tarafına) geçemez. Kaynata, ‘ervahlar’ için kurban keserek, özel izin vermedikçe gelin [töre, yani çadırın kapı karşısındaki onurlu yerine] ayak basamaz. (Age. s. 10–11’den alıntılar) “Töri: yaratılamak, (KTK 10) da Törimiş şeklinde (yaratılmış), Törü: sözlü yasa, BK D 36’da ilig törüg kavramı (devleti anlamında)” (Talat Tekin Orhun yazıtları 2006 baskısından tarafımızca alınan örnekler)↩
- 284Avrasya’dan makaleler, s. 100–102 Selenge Yay. LN. Gumilev 2006↩
- 285András Róna-Tas, s. 20–21 Türkolojıye Giriş 2013 Nobel Yay. Hotan Doğu Türkistanda bir ipek şehridir. Yukarıda Hoten Sakacasında ‘tturka’ sözcüğü var. MÖ 14. Yy da Bugünkü İran’ın Azerbaycan yöresinde Asur kralı İlu ozamanın kürtleri olan Quti/Kurtilerle ve Trukki (Bilge Umar, kavamı Türk kalıbına uygun görüyor) halkıyla savaşmış onları yenmiştir. Runik Türk yazıtlarında ‘Türk Bilge Kağan’ ve Türk tengri(si) değil de ‘Türk tengri’ kalıpları varsa ve bu sıfatsa ‘Egemen, buyruk yürüten’ anlamına gelir. O zaman buyruk yürüten Bilge kağan, Egemen Tanrı anlamları çıkar. (İlk Çağda Türkiye halkı. s. 103–106). Bilge Umar.)↩
- 286Collın Mc. Evedy, “Ortaçağ Tarih Atlasıs.43-44 “9 yüzyılın başlarında İskandinavya macareracıları olan Vikingler İsveç’ten Finlandiya körfezi üzerinden Ladoga gölüne ulaştılar. Bunlar Doğu’ya hızla ilerleyerek Rusya ırmakları üzerinden Karadenize ulaştılar. Oradan Kostantnapol’e vardılar. Vikingler, (Batı dünyasının verdiği isim) Doğulu dünyanın verdiği isimle Varenjler’dir. Nufusları az olduğundan etkili olamadılar.” M.Uydu Yücel, İlk Rus Yıllıklarında Türkler. s. 87 “Slovenler, Varyagları deniz ötesine kovarak onlara vergi vermediler. Ancak kendi aralarında savaşmaya devam ettiler. Bir düzen kuramadılar. Buyüzden İskandinavya’daki Rusyaya giderek bu sefer Vareğleri yönetmeleri için kendileri davet ettiler. Gelenlerin kabile adı Rus olduğundan Slavlar’ın ve Bölgenin adı Rusya oldu.↩
- 287Sui shu, 84. bölüm ve Zhou shu, 50. bölüm, “Türkler” (突厥) kayıtları.↩
- 288Türkolojiye Giriş, s. 25 Nobel ya.2013 András Róna-Tas.↩
- 289İlk Çağda Anadolu Halkı, Bilge Umar s. 77 vd.↩
- 290Herodotos I 103–106’da Med Kralı Kyaxares dönemindeki İskit seferleri anlatılır: “Skyth’ler Kafkas dağlarını sağlarına alarak Medya’ya girdiler. Medler’de boş durmayarak Skyth’lerle savaşa tutuştular, yenildiler güçlerini yitirdiler. İskitler bütün Asya’ya yayıldılar. Oradan Mısır’a yöneldiler” Müntekim Ökmen 1991 Remzi K. Yayını Herodotos-Herodot Tarihi I. kitap, 103–106. paragraflar. Antik kaynaklardaki Asia adının kapsamı yazara ve döneme göre değişir; yalnız Batı Anadolu’ya indirgenmemelidir. Örneğin: Homer İlyada adlı eserinin 2. Kısım 460. Dizesi ve uzanımında “- kanatlı kuşlar, kazlar, turnalar -uzun boyunlu kuğular nasıl sürü sürü, Asya çayırlarında [Kaystros/Küçük Menderes çevresi], Kaystratos’un (Küçük menderes) iki yakasında sallayarak kanatlarını nasıl kibirli kibirli uçarlarsa…) Herodotos I 4’te Asia, Avrupa ile karşılaştırılan geniş bir coğrafyadır; Roma’nın Asia eyaletiyle aynı kapsamda değildir. MS. III. yüzyılda bile Batı Anadolu (özellikle ege) Asya bilinirdi. “Roma İmparatorluğu’nun Anadolu’daki Ege Bölgesi’ndeki (daha genişçe bir alan) eyaletinin adı Asya idi. Diğer bölgeler Bitinya (İzmit ve daha sonra Bitinya ve Pontus), Galatia (Ankara ve çevresi), Galatia doğusu Kapadokya sonrası Mezopotamya bilinirdi. Roma eyaletleri, bu adlarla bilinir. (bk. .Colin McEvedy İlk Çağ Tarih atlası s.113)↩
- 291İlkçağda Türkiye Halkı, Bilge Umar s. 77↩
- 292Herodot Tarihi I. kitap, 171–173. paragraflar↩
- 293İk Çağda Anadolu Halkı Bilge Umar s. 65↩
- 294Age Bilge Umar↩
- 295S.Ya. Bayçarov. T.K.B.Y, Çev. Muvaffak Duranlı. Ankara 1996 Türk alan dili hakkında 22. Sayfada örnek, Kuzey Kafkasya’da Alan’ca Türk runik yazısıyla (Ertenlanı= Erten alanı)“Urtenovu”karşılamakta, Habiçlan, Habiç alanını o da Habiçevi vermektedir. 43. Sayfadan alınan örnek se Yunan Alfabesiyle “…”itzigi tesi” yazılımının, karşılığı içki tası olmalı. .↩
- 296Talat Tekin. Orhun Yazıtları. Bilge Kağan 1.Göktürk Hakanlığı dönemi için bilgi verir. “İnsan oğulları üzerinde atalarım Bumın Kağan ve İstemi Kağan tahta oturmuş, Türk devletini ve yasalarını düzenleyivermiş, …başlılara baş dizlilere diz çöktürmüşler.” BK D3.↩
- 297A. Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş. s. 32–33 (Denis Sinor’ün görüşleri ile Togan hocamızın göçün yönü hakkında görüşleri farklıdır. İG)↩
- 298Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 1. kitap s. 296–297 Yaylacılık b.1978↩
- 299Lazslo rasonyı, Doğu Avrupada Türklük. s. 32 Selenge Yay., 2006↩
- 300Denis Sinor (Derleyen), bölümyazarı Peter B. Golden. çev. Mete Tuncay s. 331↩
- 301Sencer Divitçioğlu, Orta Asya Türk İmparatorluğu, s. 160 İmge Yay., 2005, ve ayrıca, L. N. Gumilev’den öğrendiğimize göre:(L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 213.) Hazarya’ya Küçük bir grup arkadaşıyla gelen Açina Türkler Hazarlar tarafından baş tacı edildiler, VI yüzyıl ortalarından IX. y.y.kadar hakanları baş tacı ettiler. İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler, (M. Uydu Yücel’in Kafesoğlu’dan alıntılar) Yine Göktürk devletinin 630’da fetret devrine girmesiyle kurulan Bulgar devletinin kurucusu Kourt (Kurt) Dou-lo/Du-lo adında hükümdar soyundandır. (Göktürkler, Batı boyları örgütünün adı Tu-lu’dur, Yöneticileri Aşinalar (Açina) soyundan gelir. Kurt’un oğullarından Batı-Bayan Hazarlara tabi olarak Macarlar’ın ve Onogurlar’ın başında Kafkasya’da Hazarlara tabi olarak kalmıştır. . Daha sonra Batı-Bayan’ın küçük kardeşi Asparuh kalabalık Bulgar kütleleri ile birlikte Balkanlara göç ederek ‘Tuna Bulgarları’ devletini kurmuş (679), Devlet 681yılında Bizans tarafından tanınmıştır. (Tuna Bulgarları çalışmamızda ayrı bir başlık halinde vardır.↩
- 302Lop Nor (Lop Nur), Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki eski bir göl alanıdır. Kaşgar doğu Türkistan’ın batısında bulunan kent. Bu bölgeye lob-nor Kaşgar arasına Polo Büyük Türkiye demiş. Marko Polo (1254 -1324) Venedikli seyyah. Papa’nın mektubunu Kubilay’a vermek için Pekin’e (Hanbalık) götürdü. İlginçtir Markopolo’nun ‘Büyük Türkiye’ dediği yer dışında olan olan ve Batı da Hazar’a ve Volga Bozkırları’nı kapsayan yerler, koca koca tarihçilere göre dönemin Moğol elidir (bölgelerdeki yerli haklar ve Moğol ordu gücü düşünülmeden). “ Bilinen şudur; Esasen Türk-Moğol’ların Cengiz’le başlayan batıya yolculuklarında orduda Bir Moğola karşı yedi Türk vardır.” Türklerin Tarihi- kabalcı Yay., 2007 J. P. Roux ilgili bölüm bk.↩
- 303İbn Battûta (1304–1368/1369), Fas’ın Tanca şehrinde doğmuş, Berberî Levâte ailesinden gelen Müslüman seyyah ve kadıdır.↩
- 30423 Nisan 1920’de Meclisin ilk toplantısını, en yaşlı üye sıfatıyla geçici başkanlık yapan Sinop Milletvekili Şerif Bey açtı.↩
- 305Feroz Ahmad, Jön Türkler: Osmanlı İmparatorluğu’nu Kurtarma Mücadelesi, 1914–1918, çev. Tansel Demirel, Türkiye İş Bankası Kültür Yay.↩
- 306Not bu konu daha detaylı olarak Hunlar bölümümüzün Hun boyları ve aileleri başlığında ve. Göktürkler başlığımızda işlenmiştir.↩
- 307Denis Sinor (İndiana üniversitesi) Çeviren Talat Tekin, (Kök)Türk İmparatorluğunun Kuruluş ve Yıkılışı s. 383 derleyen D. Sinor, iletişim Yay. 2000,7. baskı 2014 İst.↩
- 308Yargının açıklaması için kullanılan sözcük ‘petitio principii’dir. Açıklaması, yazıyı çeviren Talat Tekin’dendir…↩
- 309Türk Tarihi a. Z. Velidi Togan s. 37↩
- 310De Guignes, Türklerin Genel Tarihi 1976 basımı s. 103’te Hsi-hai yani Batı Denizi, Hazar Denizi’dir diyor. Türkler bu denize Kuzgun Denizi derlerdi diye ekliyor. L. N. Gumilev Selenge Yay. 2013 Hunlar s. 245’te ‘Batı Denizi, Hazar Denizi (Kaspi) veya Aral Gölüdür diyerek o çağlardaki bir bilinmezliği aktarıyor.’ Ptolemaios (Batlamyus) Aral ve Hazar’ı ayırt etmez bütünmüş gibi gösterir. (İlk çağ Tarih Atlası, C. Mcevedy s. 114) Böyle bir yaklaşım Kafesoğlu’nda da vardır.↩
- 311Sencer Divitçioğlu Orta asya Türk İmparatorluğu s. 32 Divitçioğlu kurt ongununu geniş biçimde anlatmağa devam ediyor. Çinlilerin aktardığı Türk efsanelerinde dişi kurd Türklerin, Oğuzların ise totemi erkek kurttur. Beyazıt Devlet Kütüp, 7755/1 kayıtlı bas.dan öğrendiğim bir konuyu akratmalıyım. Şehname, Firdevsi 240.paragraf. “Acem padişahlarının ilki olan Keyümers tahtta iken, Turan Padişahı Kıskanç Ehrimen’in ‘kurt gibi bir oğlu vardı”. Anlaşılan kadimde İran/Turan savaşları birbirini tanımayan grupların savaşları değildi.↩
- 312Sencer Divitçioğlu, OrtaAsya Türk İmparatorluğu s. 32 İmge Yay. 2005↩
- 313A. Zeki Velidi Togan a.g.e. s. 11–12↩
- 314Mualla Uydu Yücel, İlk Rus Yıllıklarına göre Türkler. s. 118.Türk Tarih Kurumu Y. Ank.2007.↩
- 315Sencer Divitçioğlu a.g.e. s. 30,31,32 Saka, Dacea, Partlar, Harzmli, Hıkanoi ve Hırpi boylarının mekan tuttuğu yerlerde kutsal ongun kurttur. Servius’un açıklamasında Hirpi, Sabin dilinde ‘kurt’ olarak verilir. Hırkonoi ‘kurt gibi yaşayanlar’ anlamına gelir. Bu insanların savaşçıları kurt kılığına bürünür. Sakalar da bunlardandır. Batı ve doğu Türkleri Tuğlarının başına dişi kurt başı takarlar.↩
- 316L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282–284 (özgün s. 290 adresi bu pasajla örtüşmez).↩
- 317Bahaeddin Ögel. Türk Kültür Tarihine giriş. s. 150. T. C. Kültür B. Y. No:6.Gazi. Ü.iletişim Yay. No:38↩
- 318Batı Türkleri, E. Chavannes.s. 312 Selenge Yay., 2007 s. 312↩
- 319Peygamber Zamanında Doğu ve Batı Türkistanı gezen Çinli Budist rahibi --Hüeng Çangın yazıları. s. 30 ve dev. İst. Ü. Ed. Fak. Yay. 1964,116374-9435 kayıtta Beyazıt küt. Yukarıda adı Geçen Suyab şehri için İslam Ansiklopedisinin ‘Balasagun’ maddesine bk. Hsüan-Çang yazmaya devam ediyor: Burasının Toprağı çok verimlidir. Darı ekimi ve üzüm yetiştirmek için çok müsaittir. Ormanlarında ağaçlar kalın ve iri değildir. İklimi, rüzgârlı ve soğuktur. Han’ı ilk gördüğümde mahiyetindeki 200 kadar subayla çevrilmişti. Bu subaylar simkeş ipekten elbiseler giymişti. Hükümdara refakat eden askeri kıtaların geri kalan kısmı develer ve atlar üzerine binmişlerdi. Bunlar da kürkler ve zarif yünden dokunmuş kumaşlardan yapılmış elbiseler giymişlerdi. O kadar kalabalıktılar ki uzandıkları sahaların sonu yok gibiydi. Üstat davet üzere saraya geldi, ancak otuz adım yaklaşınca Tüng-yabgu onu eğilerek selamladı ve onu beraberinde götürdü. Çadıra girdiklerinde Han tahtına oturmak üzere ilerledi. Bu sırada orta, doğu ve batı barbarlarının müziği kulakları okşuyordu. (uzun sohbetlerden sonra) Han, üstadı Hindistan’a gitmekten caydırmak istedi. Gerekçeleri hazırdı diyordu ki: Üstad sizin Hindistan Kırallığına gitmenize lüzüm yok. Orası fevkalade sıcaktır. Orada 10.ay (bizim ekim, kasım) ve bizim 5. Ayımız(Mayıs) kadar sıcaktır. Hükümdar üstadın ısrarını görünce kırmızı satenden tam takım dini elbise ve 50 parça ipek hediye etti, Hindistan yolculuğunda, Han O’na geçeceği Ülkelerin hükümdarlarına vereceği ve üstadı tanıtacak yabancı dillerde bir mektupla, Kia-pi(yani, Pencap)a kadar refakatçi verdi. ‘ Mektup kimin tarafından yazılmıştı’? Han askerleri arasında yabancı dilleri bilen birini buldurdu. O, Çin’de Çangan’da yaşamış ve Çinceyi öğrenmiş bir gençti.↩
- 320Bahaeddin Ögel, a.g.e. Türk Kültür Tarihine Giriş 1. kitap, s. 165–166↩
- 321Hunlar (5. bs., 2013) L. N. Gumilev s. 81 çev. D. Ahsen Batur. Selenge.y.↩
- 322L. N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler. s. 164↩
- 323Hyong-nular birleşik Çin gücüne (Tung-hu-Topa/Tabgaç-Çin) yenilince Cungarya üzerinden Yedisu’ya geçen ve bölgede kalıp Yüeban devletini kuran, zayıf Hunlar. Gruptan kopan Hun grubu ise yoluna devam ederek Volga boyları-Ural arası bozkırlara ulaşmış bölüm. Ruslar bu bölüme Gun’lar, Macarlar Kun’lar (Attila Hunları) adını veriyorlar.↩
- 324Basmıllar için haritadaki Basmıl bozkırı etiketi görülmüştür; buradan kesin bir Volga/İdil konumu çıkarılmamalıdır. [Kaşgarlı’nın dil açıklaması, Basmılların kendi konuşma biçimleri yanında Türkçe bilgisini de ayırır; bu pasaj Bulgar/Ogur Türkçesi konuştukları sonucunu vermez (Atalay 1985, I, s. 29–30).] Alıntının içinde gösterilen Bahimiler (Basmıllar) Sui hanedanı başlangıçlarından [581–618]Moğolistan yaylasındadırlar. Gumilev, Doğu Cungarya’daki Basmılları otuz boylu, nüfusça kalabalık olmayan çeşitli kabileler ittifakı diye anlatır; Basmal adını “melez” diye açıklar. Kaynakta 703’te Mogilan’a itaat ederek vergiye bağlandıkları yazılıdır. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 222.) XI. yüzyılda Tiyanşan sahasına oradan Aral Gölü çevresinde Oğuzlar arasına, sonrada Doğu Avrupaya göç ettikleri düşünülüyor. (Umumi Türk Tarihi Z. V. Togan s. 142) Dankoff’un okumasında Basmıl bozkırı, Tatar ve Başgırt bozkırlarının kuzeyindedir (1979–1980, s. 153).-Çin’in Şimal Komşularında Çin hanedanları tarafından bilinen Türk gruplarından olanları kısaca eklemeliyim. Cye-gu (Kırgızlar): Han zamanı başlangıçlarından (MÖ 206—MS 220), -Yine, Ci-gu’lar (Kırgızlar) Töleslerin yani Türklerin bir boyu olarak Altı Devlet başlangıcından (419–580), -Ding-ling’ler Han Hanedanı (MÖ 3.-MS III. yüzyıl) başlangıcından, -Du-bo’lar T’ang sülalesi [618–907] başlangıçlarından, -Gav-çı’lar (Kao-kü) Veğ (385–549) zamanlarından, -Uygurlar (Hui-hu) Altı Devlet zamanındaki (419–580), isimleri olan Tölesler içine, Ak-hi’ler Sui [581–618] zamanlarından, -Hyong-nu’lar, Han zamanları başlangıçlarından (MÖ III. yüzyıl), -Tığ-lo’lar, Türk’türler, Orhun vadisinde otururlar. Töleslerden indiler, -To-ba’lar (Tu-cı) 3. Asırdan beri bilinirler, Tobalar bir Türk kabilesidir. -Wu-sunlar, kayıtlarda Han zamanından beri görülürler. Göçebe çobandırlar. Adetleri Hyong-nulara benzer. -T’u-cue (Göktürk)ler ise 450 yılındanberi bilinirler. Kaşgarın yaklaşık 500km kuzey doğusunda otururlar. Töleslerden inen bir kol olarak VI. yüzyıl ortalarında halkların üstbeyleri olacaklar. Hyongnular’ın bir kısmıdır. İlk dedeleri dişi kurt tarafından emzirilmiş gösterilir. (W.eberhart Bayazıt küt. Çinin Şimal komşuları s. 65 ve devamı)↩
- 325Böyle bir yaklaşım için zengin literatüre erişmek gerekmiyor kanısındayım. İG↩
- 326Eski Sakaların Hükümet sürdüğü orta Tiyen şan’da Wu-sun (Wu-sun) isminde bir kavim, Sakalara komşuydu. Bunlar Milattan önce Hunlara, Yü-e-çiler’e ve sair kavimlere karıştılar. Bunlarda da eski bozkurt ananesi vardı. Wu-sunlar bu gün bile bizce iyi bilinen İgrek ve Çigrek (veya İgrak, Çigrak) kabilelerinin ecdadı imiş. İşte bu Wu-sunların doğusunda oturan Heptal (Eftalit, denilen bir kavim yaşadı ki Karluk ve Kencine Türklerinin ataları sayılıyorlar. Çin kaynaklarında bunların adı Hua olarak geçer. Heptallar miladi 425 yılında batıya hareket ettiler. Neticede Wu-sunlarla da karışarak Hindistan’ın kuzeyinde, Khoten’den (Hotan) Cungarya hudutlarına kadar olan bölgenin hâkimi oldular. Doğu Türkistan’da Fu-fu-la (Çince bir işaret) olarak geçen Uygurların ataları da 487’de bunlara katılıyorlar. Ptolemeus’ta geçen Oykhardis Uygur olarak okunmaktadır. (Türklerin tarihi s. 42–43 zeki Velidi togan) Moğol yaylasındaki Türk (Tu-kue) hanedanının 550 (gibi) de kurulmasından önceki zaman konu ediliyor. Kurulduktan sonra anılan bölgeler Türklerin egemenliğine geçecektir, iyide halklar aynı halklardır. Zaman içinde özgünleştikleri elbette düşünülmelidir. Ama yineleyelim. İranlılar, Doğu bölgelerine Turan derler. Zaman ve tarih Türkistan’ın batı sınırlarını, Persia’nın doğu sınırlarından çizimiştir: Horosan’ın doğusundan başlar. Tarihçiler Eftalitleri bir zaman diliminde Akhunlar olarak ele alıyorlar. Ye-ta (Çince), Haytal (Arapça), Eftalit (Bizans/Yunanca, 500–565 yılları arasında yaşayan Prokopios’un kaydıyla) Akhunların diğer adları. Eftalit bir sülalenin adı olarak düşünülüyor. Eftalitleri VI. yüzyıl ortalarında Göktürkler ve İranlı Sasaniler birleşerek yendiler. Bu sülalenin egemenliğine son verdiler. Eftalitler’in (Akhunlar) yenilmesi, Göktürklerin Avarları kovalamaları sırasında olur. Eftalitler bu sıkı takipte Göktürklerin geçtiği bölge üzerindeki egemenlerdi. Kurtulanlar Hindistan’a geçtiler (İG) “Tarihçi el-Harizmi’ye göre Türkçe konuşan Kalaçlar bu soydandır. Bizanslı yazarlarca da bilinirler.” Türklerin Ta. Rouks s. 81 Yukarıda adı geçen Ptolemeus MS II. yüzyılda yaşamış İskenderiyeli Yunan coğrafyacısıdır. (İG)↩
- 327Bazı tarihçiler Hazarlar’a ilk Çağdaki Kimmerler’in, sonra Sarmatların çocukları ve mirasçıları gözüyle bakıyorlar. (İG)↩
- 328Türkoloji’nin Sorunları Üzerine Makaleler. Mehman Musaoğlu s69↩
- 329Prof. Dr. Ayşe Onat. ÇinKaynaklarında Türkler. Han Hanedanı Devrinde Batı Bölgeleri (Hsiyu). TTKB Yay. Ankara. 2012. s. 13. Hyong-nular Mete han döneminde ilk defa Batı Bölgelerine girdiler. Batı bölgeleri Hunların batısında, Wu-sunlar’ın güneyindedir. Bölgenin Güneyinde ve kuzeyinde yüksek dağlar bulunur. Han hanedanlığının batıya açılış kapısıYü-men geçidi, (Kansu Eyaletinde He-hsi koridorunun batı batı ucundadır.) ile Yan –kuang geçidi(Kansu’nun Tung-huang ilçesinin güneybatısında Ku-tu-tang adlı yerin yakınında ve Yü-men geçidinin güneyindedir.) açılış kapılarından sonra, batıda Pamir dağları (T’sun-ling) sonra Tanrı Dağlarıyla devam ederdi… Mete Han dönemi işlenirken Batı bölgesine devam edeceğiz.↩
- 330LN. Gumilev Avrasya’dan Makaleler. s. 99 Not Çalışmamızda Kök Türk İmparatorluğu↩
- 331Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi. Pasifik’ten Ak Denize. s. 57.68 Kabalcı Yay. 2007 Not, Kuzey Wei (Tuoba/Tabgaç) hanedanı (386–534) Hyong-nuların ardından ortaya çıkan boşluk nedeniyle 260 yıllarında Baykal Gölü kökenli dil kimliği tartışılan Tabgaçların boyları, Çince yazılışıyla To-ba boyları Kuzey Şansi’ye gelip yerleştiler. Çin tarihinde büyük bir rol üstlenecek bu insanlar hakkında kesin tanımlamalar yapacak kadar bilgiye sahibiz. Bir süre dinlendikten sonra 422 yılında Şansi ve Ho-pei’yi ele geçirirler.422’de başkent Lo-yang’ı ele geçirirler (Onsekizinci yüzyıldan itibaren Hun-hyong-nu halklarının aynı halk olup olmadıkları tartışılır. Çinin başkenti Lo-yang’ın hunlar tarafından yok edildiğini belirten Soğdlu tacirin soğdça mektubu bulunmuştur. Çin kaynakları da aynı olaydan bahsederken Hyong-nu sözcüğünü kullanmışlar. Bu nedenle İki adın birbirine denk düştüğü görülmektedir. Her iki halkın kimliğinin tanımlanması dillerinin de tanımlanması anlamına gelmez. Buna rağmen devamlılıklar mevcut olabilir. András Róna-Tas s. 57)” Gelecekte Göktürkler onları akraba olarak Tabgaçlar adıyla bilirler. Ancak onlar artık Çinlileşmişlerdi.↩
- 332Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, en önemli Çin sülaleleleri dönemileri↩
- 333Wilhelm Barthold Türk-Moğol Ulusları Tarihi. Çev. Hasan Eren. s. 4–5 TTK. Ankara.2006.↩
- 334Wilhelm Barthold, a.g.e. s. 3↩
- 335L. Rasonyi, Doğu Avrupada Türklük s. 41.42. Selenge Yay. 2006. MÖ VI. asırdan başlayarak Karadeniz kuzey sahillerinden gelen İskit kültürüne toptan bakınca içinde İndo-Germenlerinkine yabancı olduğu görülmüş ve onun ilişkileri daha çok doğu taraflarını gösterir. Bütün olasılıklara göre İskitler Doğu Ural/Altay unsurlarıyla karışmıştır. MÖ VII. yüz yılda Yunanistan’a gelen büyücü Abaris efsanesi de temiz Türk ismidir. Macar dilinin Fin-Ogur/Ugor grubuna girdiği bilinir. Türki Ogurlarla birlikte yaşayan bir halk olarak tarih sahnesine Türk dünyasından çıktılar. Günümüzde ‘kendilerini Turan kavmi sayarlar. (Macarlar için bk. “2- Macarlar” başlığı, İG)↩
- 336L. N. Gumilev, Avrasya’dan makaleler bölümünden faydalanıldı.↩
- 337L. N. Gumilev. Avrasya’dan Makaleler. s. 178. Selenge Yay. 2006 Avrasya Kıtası’nın Ussuri’den Tuna’ya kadar uzanan orta kısmında Büyük Bozkır bulunur. Bu bölge kuzeyden Sibirya orman şeridi, güneyden ise sıra dağlarla çevrilidir. Doğu’da kalan kısmına İç Asya diyoruz. Moğolistan, Cungarya ve Doğu Türkistan’ı içine alır. Bölge Sibirya’dan Sayan Sıra Dağları, Yablanov Dağları’yla, güneyden Tibet’ten K’un-lun ve Nan-shan’la ayrılır. Çinin Subtropikal ikliminden kuru bozkır ve büyük çölle, batı kısmında ise Altay, Tarbagatay ve T’ien Şan’la ayrılır. Büyük Bozkır’ın batı kısmı Kazakistan’ı değil Karadeniz’in Kuzey bozkırlarını ve hatta tarihin belli bölümlerinde Macaristan’da kapsar. (Güney düşünülürse, Hazar denizine ve Horosan sınırlarına ulaşır. Kuzeyden Sibirya orman kuşağı güneyden Tanrı dağları ve Hindukuşlar la çevrili devasa bir düzlüktür İG.)↩
- 338Etnik, bir topluluğun ortak köken, tarih, dil ve kültür algısıyla ilgili anlamında kullanılmıştır; din, dil veya biyolojik soy bütün gruplarda birlikte bulunması gereken zorunlu ölçütler değildir. Günümüzde aynı sınırlar içinde olan insanlar yorumu dar kalıplara sığdırdırmak yerine ‘aynı siyasa’da birleşmeyi esas alırken din ögesinin etkinliğini yumuşatıyorlar.↩
- 339Burada popülasyon, belirli bir yerde ve zamanda yaşayan insan nüfusu anlamında kullanılmıştır. Tarihsel ve demografik kullanım, yalnız çiftleşip üreme ölçütüne dayanan biyolojik tanımla özdeş değildir.↩
- 340András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel Yay., 2013, s. 56.↩
- 341Prof. Dr. Wolfram Eberhard Çin Tarihi. Giriş böl. AKDTYK. Beyazıt D. K. 198791-294903-6113-87 kayıtta: Çu (Zhou) hanedanı, Metropolitan Museum of Art’ın dönemlendirmesinde yaklaşık MÖ 1046–256 olarak tarihlenir.↩
- 342Mete dönemi ve ardılları dönemini ileride işleyeceğiz.↩
- 343Wolfram Eberhard Çin Tarihi s. 137, Atatürk Dil ve Tarih Y. K. Beyazıt Devlet Küt. Türk Tarih K. 1987↩
- 344L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, Selenge, 1993, s. 101–102. Hyong-nu etnosunu ortaya çıkışı H’yen-yun ve Hun-yü kabilelerinin Gobi Çölünün güney uçlarından Kuzey’e itilerek oradaki yerli halklarla kaynaşmasıyla başlar. Yeni karışımın adı günümüze kadar ulaşmamıştır ama, bu ismi bilinmeyen halkın yerli Mongolitler ve Paleosbirya tipli Hyong-nular’ın bileşeni (Kompenenti) olduğu şüphesizdir. (Aşağıda görüleceği gibi Kızlasov Avrupai Ting-lingler için Onlar Sayanlı Ting-lingler’dir diyor, Batıda görülen bütün Ugorları Sayan’lı Tinglingler’den indiriyor. İG.) Hyong-nu’lar MÖ IV. yüzyılda güçlü bir devlet kurdular. Bu devlet 24 boydan oluşan bir ittifaktı. İttifakın başında Yabgu, kabilelerin başında ise ‘sağ’(batı) ve ‘sol’(doğu) kanadı prensleri vardı. IV-III ise yüzyıllar aslında Mançurya’dan Soğdiyana’ya kadar oldukça geniş bir arazide sadece Hyong-nular değil Tung-hular(Moğol-Tunguzlar)da itki içindeydiler. Bu itkide Tung-hular (Proto Moğollar) Hyong-nuları itaat altına aldılar. Ordos’a kadar sokulmuş olan Yüe-çiler de Hunlara vergi koydular. Demek ki MÖ III yüzyılda Hyong-nular’ın (artık Çinli tarihçiler kuzeyli Hunlardan ayrı olarak bu adı kullanıyorlar. Dolayısıyla Yüe-çiler ve Tung-hular arasında sıkışan Dönemin Hyong-nu toprakları dar bir alanı kapsamaktadır.) Teoman Yabgu’nun yerine Oğlu Mete’nin geçmesiyle MÖ 209’da Hyong-nular’ın yükseliş safhası başlamış oldu. Yakın zamanda Mete atalarının bulunduğu Kuzey Gobi-Altaylar-Sayanlar’a girecekti.↩
- 345Afanasyevo kültürü Altaylar ve Orta Yenisey çevresinde görülür. Poliakov, Svyatko ve Stepanova’nın 2018 tarihli AMS değerlendirmesinde Altay mezarları MÖ XXXI–XXIX, Orta Yenisey mezarları MÖ XXIX–XXV. yüzyıllara tarihlenir.↩
- 346Andronovo kültürü.:Yenisey Irmağı yakınlarında (MÖ 1700–1200)↩
- 347Karasuk kültürü, Güney Sibirya’da Karasuk Irmağı çevresindeki buluntularla adlandırılan Geç Tunç Çağı–Erken Demir Çağı başı kültürüdür. Elvin Yıldırım’ın 2024 tarihli incelemesi başlangıcı yaklaşık MÖ 1200 yıllarına bağlar.↩
- 348Paleolitik, Eski Taş ya da Yontma Taş Çağıdır; Cilalı Taş adıyla anılan Neolitik dönemden ayrılır.↩
- 349Tagar kültürü, Güney Sibirya’daki Minusinsk–Orta Yenisey çevresinin, tunç işçiliğinin de sürdüğü Erken Demir Çağı kültürlerinden biridir. Nüfusun biyolojik özellikleri örneklem ve evreye göre değerlendirilmelidir; tek bir fizik tip bütün kültür alanına genellenmemelidir.↩
- 350L. N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler s. 162-163. Selenge Yay., 2006 (Not eserden faydalanıldı. İ G)↩
- 351Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013). s. 40.42↩
- 352LN. Gumilev Hunlar s. 42, Ahsen Batur terc. Selenge Yay. 2013↩
- 353Prof. Dr. Wolfram Eberhard, Çin Tarihi. s. 17 Beyazıt Devlet. Küt. 951/ 294903/006113-87 kayıtta. TTKB.1987↩
- 354Mes‘ûdî, Bağdat’ta doğan tarihçi, coğrafyacı ve seyyahtır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde doğumunun yaklaşık 893 olduğu tahmin edilir; ölümü 956 olarak verilir.↩
- 355Mes‘ûdî, Mürüc-Ez-Zeheb s. 124–125 Selenge Yay., 2011 tercüme: Ahsen Batur.↩
- 356Mürüc-Ez-Zeheb’i (Altın Bozkırlar) çeviren Ahsen Batur’un notu.(s. 124) Himyeriler, Yemenliler, başkaları Habeşler diyor. (Hz. Muhammet döneminde ‘Tedavül için özel Arap parası basılmadığından’, Ticarette Kureyş döneminde tedavülde bulunan paralar kullanıldı. Bunlardan biri Himyeriye yani ‘Yemen Dirhemi’ diğerleri. Konumuz dışında ama diğerlerine devam edelim. Rum/Bizans altın dinarı “Rumiyye veya Herakliye” ve ‘Fars/Sasani gümüş dirhemi “Kisreviyye”. Rum/Bizans parası Rumiye diğer paralar içinde en kıymetlisi. İG)↩
- 357Ayşe Onat. Çin Kaynaklarına göre Türkler. 2012. Albert Herrmann, An Historical Atlas of China. TTK basımı.bk.↩
- 358Ho-hsi (Hexi), Çin’in Gansu bölgesinde Qilian Dağları’nın kuzeyindeki koridordur; Qaidam (Tsaidam) Havzası ise bu dağların güneyindedir.↩
- 359Prof. Dr. Ayşe Onat-.”Çin Kayıtlarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri s. 45 TTK.2012 bas. Aynı sahifeden özetle: Devletin başkenti Chih-ku şehridir. Kızıl vadi anlamındadır. Burası bugün Kırgızistan ile Doğu Türkistan’ın İli vilayetine kadar olan bölgedir. Tang döneminde yeşil gözlü, Kızıl saçlı, uzun tüylü maymuna benzeyen hu’lar onların soyundan gelmektedir. Gelenekleri, Hunlarla aynıdır. Ülkede at çoktur. Zenginlerin sahip oldukları at sayısı 4–5 bine ulaşırdı. Wu-sun halkı içinde Büyük Yüe- çi’ler (Tohar/Tagar’lar bk. Hunlar başlığında Hermann’ın haritası) vardır.” Vb.↩
- 360İlber Ortaylı. “Türklerin tarihi, Orta Asya Bozkırlarından Avrupa Kapılarına” s. 15.16 timaş Yay., 2015↩
- 361Denis sinör (Derleyen) erken İç Asya Tarihi. Yazarı A. K. Narain s. 212 iletişim Yay., 2014↩
- 362SG. Agacanov (Rusça’dan çevirenler N. Necef- Ahmet Annaberdiyev. Oğuzlar. s. 207.208.↩
- 363Ho-hsi (Hexi) Koridoru Qilian Dağları’nın kuzeyinde, Qaidam (Tsaidam) Havzası ise dağların güneyindedir; Ho-hsi, Tsaidam’ın güneyinde gösterilmemelidir.↩
- 364Denis Sinor (Derlemesi), Erken İç Asya Tarihi (Denis Sinor yazımı böl. Çev. Prof. Dr Talat Tekin) s. 404↩
- 365L. N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler s. 175 Selenge Yay. 2006↩
- 366L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 96–97.↩
- 367L.N. Gumilev Hunlar (5. bs., 2013) 31 ve 546. Not ve açıklama: İki göç konusu tarihler bakımından değişik zamanlarda olmuştur. Hun-yü ve H’yen-yun kabileleri MÖIII bin yılda devletsiz iken kuzeye sürülmüşler, güneyden gelen ve kendilerine katılanlar burada Sintaş kültürünü yaşayan yerlilere karışarak Hyong-nu veya Hun etnosunun bileşeni olduğu muhakkak. Ama bu Etnosun adı konulmamış ve ya günümüze kadar gelememiştir. MÖ 1200’lere yerleştirilen ikinci göçün Çu hanedanına bağlanmasında kronoloji uyuşmazlığı vardır; tarih, fail ve devletleşme ayrı konulardır. Artık Çin’in ilgi alanına gireceğiz. MÖ IV. yüzyılda 24 boydan oluşan örgütlü bir devlet kurdular. Sadece Hunlar değil komşuları Tung-hu’lar(Siyenpiler-Tunguzlar)da itki alanındaydılar ve Hunların egemenliğine girmişlerdi. “Ama Yüe-çiler yani Soğdlar, çok eski geçmişten de olsa, bu konu için farklı düşüncerden biridir onlar, Toharlardır (Sinor’ün çalışmasındaki adıyla, MÖ.1000 yılındaYu-cı’lar/Nuşı veya Nu-şı dikkate alınırsa I coğ-şu’daki dolaylarında, Coğ sarayına ulaştığı söylenen haraç verenlerin listesinde belirtilen Yu-cı=Toharları bulmaktayız. (Sinor derlemesi, A.K.Narain’den, İç Asyada Hint-Avrupalılar, Erken İç Asya Tarihi bölümü. s. 211. İletişim Yay. 2000.(Bu konu, Toharlar başlığı altında daha önce ayrıntılı biçimde ele alınmıştı.)↩
- 368L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013) s. 46↩
- 369Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, sülaleler bölümü. Karşılaştırma kronolojisi: Çu (Zhou), yaklaşık MÖ 1046–256.↩
- 370L. N. Gumilev. Hunlar. s. 46 Selenge Yay. İst.2013↩
- 371Güney Sibirya halklarını Hunlar çalışmamızın başlarında işlediğimi anımsatmalıyım. (İG)↩
- 372L.N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler. s. 41 Selenge Yay. 2006. “Sayan Altay bölgesi 2000. ci yıla ait Afanasyevo kültürünün yurduydu. Bunlar”kıygır burunlu, bunlar kıygır burunlu, dar yüzlü, geniş alınlıdırlar. Debets’e göre Bu özellikler onların Avrupalı Ting-lingler olduğunu gösteriyor. Kızlasov ise bu kültürlerin taşıyıcılarını Ugorlardır demektedir. Hatta bütün Batı Sibirya’daki Ugorları Tagar Ting-Ting-lingler’in torunu sayarak Batı Sibiyya’ya Sayan ve Yenisey civarından getirir.”Kimi tarihçilere göre Munisink bozkırlarında Andronova kültürü yerini Sarı nehir civarındaki halklar tarafından taşınan kültürle yeni Karasuk kültürü(MÖ 1200–700) zenginleşmiş bölgesel olmaktan çıkmıştır. Bu yüzden Karasuk’da Kuzey Çin yerlilerinin etkisi vardır.↩
- 373L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 98–99.↩
- 374Ayşe Onat. Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı bölgeleri. Önceki (Batı) Han dönemi ve Sonraki Doğu Han dönemi, iki zaman diliminde incelenmekte. İmparator Wu-ti (MÖ 141–87) yayılmacılığın mimarıdır. O döneminde Çin’in en güçlü düşmanları kuzeyindeki Hunlardı. Doğu Moğolisan’dan Aral’a kadar tüm Ortaasya’yı kontrol ediyorlar, Çin için büyük tehdittiler. Bu güçlü devlete karşı devamlı savunmada kalan Çin, İmparator wu’nun başa geçmesiyle birlikte Hunlara karşı sistemli bir saldırı politikası uygulamaya başlamış, kısa bir süre gibi Kansu ve ordos gibi çok önemli iki bölgeyi onların elinden almıştı.↩
- 375Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay., s. 205.↩
- 376Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, Cilt:1 İSBN 975/7, 4. Baskı, GÜİF Basımevi.↩
- 377Sarı Irmak’ın Güneyinde doğan bütün taylar ikinci sınıf kabul edildiğinden süvari birliklerinin ihtiyacı olan atların steplerden getirilmesi gerekiyordu. Bu yüzden Güney Çin orduları bambu çalılıkları, kendi topraklarının sazlıkları arasında üzerlerine düşen görevleri yaparken, rüzgara açık topraklara, ovalara çıktıklarında neye uğradıklarını şaşırıyorlardı. Kuzeyliler için durum tam tersiydi. Şansi, Kansu ve steplerden Asya’nın en güçlü ve dayanıklı atlarını getirmişlerdi. Hiyong-nu ve Hiyenbi insanları, doğuştan biniciydi, at sırtında çobanlık yapar, at sırtında avlanır ve dahası, ok ve kılıçlarıyla at sırtında savaşırlardı. At hala ekonominin can damarıydı. Kuzey ovları ve stepleri birer binicilik alanlarıydı, göçebeler için eyer bir göçebe tahtıydı. 2.Yüzyılda Han adaletinden kaçan insanlar yer bulamasalar bile Kuzeye Hyong-nu’ya(ya-da) Güneydeki Yue’ye sığınırız diyorlardı. Bir Çinli yazar Çin’i “Şapka ve kemerler ülkesi, bozkırlı Barbarlar ülkesini şalvar ve pantolonlar ülkesi” diye tarif ediyordu. Peki bozkırlar nereden başlıyordu? Kore Yarımadası’ndan Sincan özerk bölgesine kadar uzanan bir yay şeklinde devasa bir alandı. Bu alan ve insanları Çin için her zaman sorunlu oldu. (Hele) Hsiyung-nu “Azgın köle”- “ genellikle yırtıcı hayvanlar ve kurtlar” ve oradan gelenler “tarlaya çöken bir kuş sürüsü” gibiydi. Bu barbarlarda saldırganlık ve tamahkarlık sanki kalıtsaldı. Han Gaozu (kralları Kuzeye harekete geçileceğini bildikleri için çoktan Hyong-nu’ya kaçmışlardı bile) MÖ 200 yılında Hsiyung-nu’yu cezalandırmak için yola çıktı. Ordusu soğuktan dondu, öyle ki Şan-yü Maodun(Mete)nin askerleri tarafından Pingçeng’te çembere alındı. İmparator bile esir düşmek durumundayken kraliçenin Shan-yu Maodun’la görüşmelerde uzlaşıcı olması tavsiyesine uymasıyla kurtulabildi. (John Keay, İngilizce’dn çeviren, Neşe Kars Tayanç-Dinç Tayanç Çin Tarihi s. 210-211, 130–139 İnkılap Kitabevi İst.2020) “ Yukarıda Han adaletinden kaçan Çinli yöneticiler Kuzeydeki Hyong-nu’ya (Hun) sığınıyorlardı, , Bu barbarlarda saldırganlık ve tamahkarlık sanki kalıtsaldı…” gibi Türklerle ilgili Çinli yaklaşımı beni bu alıntıyı almaya itiyor (İG)” Eski Tang. Tarihi 194.a, Monografi 144a’da Türkler ilk kısım da 3.ayrımda ‘ Ta-yeb saltanat devresinin ortalarında (605–617) ortalarında ülkemiz karışıklıklar içinde kaldığında Çinlilerin çoğu selameti Türklere sığınmakta buluyordu.4.ayrımda bunların soyu, yani kavmi güçlendi, doğuda Kitanlar ve Shih-veler’den başka Tu-yu Hunlar’dan Hoço’ya kadar kavim ve ülkelerin hepsi onlara tabi oldular. Türk ülkesinde askerlerinin sayısı bir milyonu aştı. Kuzeydeki yabancı kavimlerin kudreti hiç bu kadar olmadı. 5. ayrımda Türklerin kağanları eski zamanların Shan-yü’süne tekabül ederdi. Karısının üvanı Katun idi. Bizdeki karşılığı yen-chih (yenge) dir. 6.ayrımda, Kağanın oğullarına ve erkek kardeşlerine Tegin, Başka boyların askerlerini idare eden teginlere de Şad denirdi. Devletin resmi işlerini yapan lara orun sırasıyla Külük Çor, sonra Apa, sırayla Elteber, Tudun, onlardan sonra Erkin gelirdi.”(Çin kaynaklarında Türkler, ChiuT’ang-shu. Eski Tang Tarihi, İsenbike Togan, Gülnar Kaba, Cahide Baysal. Atatürk TDT. Yüksek Kurumu.Y. XXVIII Dizi-s 6. Ankara.) Görülüyor ki: Çinli kronistlerin Göktürk-Hun (Hyong-nu) dönemleri ile bağlantılı yaklaşımları var.↩
- 378Mustafa Köymen, “Hsiung-nu’ların Tuku (T’u-ko) Kabilesi”, DTCF Dergisi 3/1 (1944), s. 51. “Milli tarihimizin çok geniş bir devri “Hunların kuvvetli Çin medeniyeti dairesi içine girmelerinden (48) Tang sülalesinin bitmesine kadar (906) yani 858 yıllık bir devir “Güney Hunları tarihi” denilen geniş bir çerçeve içine girer. Hunlar bu devirde Kuzey Çin’de yerleşerek “Çin Medeniyeti” dediğimiz kültür dairesi içine girmişler, yerleştikleri sahalarda askeri aristokrasiye dayanan devletler kurmuşlar, bundan dolayı Çin’in hegemonyasını ele almışlardır. İşte bu bakımdan Çin Ortazaman tarihi “Ch’in sülalesinin başlangıcından (MÖ.255) T’ang sülalesinin sonuna (906)ya kadar” üzerinde büyük ve devamlı bir tesir yapmış olan [Hun tarihini bilmeden Orta Çağ Çin tarihini ve Çin tarihi çerçevesine yerleştirmeden Hun tarihini anlamanın mümkün olmayacağı görüşündeyiz].”↩
- 379Prf. Dr. Wolfram Eberhard. Çin Tarihi A. K, D. T. YKurumu, 951/903 /6113-87 kayıtta Beyazıt D. K. TTK basımı 1987 “[Eski Çin anlatıları, kültürün icadını akıllı ve erdemli imparatorlara bağlar; Eberhard bu anlatıları eleştirir.] (kitapta İlk insan Pekin adamından tutunda İlk taşdevrine doğu Moğolistan ve Mançurya’da henüz taş devri yaşanıyorken Batı Moğolistan ve Kuzey Çin’de Maden bulunduğunu ve kullanıldığını, MÖ.4000’lerde Çinin Kuzeybatısında Mongolit bir halk görünmekte ve o zamanlarda bile hayvan besleyen küçük çapta ziraatle uğraşan bir kültürün varlığını öğreniyoruz…) Doğu Asya’nın en önemli prehistori kültürleriA- Ön Tunguz kültürü. Merkez Ho-pei (Pekin), Shantun ve Güney Mançurya eyaletleri. Domuz beslemeleri tipiktir. B) Ön Moğol kül. Eskiden avcıydılar, sonra göçebe-çobancılık yaptılar. En mühim hayvanları Sığırdı. Tunguzlar. Bunların batısında bulunan C) Proto Türk kül. Avcı-çoban ve yoğun ziraat(buğday, darı) kültürlerivardır. Hayvancılık sığır, at yetiştiriciliği.var. Merkezleri, Shen-si ve Kansu eyaletleridir. [Bu kültürün toplulukları, İngilizce metinde sonraki Türk halklarının muhtemel atalarıyla ilişkilendirilir.] MÖ.3’ncü bin yılın ortalarında bile, sonraları da taşıdıkları özelliklere sahip bulunuyorlardı.” Anlatılan grup, Türk dünyasının küçük bir kenar köşesindeki bölümü olmalı. Çinli yıllık yazarları Türkler için daha fazla bilgi sahibi sahibi değiller. (Bizi ilgilendiren bildiklerinin en eskisi olan Çu Dönemi’nde Gobi’nin kuzeyine itilen, H’yenyun ve Hun-yü, kabileleri olmalı. .)↩
- 380Ayşe Onat. Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri s. 1-3. TTK Yay. 2002↩
- 381Mustafa Köymen, “Hsiung-nu’ların Tuku (T’u-ko) Kabilesi”, DTCF Dergisi 3/1 (1944), s. 51–52. “Avrupa litetatüründe Tu-ko veya Tu-ku kabilesi hakkında hiçbir bilgi yok Çin’in Tu-ku aile ismi altında bir kadından bahsedilmiştir. Yalnız Parker, Tu-ku ailesinden bir kızın Tang hanedanının kurucusu Kao-tsu(618-626)nun babası Li Ping ile evlendiğini ve Avrupalı yazarlar bu kızın hıristiyan olduğunu kaydetmiş [Köymen bu iddiayı doğrulayan kayıt bulamadığını ayrıca belirtir]. C.P.Fitzgerald de Tang Dükü Li Pingin bir Tatar kızı ile evlendiğini doğrulamıştır. W.Eberhard ilk defa Tu-ku kabilesinden bahseden Batı tarihçisidir. C’hin-shu’ya göre de, Kuzey ve Güney Hsiung-nu’ların Şan-yü’leri T’u-ko (Tu-ku) isimli kabileye mensupturlar. Her iki yazılımdaki isimlerde, Mete’de birleşiyorlar. Tu-ku kabilesinin Hsiyung-nu tarihinde olduğu kadar Tu-chueh (Göktürk) ve Çin Ortaçağ Tarihinde büyük rolu var. Mao-tun’un (Mete) ve ondan sonra bütün ve Güney Şan-yüler’i Tu-ku soyundandır.↩
- 382Mustafa Köymen a.g.e. s. 54↩
- 383Sencer Divitçioğlu a.g.e. s. 176↩
- 384Avrasya’dan Makaleler. LN. Gumilev. s. 100. Selenge Yay. 2006. Burada Gumilev’e atfedilen yoruma göre A-shihna (Aşina), Moğolca bir biçimin Çince aktarımıdır; baştaki A saygı ön eki, devamı dişi kurtla ilişkilendirilir. Bu, adın kesinleşmiş etimolojisi olarak sunulmamalıdır.↩
- 385Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013) s. 414↩
- 386Moğollar bu işi XIII. yüzyılda Cengiz Han’la yaparlar. Cengiz Han Türk-Moğol halkları ve hatta kesinlikle Türk ya da Moğol’mu oldukları asla bilinemeyen halkları ve ilk kez Moğol çatısında birleştirdiğinden Moğolların ve Türklerin ortak hanlarıdır. Cengizden Önce böyle bir örgütlenme için ‘Moğol Ulusu’ sözcüğü duyulmaz. Moğol Ulusu Cengiz döneminin bir kavramıdır. Tung-hu (Donghu), yön bakımından doğudaki Hu toplulukları anlamındadır; “Doğulu Hu” olarak çevrilir. Daha sonra Hu sözcüğünü Batı barbarları gibi kullanmışlar. Tarihçimiz Bahaettin Ögel’ göre Tung-hu (Proto Moğol ya da Moğol-Tunguz’lar) göçebeleri Hunların doğusundadır. Macar Türkolog András Róna-Tas, Eğer bir ortak katman Altayca varsa, daha sonra gruptan ilk ayrılacak olan Türkçedir (Hunca). Sonra Tunguzlar’ın olduğunu söyler. Yeri geldikçe bu bilgileri kaynak göstererek alıntılayacağız. (İG).↩
- 387Han-shu 94A’da hükümdarın unvanı cheng-li ku-tu shan-yü olarak aktarılır; metin cheng-li’yi “gök”, ku-tu’yu “oğul” diye açıklar. Son unsur tengri değil, şan-yü unvanıdır. (Türklerin tarihi, Jean-Paul Roux s. 56). Yabgu unvanının kullanımı toplum ve döneme göre değişir.↩
- 388Mustafa Köymen, Hsiung-nu’ların Tu-ku kabilesi, DTCF Dergisi 3/1 (1944), s. 58–59 Beyazıt Kütüphanesi 151063/1 kayıtta.↩
- 389L. N. Gumilev Hunlar, a.g.e. Tu-ku (Hun boyu) s. 414 ve 545.s. Selenge Yay., 2013,↩
- 390MÖ III. yüzyılda Mete ve Üst beyleri, MS 552’de kurulan Göktürk İmparatorluğunun Üstbeyleri, diğer Türkçe konuşan boyları ve Çinin diğer Kuzey barbarlarını topladılar. Çin karşısında büyük bir güç oluşturdular. Türk adlı boydan gelen egemenler ortak tarihlerden beslenir. Hikayelerinde onların birbirine bağlantıları vardır. “E. Chavannes, Tanglar devrinde iki türk prensesinin Mezar Taşı kitabesi çevirisinden 37–44 s. arasından alıyorum ‘Mao-tuen (Mete-Hirth’e göre okunuşu Baktur (bagatur), göçebe Hiong-nu kabilelerini bir imparatorluk haline getirmiştir.) Tanrı’ya karşı isyan ettikten sonra, Kuzey bölgelerinin kağanı oldu. Hou-han (çok sonraları Hunların son Şan-yü’sü olup Çin’e teslim olan) saray kapısına gelerek baş koydu. Sarayla anlaştı. Şimdi de Hunların Şan-yü’sü gibi Göktürklerin de Şan-yü’sü zor zamanda Çine tabi olması söz konusu olduğundan, Çine sığınan Göktürk Hou-çe-lo’[ilk prensesin dedesi; Kapagan ile aynı kişi değildir]nun torunu Hatun A-şe-na için bir mezar taşı dikildi.” Görülüyor ki bu söylemle, Hyong-nu (Hun)ve Tou-kue (Türk) tarihleri arasında bir ilgi kurulmaktadır.↩
- 391“…daha öncelerde hatta günümüzde Teleüt aileleri ‘Iyık’ beslemektedir. Iyık sadece at değil koyun ve keçi de olabilmektedir. At ıyık’ını ancak Köbök soyundaki Teleütler tutabilirdi. Çünkü onların hamisi ‘Bulut Kan’dı’ ve yalnız onlar (Göktanrı Ülgen)’e kurban getirirlerdi.” Türk Dünyasında Din ve Gelenek Üzerine 2008 derleyen Engin Akgün s. 51. Teleüt eski Moğol ve Türklerde ‘üt’ eki çoğul olarak kullanılır. (Bk. Gumilev Eski Türkler s. 13) Teleler günümüzde Teleütler adında yaşar. Iyık Y/D değişmesi ile Göktürk Anıtlarında ‘İduk’olur, anlamı kutsaldır, dokunulmazdır.↩
- 392Wolfram Eberhard a.g.e. s. 59, Gumilev’de bu kanıdadır. Hunlar (5. bs., 2013). s. 58 Hyong-nu kelimesi Çin’de MÖ IV-III yüzyıllarda çıkmıştır.↩
- 393Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay., s. 178.↩
- 394Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 168. Bu üç devlerin arasında Çin(C’hin)set duvarlarnn inşasında ilkti ve tahmini olarak bu bölümün gerçekleşmesi MÖ 324 tarihinden daha geç değildi. Cav’ın kuzey sınırını çevreleyen duvarlar Yung-cung’tan Yen-min ve Day’a kadar(ikisi de Shan-si’de) uzanan duvarlar. MÖ 300 yılı civarında inşa edilmişti. Cav’dan aşağı yukarı 10 yıl sonra, Yen devletinden kral Cav Kan-su, Lyav-ling’e kadar uzanan duvarları MÖ 270 civarında bitirildi↩
- 395Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay. Kullanılan pasajın sayfası ayrıca belirlenmelidir.↩
- 396Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay. Sayfa kaydı eksiktir.↩
- 397Ön Moğollar.↩
- 398Kıpçaklar, Bronz Çağında Minusink Havzası’nda ve Altaylar’da yaşayan Avrupaoid Tig-lingler’den türediği ileri sürülen bir halk. Sonradan, İrtiş bölgesinde Kimaklar’la birlikte yaşamaya başlamışlar ve Hyong-nu’ların bir kolu olamaları nedeniyle ırksal özelliklerinde bir değişiklik olmuştur. Doğulu mongolit bir görünüşün dışında kuzey Amerika’lı yerlilere benzeyen yüz hatlarına sahiptiler. Mete tarafından MÖ 203–202’de yenildiler ve bağımlı oldular.↩
- 399Colin McEvedy a.g.e. s. 77. Partlar, askeri güçlerini Kuzeyindeki bozkırlılardan oluşturuyorlardı. Bu yüzden gelecekte İranlılar tarafından dışlandılar, kendilerinden sayılmadılar.↩
- 400Birinci Pön Savaşı’nda Roma’nın savaş donanması kurması için Polybios, Tarihler, I.20–21; Kartaca’nın yıkılması için Appianos, Roma Tarihi, Pön Savaşları, 132–133.↩
- 401Şan-yü, Mo-tun Şan-yü gibi kullanılan bir hükümdar unvanıdır. Han shu 94A, bu unvanı genişlik ve yücelik çağrışımıyla açıklar; “bozkırın büyük komutanı” bire bir sözlük karşılığı değildir.↩
- 402Yabgu, çeşitli Türk devletlerinde farklı idarî derecelerde kullanılan bir unvandır. Şan-yü ile aynı sözlük anlamını taşıdığı kesinleşmiş değildir. Göktürk, Oğuz ve Selçuklu kullanımları için bk. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Yabgu”. Toharca veya İranî köken önerileri ayrı dilbilim kaynağı gerektirir.↩
- 403De Guignes. 1.cilt, s. 142, Jean-Paul Roux. Türklerin Tarihi-Pasifikten akdenize 2000 yıl. Kabalcı Yay. 2007. s. 56 Çeng-li, göktengri anlamına geliyor, Ku-tu, Han shu 94A’da “oğul” anlamıyla açıklanır.↩
- 404Shan-yü, Kuzeyin Barbarlarını (Hu’lar, Hyong-nu’lar ve Tung-hu’lar) egemenliği altına alıp yöneten büyük komutan anlamına geliyor. (Hunlar ikiye ayrıldıklarında Kuzey ve Güney Hunlarının Şanyüleri Tu-ku ailesinden iniyordu) “Çin Han Sülalesideki imparator Kuang-wu Ti (MS.25-57) de Güney Hunlarının C’han-yü’sünü Çin içlerine yerleştirmiş ve onları Han Devleti ile Gobi Çölü arasında sınır bekçisi yapmıştı. Böylece bölgede hiçbir ayaklanma yapmayan bir kuşak yaratmıştı./Eski Tang Tarihi, 194-A, s. 29 Cahide Baysal, yine aynı yapıtta Göktürk hanedanı Çabiş döneminde Çin’e sığınınca, Türklerin hepsi aynı Güney Hunları gibi C’han-yü ve Gobi (Han-hai) askeri valiliklerinde yerleştirildiler. s. 35.↩
- 405Hunlar (5. bs., 2013). a.g.e. s. 78.↩
- 406Hunlar, Lev Nikolayeviç Gumilev s. 80 Selenge Yay. İst.2013↩
- 407John Keay a.g.e. s. 133↩
- 408Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, İletişim Yay., s. 178.↩
- 409Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 178. Kaynakta fidyeler: sığır, post ve kumaş, at ve para.↩
- 410L. N. Gumilev. Hunlar, s. 81Selenge Yay., 2013↩
- 411Türklerin Tarihi. s. 56.Jean-Paul Roux. Kabalcı Y, 2007. Tarihçilerin kendilerine soracakları soru Hunların kimdir, nereden geldiler gibi sorulardan çok onları kimlerin yönettiği olmalıdır. Tarihçilerin bir kısmına göre onların Proto Moğol ve nihayet çoğunlukta olan bir gruba göre proto-Türktürler. Öyle gözüküyor ki bu sonuncu varsayım doğru olandır. Hyong-nu imparatorluğunun merkezi Moğolistan’ın kuzey bölgesindeki Orhun ve selenga arasındaki bölgeydi. Daha sonra Türkçe ‘ötüken’ olarak anılacak bu bölge, sırasıyla Ju-janlar’ın, sonra ilk Türk adıyla kurulan devletin, Uygurlar’ın, ve son olarak Cengiz Han Moğolları’nın hassas bir hareket noktasıydı. Türk devleti bozkırın bütün toplulukları olmasa bile çoğunu bir araya getirmişti. Çin kaynakları da Göktürk devletinin Hyong-nular’dan indiklerini aktarırlar.↩
- 412Türk Dünyası El kitabı (Derleme) TKAEY. Ank.2001 İbrahim Kafesoğlu. s. 136↩
- 413Wolfram Eberhard Çin Tarihi Han sülalesi dönemi s. 88 (Batı Han: MÖ 206–MS 9; Doğu Han: MS 25–220. Kao-tsu, Han’ın kurucusudur.)↩
- 414Wolfram Eberhard. Çin Tarihi. a.g.s. 87.↩
- 415Hunlar L. N. Gumilev s. 81. Selenge Yay. 2013↩
- 416L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 81. Kuşatmada arabuluculuk eden kadın, Şi Ci 110’da Mete’nin eşi olarak geçer; sonraki Han prensesiyle aynı kişi sayılmamalıdır.↩
- 417Batı Bölgeleri (Hsi-yü/Xiyu), burada Han shu 96A girişindeki tarihî coğrafya çerçevesinde kullanılmaktadır: doğuda Yü-men ve Yang-kuan geçitleri, batıda Ts’ung-ling dağları. İran, Hindistan ve Anadolu’yu kapsayan daha geniş kullanımların dönem ve kaynakları ayrıca gösterilmelidir.↩
- 418Bugünkü Kırgızistan’dan Doğu Türkistan’ın İli iline kadar olan bölge↩
- 419Tarım nehri↩
- 420Ts’ung-ling (Congling), kelime anlamıyla “Soğan Dağları”dır; tarihî coğrafyada Pamirlerle ilişkilendirilir. Bk. John E. Hill, Weilue çevirisine notlar, 3.5.↩
- 421Kansu eyaletinde He-hsi koridorunun batı ucuna açılan kapı↩
- 422Yang-kuan (Yangguan), bugünkü Gansu’daki Dunhuang’ın güneybatısında yer alan tarihî geçittir.↩
- 423Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 174.↩
- 424Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 181.↩
- 425Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, Türk Tarih Kurumu.↩
- 4262012. AKTTB 2012. Hermann’ın Tarih atlasında Yueh-chieh-Taguriler bulunuyor (Toharlar) var. Denis Sinor’derlemesinde A. K. Narain’ çalışması var A grubu Toharca [Küçük Yüe-çi ile özdeşliği kesin değildir], Yüe-çi ve ya Yü-şı’nın ilk biçimleri I-cu –şu’daki MÖ 1000 yılı dolaylarında, Çine ulaşan haraç veren listede Toharları bulmaktayız. Toharlar MÖIII. yüzyıl başlangıcından önce yerleşmiş bulunuyorlardı. Bir yanda Çin’e bir yandan Şyung-nu’ya komşu olmuşlardı. b) Bu Tohar(Küçük Yüe-çi)’dilinin Hititçe’nin benzeri olduğu işaret edilmiştir. Hititçe’nin diğer Avrupa dillerinden daha eski ve bağımsız olarak farklılığı düşünülmüştür. ‘Elbette bu dilsel eskiliğinden dolayı İç Asaya’nın Tohar ülkesini Hint-Avrupa dil ailesinin başlangıç evresi olması kolayca itilememektedir. Hiç kuşkusuz etnik olduğu kadar dilsel olan Tohar ögeleri MS. I.bin yılsonunda da İç Asya’da varlıklarını sürdürdüler. Şimdi konu edilen Toharca ise B grubu Toharca [Büyük Yüe-çi ile özdeşliği kesin değildir] kategorisindeki daha önceki grubun dili ile farklıdır, eski Toharca’yı Büyük Yüe-çi dilinden ayırdedilmesi gerekmektedir. Şöyle ki:Büyük Yüe-çi Batıya göç etmiş, buradaki dillerden etkilenmiş dolayısıyla Yüe-çi dili de yöresel yöresel dillere benzemiş olduğundan, Küçük Yüe-çi (Tohar) dilinden ayrışmıştı. Bu nedenle de Hititçeye benzememekteydi. Çünki onların bir bölümü erken zamanlarda Anadolu’ya göç vermişlerdi. Bundan dolayı da geride kalan arkaik Yüe-çi dili, eski eserlerde bulunan kazılardaki dille uyuşuyordu. (Derleyen, Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, A. K. Narain bölümü, .İletişim Yay. 7. baskı 2014) ten özetler(Ne dersiniz bize ilk zamanlarda öğretilen ‘Etiler Anadolu’ya Avrupa’dan mı? geldiler? İG)↩
- 427Metindeki kafatasından içki kâsesi yaptırma eylemi, Şi Ci ve Han Şu aktarımlarında Mete’ye değil oğlu Lao-shang’a atfedilir. Bkz. Yang Juping, “Some Notes on Dayuezhi, Daxia, Guishuang, and Dumi in Chinese Sources”, The Silk Road 14 (2016), s. 97–98 (Şi Ci ve Han Şu aktarımları).↩
- 428Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, s. 35–36.↩
- 429Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 175.↩
- 430Çilyen dağlarının elden çıkması Hunları çok üzdü, dağı her gördüklerinde hüzünle ağıtlar söylediler↩
- 431Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 182–184.↩
- 432Ying-shih Yü, “Hsiung-nu (Şyunğ-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, Denis Sinor (der.), Erken İç Asya Tarihi, s. 205.↩
- 433Kırgından kaçan Hunların bir bölümü ayrılarak Kazak Bozkırları üzerinden Volga-Urallar arasına ulaştılar. 350 yılına kadar Altaylar’dan buraya kadar ulaşan Ugor/Ogur devletinin komşusu oldular. 200 yıl boyunca Ogurlarla kaynaştılar. Bir bölümü de İrtiş ve Yedisu’da T’ie-le adıyla bilindiler.↩
- 434L. N. G. Gumilev, Hunlar 2013 s. 61↩
- 435Jean-Paul Roux, Türklerin tarihi, Pasifikten Akdenize. 521 ve devamı. Kabalcı Yay. 2007↩
- 436Jean-Paul Roux. a.g.e.↩
- 437Henri Cordier (1849–1925), Doğu Asya tarihi uzmanı.↩
- 438L.N. Gumilev. Hunlar (5. bs., 2013) s. 40. 1200 yılları civarında Minusink bozkırlarında Andronova kültürünün yerini Kuzey Çin’in güneyinden, yani Sarı Nehir boylarındaki halklar tarafından taşınmış yeni Karasuk kültürü oluşmuştur. Böylece Batı Sibirya’da ilk defa yeni Çin sitgili ortaya çıkmıştır, ama bu motamot taklit edilmiş bir kültür değildir. Çünkü bu yeni kültürle birlikte mezralarda yeni bir ırk tipine rastlanılıyor. Bu tip Mongolitlerle Avrupailerin karışımından meydana gelmiş bir tiptir. Bugünkü Özbekleri andırmaktadır. MÖ III. YYıl’a doğru Hunlar, artık Gobi Çölü’nden Sibirya taygalarına kadar bütün bozkırların sahibiydiler. Yenisey ve Abakan sahillerinde (Baykal’ın kuzeyi), kütük izbelerin yanı sıra yuvarlak göçebe çadırları oluşmaya başlamıştı. Kültürel gelişmeyle birlikte ırkların karışımı da gerçekleşti. Çünkü Karasuk dönemi denilen bu çağa ait mezarlarda Kuzey Çinli dar yüzlü Mongolit tipi ile, güneyli Brakisefal Avrupai tiplerine rastlanmaya başlanmaktadır. Hyongnular’la kan bağı bulunan ve daha az örgütlenmiş Baykal civarı kabileleri onların hakimiyetini kabul edince MÖ III. yüzyılda bütün merkezi Moğolistan ve Baykal ötesi stepleri, Hyong-nular’ın anayurdu haline geldi. Böyle bir netice için üçyüz yıl uğraştılar. Böylesine başarı için 300 yıl çaba gerekiyordu. Bu dönem içinde, Çin’de Hyong-nular ilgili hiçbir kayda rastlanmadığı gibi Çu hanedanı yıkılma sürecine girdiği biliniyor. A) “Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş(s. 170) Çin kayıtlarında Çini rahatsız eden Hu birleşik güçler var diye aktarıyor: Eski Moğollar’ın hepsini ifade eden Tung-hu sözcüğü. [Hu tek başına “doğulu” demek değildir; Tung-hu/Donghu adındaki yön unsuru Tung/Dong’dur.] MÖ IV. YY’dan itibaren Türkler için kullandılar. Aslında bu deyim sadece Türkler için değil batıdaki yabancı kavimler için kullanılmıştır. Göktürk çağında ise yalnızca Türk veya Çinli olmayan Soğdlar için kullanılmıştı. Şüpheli bir Çin kaynağına göre Eski Moğollar, MÖ 630’dan itibaren kayıtlardadır. B) L. N. Gumilev, ‘MÖ 822 yılında Hunlar’ın (s. 33) Çin’e saldırısını yenilenmiş şiirlerde buluyoruz’ diyor. Bir şiirde (Eserde var) Çinli şair Hsyung-nu yerine eski dilde olduğu gibi Syung-yün kavramını kullanıyor. Hunların Çu hanedanı başkentine kadar ulaştıklarını ama yenilip çekildiklerini ve Çin’in zaferini aktarıyor. Bu olaydan sonra 500 yıl boyunca Çin tarihçiler Syun-yünler’den hiç bahsedilmemiştir. Muhtemelen Hunlar, Junglar tafından kuzey bölgelerine itildiler. B1- Jung kabilelerinin en doğuda yaşayanı (L.Gumilev, Hunlar s. 53) Tung-hu ve Hyong-nular’a komşuluk eden Güney Kingan’lı Shan-junglar’dı. Buna göre Hyong-nular’ın eskiden yaşadığı topraklar bugünkü Ho-pei ve Shan-si topraklarına sınırdı. Kuzey’de Chahar ve İç Moğolistan’ı kapsıyordu. Demek ki, Kingan dağları sınır olmak üzere Doğu’ya uzanan Bozkırlarda Tung-hular daha doğrusu Mongolit Horlar yaşıyorlardı. Hunların kuzeyinde Yenisey’den Sayan sıra dağları eteklerine yayılmış Ting-lingler vardı. Yenisey boylarında ise Tig-lingler ve kim olduğu bilinmeyen Kien-kun kabileleri ile karışımından ortaya çıkmış Kırgızlar (Çince Chi-ku) bulunuyordu. Onların batısında, Altaylar’ın kuzeyinde Ting-linglere benzeyen (Çinlilerce Yüeh-shieh/Yüe-şiye okunur) Kıpçaklar yaşamaktaydı. Bögeler Mete döneminde Hunlar’a katılacaklar. B2-Denis Sinor, Ying Shih Yu yazılımı s. 178. Eski Han döneminin Sonuna kadar bütün ikazlara rağmen MS. 2’de bile Tung-hular yıllık vergilerini Hunlar’a göndermek zorunda kalıyorlardı. Ödemediklerinde Sol Bilge Elik (Şan-yü’nün yardımcısı) tarafından cezalandırılıyordu.↩
- 439Colin McEvedy’e göre MÖ 323 tarihli haritada Aral’ın Kuzeyinde ve yakın çevrelerde Sarmatlar ve Sakaların özgürce dolaştığı alanlar olarak gösteriliyor, Hemen Güneyinde Harizm var. Makedonya’lı İskender’in Sarmatlar, Sakalar, Harizmliler bölgelerine yayılamadığını görüyoruz. MÖ 220 tarihli haritada aynı çevre Partların ve Bakteriyenler’in giremedikleri bölgedir. İskender bile ancak, Part ve Bakteryenler’le ve Güneyde’ki Batı Türkistan şehirleri bölgelerine egemen olmuştur. (İç bozkırlar yeni gelenlere yani İskender’e, Roma’ya ve hatta Çin’e her dönemde kapalı ve girilemeyen yerlerdir. İG) Yazar, s. 12’de MÖ 2750’de her iki yönde 100 yıllık, MÖ 1575’te 50 yıllık, MÖ 980’de 25 yıllık, MÖ 670’den sonra bir iki yıllık sapma payı vardır, tarihler bağlayıcıdır diyor. Colin (McEvedy Sabancı Ü. Yay. 2005 Yay. İlk Çağ Tarih Atlası s. 71. 77. 81.↩
- 440Doğu Asya’nın eski kültürlerini ve bunlardan üreyecek bileşimi anlamak için bilinmesi gerekli kültürleri anlamalıyız. Kuzeydoğu Çin’de bulunan Proto-Tunguz kültürü bunlardan biri. Halk bugünkü Tunguzlar’la Güney Sibirya halklarının A) Merkezi bugünkü Pekin (Ho-pei), Shantung ve Güney Mançurya eyaletlerin karşmasından meydana gelmiş. İnsanlar avcıydılar, önemsiz derecede zirai faaliyetleri vardı kaba ve kalın çanak çömlekleri yaparlardı. Kültür için domuz beslemek tipiktir. B) Proto Moğol kültürü: Tunguz kültürünün Batısında, Bugün bir Çin eyaleti olan Shansi ve İç moğolistan’daki Jeho eyaleti civarının kültürüdür. Avcılık sürecinden geçip çoban-göçebe olmuşlardı. Hayvancılıkta en önemli olarak sığır üretirlerdi. Bölgenin insanları, Proto Moğol (Moğol-Tunguz ayrımı daha sonraki dönemlerin kavramıdır.) ırkındandır C) Proto Türk kültürü- Tunguz ve Moğolların batısında olan Kuzeybatı kültürünü buraya taşıyan insanlar Moğol değildiler. Kuzeybatı kültürü de menşei bakımından bir avcı kültürüdür. Başlangıçlarda diğer iki kültür gibi avcıydılar, sonra çoban oldular. En önemli üretimleri sığır değil attı. Bunun yanında ziraat kültürleri (Buğday ve mısır üretimi) önemsiz değildir. Kültürün merkezi Bugünkü Shensi ve Kansu eyaletleridir. Bu kültürü buraya getirip yaşatanlar, özellikle yüksek ama düzlük yerlerde yaşarlardı. Bu kimselerin sonraki Türklerin ataları oldukları şüphesizdir. Onlar ilk görüldükleri MÖ 3.bin yılın ortalarında bile sonraları taşıdıkları özelliklere sahiptiler. Bu kadar sözle Türklerin anavatanlarını burası olduğu anlaşılmamalıdır. Buralar, Asıl Türklere ait bölgenin, yalnız bir kenar parçasıdır. Türk Anavatanının uzak doğudaki küçük bir parçasıdır: Fakat bu devre için Çin kaynakları Türklerin diğer bölgelerdeki anavatanı hakkında bir fikir verememektedir. D) Proto Tibet Kültürü: Bugünkü Sihch-huan ve Kansu ile Shensi eyaletlerine yayılmış dağınık Tibet kabileleri vardı, dağlık bölgelerinin basit koyun besleyicileriydiler. E) Yang-sao kültürü-Honan eyaletinin batısındaki prehistorik bir yerin adıyla anılır. Çok güzel çanak ve çömlekler bu kültür için tipiktir. Çana-çömlekler renkli olup; kırmızı, beyaz siyahtır. Yang-shao çanak çömlekleri Aşağı Tuna (Cucuteni) ve Türkistan’da (Anau) bulunanlarla benzemektedir. Yang-shao kültürü Çinin batısında, Kansu’da daha uzun zaman, Maden devrine, yani takriben MÖ 700’e kadar yaşamıştır. Kültürü bölgeye taşıyanlar kimlerdir? Bu kültüre Ortakuzey Çin’de ve Batı Çin’de dağlık bölgelerde rastlanmaktadır. Eski Çin için iskan yerleri bilindiğinden bu bölgelerde Çinlilerin olmadığı düşünülmekte. Dağlık bölgelerde Tibetli kavimler ve Türkler karışık yaşıyorlardı. Yerleşiklerin arasında az bir unsur olan Tailer de vardı. Eğer bu kabul edilecek olursa Kuzey Çin’de yaşamış olan bu kültürün Doğu Türkistan’da da görülmesinin nedeni anlaşılacaktır. O halde Türk kavimleri bu kültürün taşıyacısıdır. Ancak Tibette bu çanak çömlek kültürünün benzerin hala yaşadığı görünmektedir. Çin’de tuncun izlerine ilkin MÖ 1800’lerde rastlanmaktadır. 1400’lerde yaygın olarak vardır. En eski silahların şekilleri Sibirya’daki silahlara benzer. Bazı delillerin varlığı tuncun Kuzey’den geldiğini gösteriyor. Bugün Türk kavimleri vasıtasıyla(yahut daha sonra Türk efsanelerinde geçen madenci kabileler tarafından) Doğu Asya’ya getirilmiştir. Fakat MÖ 1450’lerde görülen bronz kaplar Asya’nın diğer bölgelerinde yapılanlardan farklıdır. Bu da Güneyli Tai’lerin etkisiyle olmuştur. Daha güneyde Çinin özgün I-Liao, Tai kültürleri vardı. En güneydeki Tai kültürü etkin bir ziraat kültürüdür. Özetle Çinin kuzeyindeki kültürler içinde Üçüncü bin yılda da Ön-Türk kültürü diğer komşuları Moğol ve Tunguzlar’ın kültürlerinin hepsinden kuvvetli idi. Bozkırın ilk üstbeyleri onlar oldu. (Çin Tarihi 2. Bs. TTK/1987. s. 16.17.18.20,21 Prof. Dr. Wolfram Eberhard Beyazıt k. 951/294903 /006113/87 kayıtta)↩
- 441L. N. Gumilev, Etnogenez, Selenge Yay., 2004, s. 96.↩
- 442L. N. Gumilev Hunlar (5. bs., 2013) s. 261 Bu yaklaşım. ‘Avrupa Hunları’ başlığında ‘geniş olarak alınacaktır’.↩
- 443Lev Nikolayeviç Gumilev Selenge Yay. 2013 Hunlar s. 303. Yazar Hyong-nu (Hun) ların bu torunlarına ‘Gun’ adını vermiş. ‘Konu Avrupa Hunları’ başlığımızda işlenecek. s. 261’de aktarılan göç tarihinde MÖ I. binyıl Serebrennikov’un önerisidir; Gumilev bunu MS I. binyıl olarak düzeltir. Bu tarih, Gunların zaten orada bulduğu halklar için Gumilev’in kabul ettiği kesin tarih gibi kullanılmamalıdır. Bu kadarla yetinip bu son yaklaşımı ‘Avrupa Hunları’ başlığında ele alacağız. Özellikle VI. yüzyıl ortalarıyla, bağı kurmayı kolaylaştırmak için buraya, sığdıracaklarımız var. Aynı yazarın Teleüt (Te-le’ler) dediği, (a.g.e. s. 261) Chavannesin Tölis dediği Ogurlar (Batı Türkleri s. 315…) bunlardır. Teleüt /Tölisleri eşkavram olarak ‘Gökürkler’ bahsinde göreceğiz. Ogur/Oğuz eşanlamlığını da yer yer her zaman işleyeceğiz. Ancak bu savı işleyen Tolstov’un derlemesini ‘Oğuzlar başlığımızda geniş olarak ele alacağız.↩
- 444Ying-Shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, der. Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., s. 170–171. [Kullanılan Türkçe baskı yılı belirlenecek; İngilizce özgün 1990, Türkçe ilk basım 2000.]↩
- 445Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş, s. 170–171.↩
- 446Ying-Shih Yü, “Hsiung-nu (Şyung-nu)”, çev. Selçuk Esenbel, der. Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay.↩
- 447Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, çev. ve yay. haz. Ayşe Onat, haritalar bölümü.↩
- 448Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, çev. ve yay. haz. Ayşe Onat, s. 35.↩
- 449Ulanbatur yerleşkesinden Batı yönünde, Lun, Bayan nur üzerinden Karakurum (Moğollar Harhorin diyorlar.) 363km batı yönündedir. Karakurum, XIII–XIV. yüzyıllarda Moğol İmparatorluğu’nun başkentiydi; Orhun bölgesinin farklı dönemlerdeki siyasi merkezleriyle aynı şehir sayılmamalıdır. Türkler II. Göktürk hakanlığı döneminde başkentlerini Hangay dağlarında, Ötiken’e taşıyacaklar. Altaylar’ın Hangay dağları dönemi için ayrıca bir çalışmam var. (İG)↩
- 450Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi s. 56 Kabalcı Yay. 2007↩
- 451Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine giriş s. 154.↩
- 452Jean-paul Roux, Türklerin tarihi. s. 70 Kabalcı Yay. 2007, András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş s. 57,↩
- 453Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi. s. 1 TTKY. Ankara↩
- 454András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş çeviren İsa Sarı s. 31 Nobel Yay. Haziran 2013↩
- 455Çin’in Şimal Komşuları, Wolfram Eberhard. Nimet Uluğtuğ çevirisi, TTK 1942 s. 76,77,86 dan özetler. Beyazıt Dev. Küt 12935 kayıtta↩
- 456Wolfram Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, s. 95.↩
- 457Türk kültür tarihine giriş Bahaeddin Ögel s. 170 TC. Kültür Bak. Yay.↩
- 458L. N. Gumilev, Avrasya’dan Makaleler s. 99 Selenge Yay. 2006↩
- 459Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, çev. Mete Tunçay, der. Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yay., bölüm s. 311–344.↩
- 460L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 261.↩
- 461L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 261. ‘yazar Avrupa Hunlarını kastediyor’↩
- 462Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi. s. 5.TTK Yay. Çev. Hasan Eren.2006↩
- 463András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş çeviren İsa Sarı s. 44-47.özet alıntılar. NobelY.2013↩
- 464Wilhelm Barthold. Türk-Moğol Ulusları Tarihi. s. 5.TTK.1991.↩
- 465András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş s. 27-35arası özetler. Nobel Yay., 2013. Róna-Tas özetinden sonra Tahsin Banguoğlu’nun Türkçenin Grameri (TDK, 2004, s. 12–15) adlı eserinden ayrı bir özet verelim: Ural-Altay, Altay dil aileleri üzerine kurulmuş eski nazariyeler değerlerini yitirmişlerdir. Türk (Hun) dilleri bugün Orta ve Kuzey Asya’da, Doğu Avrupada geniş bir coğrafya alanına yayılmış olarak konuşulurlar. Türk (Hun) dilleri ilkin üç dala ayrılır. Birincisi Orta Volga boyunda Çuvaşça, ikincisi Kuzey/Doğu Sibirya’da Yakutça, üçüncüsü birbirlerine daha yakın ama çok geniş bir Türk-Tatar dilleri topluluğudur. Bu üçüncü dalı Türk diller ve Kırgız-Tatar dilleri diye ikiye ayırmak doğru olur. Türk dilleri 40./derece enlem, 50./derece enlem arasında Yenisey nehri kaynaklarından Polonya içlerine kadar serpilmiştir. Günümüzde Türk dilleri kolunda Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi adlarıyla anılan iki büyük dil vardır. Kırgız-Tatar dilleri kolunda küçük ulus topluluklarının diller ya da lehçeleri bulunur. Kazan Tatarları, Başkırtlar, KırımTatarları, Karaçaylar, Kazaklar. Kırgızlar, Karakalpaklar, Nogaylar ve Altay Urukları,.Batı Hun lehçesi bugünkü Çuvaşça ve akrabalarını, Kuzey/Doğu Hun lehçesi Yakutça ve akrabalarını Doğu Hun lehçesini ise Türk ve Tatar dillerini yarattığı düşünülür. En Eski Türkçe adı verilen bu doğu Hun lehçesinden elimizde ancak beş on kelime vardır. VI. yüzyıl başlarından başlayarak, Eski Türkçe Metinler Köktürk-Uygur kanadından geliyor. Oysa Oğuz-Karluk kanadından olanların (Eski Türkmenler) VII. yüzyılda farklı bir Türkçe konuştukları bilinir. XI yüzyılda Eski Oğuz lehçesini Kaşgarlı Mahmut ayrıca verir. Bu zamanlarda Oğuzlar Anadoluya geçerler. Batı Türk yazı dili de böylece başlamış olur. Bu yazı dilinin lehçeleri de Anadolu ve Rumeli, Azeri, Türkmen, Gagavuz, Kırım kıyı lehçeleri ve İran içlerinde Kaşgay’lar, Aynavul’lar yine eski Türkmenlerden olan Kalaçlar’da görülür. Bunlar Batı Türklerinden sayılırlar. (Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri 2004 TDK s. 12–15 özetler)↩
- 466András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 49 Nobel Yay. İsa Sarı ter.2013↩
- 467András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş.↩
- 468Hunlar. 2013, L. N. Gumilev s. 64↩
- 469András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 35↩
- 470Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş. s. 167–172 T. C. Kültür Bakanlığı Yay., 2000↩
- 471L. N. Gumilev, Hunlar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2013, s. 92.↩
- 472L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 89–91.↩
- 473L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 414.↩
- 474Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, Han Sülalesi zamanı bölümü, s. 88, 137. Wolfram Eberhard, A History of China, VII/B/4; anlatının öznesi Liu Yüan’dır.↩
- 475Mao-tun (Mete) Tu-ku (okunuşu du-gu) kabilesindendi. Bu kelimede galiba Türk kelimesinin transkripsiyonu görülmektedir. To-ba hükümdarlarının bu aileyle soy bağlantısı kesin değildir; 287 tarihi To-ba devletinin kuruluş tarihi olarak kullanılmamalıdır. Hyong-nu iktidarı çökünce (Bölgede kalan) Hunların bir bölümü Ordos bölgesinde ve Shansi’de siyasi birlik içinde olmadan özgür kabileler halinde yaşamaya devam ettiler. (Çin Tarihi, 1987 W. Eberhard. s. 137.155). Gumilev, s. 545’te eski Çin yazılarının incelenmesiyle yapılan ad eşlemeleri arasında Tü-ku/Türküt eşlemesini sayar. Bu pasaj, yabguların veya Mete’nin soyu hakkında tek başına kanıt oluşturmaz. Gumilev, Selenge Yay., 2013 bas. Hunlar s. 545. Tu-ku ailesinin düzeni, karşılıklı denetimi de oluşturan bir düzendir. Yabgu iktidarı kendiliğinden denetimlidir. “Doğuştan prenslere, Aristokratlara ve 24 üstbeye bağımlı Yabgu hem güçlü, hem teşkilatçı hem de adil olmalıydı ki en az kendisi kadar güçlü olan kesime hesap verebilsin” L. N. Gumilev. Hunlar s. 92↩
- 476Wolfram Eberhard, Çin Tarihi s. 136.137 TTKB. Beyazıt dev.küt.951/294903-6113-87. 1987 basımı Wolfram Eberhard, “Toba’lar Etnik Bakımından Hangi Zümreye Girer? İlk Araştırmalar”, çev. İkbal Berk, DTCF Dergisi 1/2 (1943), s. 19–20,29–30.↩
- 477L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 93.↩
- 478L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 93–94. Kafesoğlu’na göre, Mete’den istenen çöl parçasını vermeyişini baskınlardan kurtulmak için, insansız bölge ‘günümüzde No man’s land’yaratmak içindir.↩
- 479Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, Han Sülalesi bölümü, s. 88 (Beyazıt Kütüphanesi 294903 kayıt numaralı 1987 basımı).↩
- 480L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 94.↩
- 481L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 105.↩
- 482L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 105.↩
- 483Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 441–445.↩
- 484L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 96.↩
- 485Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 433–434.↩
- 486Édouard Chavannes Batı Türkleri “Alıntıyı özellikle buradan alıyorum. Şan-yü Hsiung-nular’ın büyük şefi Mete’nin ünvanıdır. Burada Göktürk kağanı, İstemi’nin büyük kardeşi T’u-man (Bumin) için kullanılmıştır. Bu metin önemlidir. Çünkü Kuzey (Doğu) ve Batı Türklerinin bölünmesinin Bumin ve İstemi Kağanlar zamanından beri var olduğu isbatlanıyor.” s. 69’dan. Ayrıca burada şan-yü ünvanını kullanmakla Türkleri Hunlarla bir tutuyor. Ayrıca Mo-tun (Mete) ile Mo-ho-tun (Bagatur) yazılımlarını karşılaştıralım. İki lider arasında yedi asırdan fazla zaman var. (İG)↩
- 487L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 89–90.↩
- 488L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 89.↩
- 489L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 216.↩
- 490L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 215.↩
- 491L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 218.↩
- 492L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 235–236.↩
- 493L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 236.↩
- 494L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 250.↩
- 495“Tan-su- hai (Tanşhay diye okunur) Cesaret ve kişiliğinden dolayı Reis seçilmişti. Hun topraklarındaki Ting-ling’leri Sayanlar’ın arkasına itmiş, Halha ve Çahar’daki Moğol unsurları itaat altına almıştı.” L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 254.↩
- 496Denis Sinor, “Hun Dönemi”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Mete Tunçay, 7. bölüm, s. 247.↩
- 497András Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel Yay., 2013, s. 57.↩
- 498A. Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş, Enderun Kitabevi, s. 41.↩
- 499Konuya değişik yaklaşanlar da vardır. Hunlar önceleri daha Batılı mıydılar? Orhun bölgesi Hun, Juan-Juan (Avarlar), Göktürk, Uygur ve Çingiz Han gibi imparatorlukların kutsal bölgesiydi. Bu imparatorlukları kuran halk kitlelerinin başlangıçtan beri burada oturduklarını gösterir bir delil değildir. Hunların da ilk zamanlardan beri Orhun’da oturdukları şüphelidir. Belkide Hunlar zaten Urallar bölgesinden geldiler. (A. Hermann) ancak bu konuda elimizde belge yoktur. Geleneksel bilgi: Çinin kuvvetlenmesiyle Mete’nin ardıllarının bir bölümü Kuzey Hazar Denizi bölgesine Volga nehrinin iki yakasına (Kuzey) Batıya göçmüşlerdi. (Türk Kültür tarihine Giriş.1991/1.cilt s. 154 Bahaeddin Ögel) “Hsiung-nular 216 dan sonra Hsiung-nu kabilelerinin başına geçen başbuğlar tamamen Tu-ku kabilesinden çıkanlardır. Hiçbir başbuğun başka bir kabileden geldiği hakkında bir kayıt yoktur. Bu bilgiye dayanarak Attila soyunun Tu-ku kabilesinden geldiğini kabul etmekle hataya düşmüş olmayız.” (Hsiung-nular’ın Tu-ku (T’u-ko) kabilesi W. Eberhard’ın tezinden Mustafa Köymen TTK 1944 bas. Bayazıt Küt. 151063/1 nolu kayıt)↩
- 500L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 134–135.↩
- 501M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 64.↩
- 502L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 261.↩
- 503L. N. Gumilev, Hunlar, çev. D. Ahsen Batur, 5.bs., Selenge, İstanbul 2013, İkinci Kitap, Giriş, s. 303–304. Hun/Gun ayrımı ve batıya göç anlatısı Gumilev’in açıklamasıdır.↩
- 504Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yay., 2000, s. 70.↩
- 505M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi (Gumilev’in tashihleriyle), Selenge Yay., 2004, s. 78.↩
- 506Peter B. Golden, “Güney Rusya Bozkırlarının Halkları”, çev. Ayda Arel, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, s. 348.↩
- 507Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992, s. 259–260.↩
- 508Mes‘ûdî a.g.e. s. 142,140 Bulgarlar Türklerin bir koludur. Nuhun oğlu Yafes’ten gelirler. Nuh oğullarına dünyayı bölüştürünce Bulgarların payına Volga boyu düşer. (Gumilev’de Hazarlar ve Bulgarların göçü, Ogurların göçü işlenir) Kervenları Horosan’ın Havarizm bölgesine gider. Havarizm bölgesinden de Bulgar’a gelir. Bu ticaret yolu Türk kabilelerinin topraklarından geçer. Abbasi halifesi Müktedir Billah zamanında (ekliyorum, halifelik dönemi 908–932 yılları arasında) Müslüman oldular. (ekliyorum, kütlesel olarak X. yüzyıl sonunda Karahanlılar Müslüman oldu). Bulgarlar vuruşkan ve güçlü bir halktır. Hükümdarları İslam olduktan sonra ellibin ve daha fazla süvarisiyle Konstatiniye topraklarına gaza eder (Mes‘ûdî burada Tuna Bulgarları ile Kama Bulgarlarını karıştırıyor olabilir mi?), ona yakın Rum, Endülüs, Celalika (Galiçya) ve İfrenc (Frank) topraklarına akınlar düzenler. Bulgar şehrinden Konstantiniye kadar olan mesafe bozkır ve yerleşim birimlerinden geçen iki aylık yoldur. Burtas’lara gelince Burtas nehri sahillerinde yaşayan Türk halkları vardır. Burtaslar bir Türk kabilesi olup Burtas nehri boyunca yaşarlar. M. F. Zekiyef’ten alıntıyla Ahsen Batur’dan Bulgar-Tatar dilinde. Burta-as ‘çürük ağaçtan bal toplamakla uğraşan As’lar demektir. Arap seyyların belirttiğine göre, Burtaslar’da en değerli ürün baldı.↩
- 509Muallâ Uydu Yücel, İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2007, s. 118.↩
- 510İkinciHan döneminin Çinli coğrafyacıları bile onlardan bahsetmekte ve Kurdukları devlete ‘Alanya’ adını vermekteler. Hun hareketi sırasında Alan toprakları Kuzey Kafkasya ile Don ve Volga nehirleri arasındaki bölgeyi içine alır. Alanlar’ın kültürleri İskitlerin kültürlerinin devamıydı. Batı Sarmatları Roksalanlar ve Yazıgiler Tuna sahillerinde Romalılar ile sürekli savaşmışlardı. Doğuluları ise Alan kapısı da denilen Daryal boğazı üzerinden Ermenistan ve Medya’ya girmişlerdi. Kısaca Alanlar 200 yıl boyunca savaştıkları için Hunların adeta saklanmalarına, neden oldular ve çoğaldılar(L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 152.)↩
- 511L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, Selenge Yay., 2002, s. 162.↩
- 512Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, çev. Ayşen Anadol, Sabancı Üniversitesi Yay.↩
- 513İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı, TKAE Yay., 2001, s. 142.↩
- 514Hieronymus, Epistulae, 60.16 (kuzeyden gelen akıncılar); Herodotos, Tarih, I.104–106 (İskitlerin ilerleyişi ve yirmi sekiz yıl); Kitâb-ı Mukaddes, Yeremya, 6:22–23 (yay ve mızrak taşıyan atlılar). Bu üç anlatı farklı dönem ve bağlamlara aittir.↩
- 515M. Fuad Köprülü, “Kay Kabilesi Hakkında Yeni Notlar”, Belleten, c. 8, sy. 31 (1944), s. 435–437, İlave I: “XI. Asırda Hârizm’de Gazneliler’in Askerî Kıtaları Olarak Kücat ve Cugrak Kabileleri”; Beyazıt Genel Kütüphanesi, kayıt no. 47338/2. “Müslümanlıktan önce Türk isimleri arasında bu ada rastlanır. Eski Türklerde Kahramanların atlarının boynuna takılan ve şüphesiz sıhri bir etkisi olduğuna inanılan ‘kıymetli taş, aslan tırnağı, muska (büyüsel birgücü taşıyan) şeylere Muncuk(Boncuk) derlerdi. Beykaki Harizimde ve Gazneliler’in emri altında hususi kıtaların bulunduğunu, önemli üç kıtanın üç Türk kabilesinden meydana geldiğini yazar. Bu kabilelerin adı, Cugraklar, Kücatlar ve Kıpçaklardır. Muncuk bu kabilelerden biri olan [Kücatların] reisidir.↩
- 516“Attila’nın sarayında 448,449 yıllarında elçilik yapan Priskos’a göre Eflak’ta bir yerlerde etrafı duvarlarla çevrili, kuleleri olan ahşap bir kente oturmaktadır. Sarayı oyma tahta işlerle kıymetli yün halılarla süslüdür.[Priskos’un ziyafet tasvirinde Attila tahta kap ve kadeh kullanır; altın ve gümüş kaplar konuklara sunulur.]Etrafı akıl aldığı ünlü yabancı kişilerle doludur. Yunanlı Onegesios, Romalı Orestes gibi. Savaş yerine uzlaşmayı amaçlayan sta asker ve diplomatın Yunanca ve Latince’yi de konuştuğu idda edilmektedir.” (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, 2007 basımı, s. 71). Türkçe konuşan hakandır.” Hükümdar sülalesinin dili Türkçeydi. Mensupların adı Karaton-karadon-karaelbise), Muncuk (boncuk) Attila’nın babası, Attila (etil boyunda doğan), Dengizik (Dengiz=deniz, İrnek (küçük er), Aybars, Oktar, (Attila’nın amcaları), Arıkan (=arıg-han) hep Türkçedir. Hatta Batı Hun ailesinin kökleri AsyaHyong-nu yönetici ailesi Tan-hu’lara bile bağlanılmasi düşünülür. (İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı, s. 141) Deguignes, Gumilev gibi yabancı yazarlar da böyle düşünür. Çeşitli tarihçiler tarafından Hunların Türk-Moğol, Türk- Moğol-Tunguz ve hatta Germen, Slav kökenli oldukları da düşünülmüş ama Asyalı Hunların torunları oldukları son zamanlarda elde edilen bilgilerle kesinlik kazanmıştır. Batı Hunlarının Doğu Hunlardan geldiklerine başlangıçta Bakteriyanların doğusunda olduklarından da anlıyoruz. Starbon (ölümü 25) böyle söylüyor. Adı geçen kırallığın da Hunlar tarafından yıkıldığını Plinius (ölümü 125) yazmış. Dahası da var: Bu Hunları da Çin kaynakları haritalarda Hsiung-nu olarak belirtmiş. Hsiung-nu-Hun ayniliği Soğd dilindeki bir metinde de Hun olarak belirtilmiş. (İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı’ndaki bölüm, s. 141) ve Türkolojiye Giriş eserinde András Róna-Tas (s. 57) Hsiyung-nu ve Hun ayniliğini belirtmiş. “Hristiyanlık dünyasının, Tanrı namına konuşan herkese karşı korku ve saygı duyan gerçek bir Altaylı tarafından saldırıya uğraması bir mucize gibiydi. Roma’yı almadı. Oysa Romayı alması son derece kolaydı” Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, s. 74↩
- 517Jordanes’in tasvirine göre Attila kısa boylu, geniş göğüslü, esmer tenli ve basık burunluydu. Gür bir sakalı yoktu. Küçük gözleriyle fırlattığı şahin bakışlar muhataplarını ürkütüyor ve ne kadar güçlü olduğunu gösteriyordu. Öfkesi korkunç, düşmanlarına acımasız, ama silah arkadaşlarına karşı son derece şefkatlıydı. Gunlar onun kabiliyet ve cesaretine güveniyorlardı. Bu yüzdendir Volga’dan Rhen’e kadar bütün kabileler onun bayrağı altında toplanmıştı.↩
- 518Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 14.↩
- 519Jordanes’in tasvirine göre Attila kısa boylu, geniş göğüslü, esmer tenli ve basık burunluydu. Gür bir sakalı yoktu. Küçük gözleriyle fırlattığı şahin bakışlar, rakiplerini ürkütüyordu. Düşmanlarına son derece acımasız ama silah arkadaşlarına müşvikti. Hunlar ‘onun kabiliyet ve cesaretine güveniyorlardı. Zaten Volga’dan Rhein’e kadar bütün kabileler onun sancağı altında birleşmişlerdi. Hunlardan başka Ostrogotlar, Gepidler, Herullar Rugiler ile Türklingler, Bolgarlar ve Akassirler onun sancağı altında savaşıyor Romalı ve Gerk de seve seve hizmetine koşuyordu. Attila tahtını başlangıçta kardeşi Bleda ile paylaşmıştı. Ama 445’te onu öldürerek iktidarı tekel altına aldı. Hemen ardından Balkan yarımadasına saldırılarda bulundu, Konstantinopol surlarına dayandı. 447’de kötü şartlarla Thedeosios yıllık vergi vermeyi, Güney Tuna sahillerini Hunlara bırakmayı kabul eden anlaşmayı imzaladı. 450’de onun yerine geçen Marcianus bu anlaşmayı bozdu. Attila sadece hemen öfkelenen bir Asyalı değil ulaşacağı ufku yapacağı geniş düşünceleri de vardı. Başaracağını inandığında Galya seferine çıktı. Attila’nın yegane dostu güçlü ve karakterli Ayeçyüs’tü.↩
- 520Aetius’un babası Gaudentius, Gregorius’un Frigeridus’tan aktardığına göre Scythia eyaletindendi; annesi İtalyalı, soylu ve varlıklı bir kadındı. Bu eyalet kaydı babanın etnik kimliğini belirlemez. Yeni neslin temsilcisi ve Batı Roma’yı diriltecek iyi bir askerdi. Hunları iyi tanıyordu. Hunların arasında iki defa kaldı. Birincisinde rehindi. İkincisinde sürgündü. Germen ve Hun dilini akıcı bir şekilde konuşurdu.451’de Katalaun vadisinde Attila ile çarpıştı, Hun güçleri Ren nehrini doğusuna çekildiler. 452’de Hun güçleri yeniden harekete geçtiler, Romalılar barış istemek zorunda kaldılar. Attila’ya fidye teklif edildi. Ordusunda salgın hastalık olduğunu gören Attila fidyeyi almayı kabul etti ve geri çekildi.453’te evlendiği Ildico ile düğün gecesinde öldüğü anlatılır; Jordanes, Ildico’nun Burgund olduğunu söylemez. Aetius ise 21 Eylül 454’te İmparator Valentinianus tarafından kabul merasiminde kendi eliyle hançerlenip öldürüldü.↩
- 521İmparatorluğun batı kanadının sıklet merkezi Tuna etrafında, doğu kanadının ise Dinyeper olduğu zannedilen bu tarihlerde şu kavimler yer aldılar. (Priskos, jordanes, P. Diaconus, vb gibi kaynaklardan) a) Germenler (Doğu Gotları, Gepidler, Herullar, Rugiler vb.) b) İranlı (Kafkaslardan Tuna’ya kadar, dağınık halde, Alanlar, Sarmatlar, Başternalar… vb.) c) Fin-Ugorlar (Çeremişler, Meryalar, Çudlar, Estler… vb) Türk İmparatorluğunun her tarafına yayılmış olan, Hunlar, Karadeniz kuzeyi düzlüklerinde Üç-ogur ve Beş-Ogurlar, Volga’ya doğru Altı-Ogur, Onogur, Şara-ogur, daha kuzeyde Agaçeri (Akatzir), Volga’nın doğusunda Sabarlar ve başka Türk kütleleri. Sayıları 45 kadar olan bu kavimler sistemin içindeydi. Türk olmayanlar ise şefleri ve kralları aracılığı ile Hunlara bağlıydılar. (İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı, s. 146)↩
- 522L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 182–183.↩
- 523Ordu ve dış ilişkiler Attila’nın elindeydi. [Jordanes XXXV/180, Oktar ve Rua’yı Attila’dan önce hüküm süren yöneticiler olarak anar. Aybars ile Oktar’ın Attila döneminde eşzamanlı doğu/batı kanat görevleri bu pasajla doğrulanmaz.] (İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı içindeki bölüm, s. 145)↩
- 524Kézalı Simon, Chronicon Hungaricum, haz. G. Popa-Lisseanu, București: Tip. “Bucovina”, 1935, II, § 6, s. 29 (Turul geleneği); Jordanes, Getica, XLIX, 258 (defin), L, 259–266 ve LIII, 272–273 (oğulları ve Hun siyasi birliğinin çözülmesi).↩
- 525Wilhelm Barthold, Türk-Moğol Ulusları Tarihi, çev. Hasan Eren, Türk Tarih Kurumu Yay., s. 23.↩
- 526Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yay., 2000, s. 274.↩
- 527L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 189–190.↩
- 528L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 191.↩
- 529Bálint Hóman, “Székely’liler”, çev. Hamit Z. Koşay, Belleten, c. 5, sy. 20 (1941), basılı s. 597–606; ilgili anane s. 601. Çevirinin ilk dipnotu, Macar Tarih Kurumunun Erdély (1940) eserinden s. 43–49’un çevrildiğini belirtir; Beyazıt Umumi Devlet Kütüphanesi nüshası. Yukarıda bazı kavramlara gelince, Muhat: Kuşatılmış, sarılmış, çevrilmiş anlamında olup sıfattır, Mahfuz: saklanmış, korunmuş anlamındadır. Sekeli sözcüğü Türkçe bir sözdür Alabacak at, ayaklarında ak leke bulunan ‘at anlamını taşıyor. (TDK, Sözlük) Erdil günümüzde Romanya’nın Güney kısmına Eflak orta kısımlarına Erdel (Transilvanya) denir. ‘Çığılamazö’ için Hóman–Koşay, s. 602’de csigla unsurunu ihatalı/mahfuz yer ve bend anlamlarıyla açıklar; ‘çıkılmaz ev’ karşılığı bu kaynakta yoktur. Bu kavramın eski Macarca olduğunu De Guignes(çalışmamızda alıntı aldığımız tarihçi)in yazdığı 10 ciltlik Türklerin Umumi Tarihinden (Macarlar böl.) öğrendim. (İG)↩
- 530Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 1978 basımı, c. 1, s. 521.↩
- 531Ziyafet anlatısı için Priskos, “Priscus at the Court of Attila”, çev. J. B. Bury, Internet Medieval Sourcebook, Fordham University, https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/priscus1.asp (erişim: 9 Kasım 2026). Priskos, V. yüzyılda yaşamış Doğu Romalı diplomat ve tarihçidir. Bu tanıklık, Attila adının etimolojisini veya Volga kıyısında doğduğunu kanıtlamaz.↩
- 532Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü. Kültür Bakanlığı Yay. 1371’de Uygur Türkçesinde atilar sözcüğü, ata kavramının karşılığı olarak görülmektedir. Ecdat karşılığı ise ata-buva yani (ata-baba). Atababa’nın Rusça karşılığı ise otest gösterilmektedir. “Kültigin ve Bilge kağan yazıtlarının yazıcısı Kültigin’in atısıdır, yani yeğeni yolluğ Tigin’dir. Moğolca karşılığı açı olan atı kelimesi ‘kız veya erkek torun’; birinin oğlunun veya erkek kardeşin çocuğudur. Kelime bugün Sarı Uygurcada ati veya hati şekillerinde yaşamakta olup ‘Küçük torun’ anlamındadır.” Orhun Yazıtları 2006 basımı s. 8 Talat Tekin↩
- 533Joseph Deguignes, Büyük Türk Tarihi, c. 1, s. 96.↩
- 534L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 158–159.↩
- 535L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 584.↩
- 536L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 558, 584.↩
- 537Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Mete Tunçay, s. 318.↩
- 538Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., 2005, s. 16.↩
- 539L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 589; M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 143. Artamonov’a bağlanan görüşte Avarlar, Ju-jan bakiyelerinden ziyade Uar ve Hunni topluluklarıyla ilişkilendirilir.↩
- 540Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 7.↩
- 541, Türk efsanelerinden, Arap, İran, Macar, yazarlarından Gumilev, Chavannes öğrendiklerime göre kurgumdur↩
- 542Hyong-nular↩
- 543Avrupa Hunları.↩
- 544Danışma meclisi↩
- 545Göktürkler↩
- 546Göktürkler.↩
- 547Selçuklular.↩
- 548Kıpçaklar Avrupada↩
- 549Wei shu 103’ün Gaoche köken anlatısında Hun şanyüsünün küçük kızı bir erkek kurtla birleşir.↩
- 550Zhou shu 50’de, kıyımdan kurtulan çocukla birleşen dişi kurdun on oğlundan türeyen soylar anlatılır.↩
- 551L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 502.↩
- 552M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2004, s. 89–90.↩
- 553M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 142.↩
- 554M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 142.↩
- 555M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 143–144.↩
- 556Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., 2005, s. 27; L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 592.↩
- 557L. N. Gumilev, Hunlar, 2013 basımı, s. 592.↩
- 558Doğu Göktürkler Altaylıydılar. Batı Türklerinin Altın dağı, Kuça’nın kuzeyindeki dağların ardında Tekis Nehri vadisinde bulunur. Burası Tanrı dağlarının eteklerindedir Beşbalığ yöresideki Kağan-balık şehrine yakındır “Altın dağın en güçlü kağana bırakılması [bu cümlede kişi adı verilmez]Türklerde bir töredir. Altın dağ adının kullanılmasının nedeni: burada bol meyve bulunur. Küçük ve büyük baş hayvanlar üretilir. [Türklerin kendi iddiasına göre] en eski çağlardan beri burada en ufak bir salgın hastalık görülmemiş, deprem çok nadiren olmuştur. Hâlbuki Onogurların bir zamanlar kurdukları Beket şehri depremlerde yok olmuştur. Soğdiyana ise depremler ve salgın hastalıklardan muzdariptir.” (Batı Türkleri E. Chavannes s. 312–313).↩
- 559Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., s. 27.↩
- 560Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 28.↩
- 561Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 29.↩
- 562Bulgar Hanları Listesi’nde bazı hükümdarlar Dulo soyuna bağlanır; başka soy adları da kaydedilir. Dulo’nun Batı Göktürklerin Tu-lu idari grubuyla ve Aşina soyuyla ilişkisi ayrıca kanıtlanmalıdır. Bk. Bulgarlar bölümü.↩
- 563Akdes Nimet Kurat, Türk Dünyası El Kitabı, TKAE Yay., Ankara, 2001, s. 227.↩
- 564S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, çev. Muvaffak Duranlı, Kültür Bakanlığı, Bilim Dizisi 9, 1996, s. 35.↩
- 565S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, s. 34.↩
- 566L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 208.↩
- 567L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 208.↩
- 568M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 155.↩
- 569M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., 2004, s. 60.↩
- 570Peter B. Golden, “Rusya’nın Orman Kuşağı Halkları”, Erken İç Asya Tarihi, der. Denis Sinor, çev. Mete Tunçay, İletişim Yay., 2014, s. 311 ve devamı.↩
- 571Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, Kabalcı Yay., 2004, s. 68.↩
- 572M. İ. Artamonov, İstoriya hazar [Hazarların Tarihi], haz. ve notlar L. N. Gumilev, Leningrad: İzdatelstvo Gosudarstvennogo Ermitaja, 1962, s. 41.↩
- 573M. İ. Artamonov, İstoriya hazar, 1962, s. 41–43 (göç ve etnik oluşum yorumu); Ammianus Marcellinus, Res gestae, XXXI.3.1 (Alanlarla savaş ve ittifak). Artamonov’un yaklaşık iki yüz yıllık bilgi boşluğu açıklaması, kesintisiz ve hareketsiz bir yerleşim kanıtı değildir.↩
- 574L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 182–183.↩
- 575L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 261.↩
- 576L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 261.↩
- 577Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 2. kitap, s. 796.↩
- 578Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kronoloji bölümü.↩
- 579L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 187.↩
- 580N. A. Baskakov, Türkçe çeviri, Oğuz kağan Etimolojisi üzerine, ‘r’li Türkçe kullanan Oğur’lar. On Ogur/On Oğuz, Otuz Ogur/otuz Oğuz gibi.s. 36 Aksaray Dev. Küt.47340/20 kayıtta↩
- 581L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 187, 191.↩
- 582Göktürk yazıtlarındaki “Kütiğin yazıtı Bazin’e göre 21 Ağustos 732, Bilge kağan yazıtı 20 Eylül 735’te dikilmiştir.” Orhun Yazıtları 2006 Talat Tekin s. 7–8 İşte bu tarihlerden Bakü Üniversitesi Udili Grigoryan Hocalarından Voroşil L. Ğukasyan ‘Grabar’ ölü ermeni dilini bildiği için, hem bunları tesbit etmiş, hem de, Ermenice kroniklerden 660 yılına kadar yazılmış olanları tarayıp şu Türkçe sözleri bulmuş: ve bunlardan en sonunkini/yenisinin de Köktürk yazıtlarından 150 yıl önceki Ermeni yazılı kaynaklarında bulunduğunu belirtmiştir. Yer adları olarak: “Hunasdan (Kafkasların kuzeyi), Çol/Çul (Dağıstan ve Demirkapı yöreleri), Türkestan (Khazar ülkesi) gibi yer adları var. Bayağı sözler için: Avcı, çöpçi, Alp, Zer (yer/Kıpçak ağzıyla Kumuk ve Karaçay ağzında cer), Tangrı, Akı (cömert) vb var. Bölgede yaşayan halk adları için: Khaylen Türk, Barsil (Borçalı), Bulgar, Onogur/Hunogur, Hun, Khazar, AkKhazır/Ak Khazar, Paçanık (Peçenek), Kankar (Kenger) gibi isimler görüyoruz. Rütbe adları için: Khan, Khakan, Khatun, Yabgu, Tarhan, Tukan (elçi), Tıdun (yüksek rütbeli subay) Elteber (vali) gibi kavramlara rastlanıyor.” (Kırzıoğlu, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar. 1992 s. 217 Yukarıda belirtilen rütbe adları Göktürk yazıtlarında da aynı anlamda geçer. Esasen Göktürklerin Kafkaslarda ve Kuzey Karadeniz kıyılarında oynadıkları rol gereği gibi ele alınıp işlenilenememiştir.↩
- 583Édouard Chavannes, Batı Türkleri, s. 227; Tang şu’dan aktarmayla. Kaynak Perslerin kuzey komşuları Hazar Türkleridir diyor.↩
- 584Chavannes, Ziebel ve benzeri biçimleri Türkçe yabgu unvanıyla ilişkilendirir.↩
- 585Édouard Chavannes, Batı Türkleri, s. 320.↩
- 586Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, s. 60. Yazar devam ediyor” Türklerin bölgeyle ilgilenmeleri Kök-Türk Hakanlığı’nın ikiye bölünmesi ile bu ilginin fiiliyata geçme şansı kalmadı.(582. de)↩
- 587L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 592; ayrıca bölgedeki Türk yayılması için yukarı Prof. Dr. F. Kırzıoğlu’nun Yukarı-Kür ve Çoruh Boyları’nda Kıpçaklar eserinin ilk bölümü İlk Kıpçaklar (MÖ VII-MS VI yüzyıllar), da ve Son Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler hükümeti (1267–1578) da izleyebilirsiniz.↩
- 588Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 851.↩
- 589Böylesi bir yaklaşım için “Bir başka Hazaristan, Afganistan’ın merkezinde Hindikuş dağlarındadır. Burada oturan çağımızdaki Hazarlar, Afgan halkının bir kısmı olan Peştunlar’ın komşularıdır.” Bilgisini verelim. (İG)↩
- 590Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 794.↩
- 591Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, Selenge Yay., 2007, s. 321.↩
- 592“Hazarlar ülkesinde, en iyi kılıç yapanlar Hazarlar, en iyi zırh işleyen Türklerin de Sabir Türkleri olduğu ve şimdiki ‘Kübeçilerin’ Sabirler’den geldiklerini anlıyoruz” Türklerin Tarihi. A. Z. V. Togan s. 31↩
- 593Akdes Nimet Kurat, Türk Dünyası El Kitabı, TKAE Yay., Ankara, 2001, s. 223: ‘Roks-Alan ve hele Yazığların Türk olduğu kanısında’↩
- 594M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, Selenge Yay., 2004, s. 104.↩
- 595M. İ. Artamonov, Hazar Tarihi, s. 106.↩
- 596Herodotos, Tarih, IV. kitap, 23. paragraf; dizin bölümü: Ural ulusları.↩
- 597Togan hocamızdan başlıyorum: “Herodotta zikredilen Argippae imini ben Argımpae okuyorum. Argınbay gibi anlıyorum. [Kâşgarlı’nın metni, Talas ile Balasagun arasındaki şehirleri Argu diye adlandırır.] 15.yy’da bugün Kırgız kazaklarını bir boyu olarak Argın Türkmenleri olarak bilinirler. Argular, İrani kavimlerle iç içe yaşadıklarından dilleri de etkilenmiştir. Ama bu topluluktan uygar bir Türk unsuru doğmuştur. Bunları bize Kaşgari bildirmektedir” Türklerin Tarihi Z. V. Togan s. 29., yukarıdakiler Kanklılar’la (Kıpçaklar) Hazarlar örgütünden çok önceki yüzyıllarda kuzeyde otururlar. (Kıpçaklar-Kırzıolu, BTT-Togan) Not: Halikarnasos’lu (Şimdiki Bodrum) Herodotos MÖ V. yüzyılda yaşamış Yunanlı tarihçidir…↩
- 598Herodotos, Tarih, IV. kitap, 21. paragraf.↩
- 599Herodotos, Tarih, I. kitap, 201. paragraf; dizin bölümü: Ural bölgesi ulusları. (Tarihçiler bıkmadan usanmadan onlara Sarmatlar, Sabirler, Saviriler gibi bir sürü isim vermişler. İG)↩
- 600Colin McEvedy, İlkçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., 2005, s. 85.↩
- 601M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruh Boyları’nda Kıpçaklar, 1992, s. 54. Hocamız Toharlar hakkında bir diğer görüşü, yani Toharlar’ın İçasya’lı(Doğu Türkistan’lı,) olduğunu, Büyük Toharlar’ın (Yüe-çi) Hyong-nular tarafından Mete döneminde Batı’ya sürüldüğünü, dağlardaki küçük Yüe-çilerin anayurtlarında kaldığını bir karşıt görüş olduğunu ve hatta Oğuz boylarından birinin Döger adıyla bilindiğini aktarıyorum. Toharlar konusu daha önce Gumilev, Sinor ve Togan’ın görüşleri çerçevesinde ele alınmıştı.↩
- 602S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, 1996, s. 21.↩
- 603Esas nüshanın genel göndermesi: L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, “Oğuzlar”. Karşılaştırma nüshasında gerçek alt başlıklar “Guzlar ve Peçenekler” (s. 282) ve “Guzlar Nereye Kayboldular?” (s. 284) biçimindedir. L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, çev. D. Ahsen Batur, 3. bs., Selenge, İstanbul 2003, s. 282–287.↩
- 604Talas (Argu) civarında otururlardı↩
- 605M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruh Boyları’nda Kıpçaklar, 1992, s. 41. Prof. Dr. S. Kırzıoğlu Not; kaynak Sabirler’i Ptolemeus’tan aktarıyor. Ptolemeus MS 85–165 yılları arasında yaşamış İskenderiye’li Yunan coğrafyacısıdır.↩
- 606Türk Dünyasında Din ve Gelenek Üzerine, der. Engin Akgün, 2008, s. 104.↩
- 607Colin McEvedy, Ortaçağ Tarih Atlası, Sabancı Üniversitesi Yay., 2005, s. 31.↩
- 608“Bulgarların Tunaya inmeden önce yani, Avrupa Hunları’nın dağılıp Volga doğusuna çekilmeleri sırasında (453.te) Hunların bir kısmını oluşturan Bulgarlar Don ve Kuban bölgesindeydiler. Tuna boyuna gitmeyenleri Volga boyunca çıkarak Kama’da yerleştiler. Büyük Hun hareketinden önce burada mıydılar, bilinemiyor. Kama yöresinde ziraat, ticaret, şehirleşme gibi konularda diğer doğu Türk gruplarına nazaran ileri bir düzeydeydiler. Yörenin hâkimi Hazar hanlığı çökünceye kadar, Hazarlar’a bağımlıydılar, ürettiler, Ticaret yaptılar, vergi verdiler. Hanlık dağılınca güçlendiler. 922’de Halife Muktedir zamanında (Abbasiler) kendi istekleriyle Müslüman oldular. Bulgar ve Eski Kazan şehirler önemli yerleşkelerdendi. Bulgar şehri IX-XII. yüzyıllara Doğu Avrupa’nın en önemli ticaret merkezlerinden biriydi. ”Türk Dünyası El Kitabı Akdes Nimet Kurat bölümü s. 234–239 s.özet. “Günümüzde Rusya’ya bağımlı özerk cumhuriyetleri var. 19. yüzyılda Türkçülük hareketini başlatanların bunlar olduğunu derkenar edeyim. ” (İG) Kaşgarlı Mahmut Divan-ı Lügat it Türk↩
- 609Hazarların, hiç olmazsa Hakan sarayı ve saray ileri gelenleri tarafından Ahd-i Atik dinini kabul edilmesi olayı, Yahudi kaynaklarına göre sekizinci yüz yılın ilk yarısında, İslam müelliflerine göre Halife Harun Reşit zamanında (786–809) olmuştur. Daha önce kaynaklara göre Hazarlar Eski Türk Tanrısı ‘Tengri Han’a inanıyorlardı. (A. Zajączkowski, “Hazar Kültürü ve Varisleri”, çev. Çağatay Bediî, Belleten, c. 27, sy. 107, 1963, s. 479.)↩
- 610Taşağıl’ın anlatısında As-Tarhan, 764 seferinin komutanıdır; Hazar ordularının ilk başkomutanı olduğu sonucu bu kayıttan çıkmaz. Horezm krallarının da beklide Hazar ülkesi üzerinde siyasi nüfus tesis etmek için, kendileri Hazar halkları gibi Türk hakanları neslinden gösterdikleri yahut hazar Hakanları nüfusu altında bulundukları kabul edilebilir bir iddiadır, herhalde Horezm devlet örgütlenmesinde, Hazar ve Göktürk Hakanlığında olduğu gibi çifte krallık usulu vardır. Biruni ve Tolstov da böyle tesbit etmiştir. Hârizm 712 yılında Kuteybe b. Müslim kumandasındaki Arap ordusu tarafından fethedildi. Biruni Horezmliler’in kendilerine özgü bir kültürleri olduğunu, bu dille yazılmış eserlerin Araplar tarafından yok edildiğini söyler. Bundan başka Horezm’de yerli Hıristiyanların bulunduğunu bunların VII. asırda Kırım Metropolidine bağlı olduklarını aktarır. Bir kısım kollarının da Tuna’daki Peçenekler arasında, bir Müslüman kolu olarak ya da kısmen Musevi olarak da Macaristan’da Kalis ismi altında tüccar olarak yaşadıkları bilinir. Horezmlilerin kendi rivayetlerine göre anneleri Türk olduğundan Türk’e benzemişler ahlak ve tabiatlarında Türk unsuru galip gelmiştir. Bölgenin Türkleşme süreci XI yüzyıl başında tamamlanır. Burada Oğuzca ile bağdaşmış bir Qanklı-kıpçak dili ve kültürü yerleşir. Qanklı-Kun-Koman etnik bakımdan hemen hemen farksız zümrelerin ismidir. Böylece Hazar-Göktürk dünyası içinde dolaştık (A. Zeki Velidî Togan, “Horezm Kültürü Vesikaları”, Horezmce Tercümeli Muqaddimat al-Adab, İstanbul Üniversitesi, 1951, s. 14 ve devamı.)↩
- 611Türküt adındaki çokluk unsuru Moğolca çokluk ekiyle ilişkilendirilmiştir; bu unsurun kökeni konusunda farklı görüşler vardır. Te-le Türkleri için Te-le’ler anlamında Teleüt adı akla geliyor. Göktürklerin bir devlet yönetici rütbesi tarkan’ın çoğulu ‘tarkat’ tır. Tarkat gibi biçimler Eski Türkçede çokluk işleviyle görülür; bu örnek tek başına Türküt ve Teleüt adlarının kökenini belirlemez. (İG) Teleüt için Gumilev’in Hunlar (5. bs., 2013) eserine, Tarkat için Kül Tigin yazıtının güney yüzü 1. satırına (KT G1: tarkat, buyruk beyler) bakınız↩
- 612Hazarlar Kırım’dan Yayık nehrine kadar uzanan, hiç de tabii sınırları olmayan bir bölgenin iç siyasetini ustaca oluşturdular. Bu bölgede ‘Pax Hazarika’ yani hazar barışı yaşandı. Bölgenin insanları kumaşı Bizanstan alıyorlar, bal, kürk, mum gibi maddeleri özellikle Volga ve Rusya içlerinde yaşayan Bulgarlarla İtil yoluyla İran’a ihraç ediyorlardı. Mal mübadele merkezi İdil’dir. Hazarlar burada oluşan mal için, tedarik, aracılık, satış gibi ticari düzenlemelerinin rakipsiz patronuydular. Haraç ve vergi onların geçim kaynağı oldu. Hazar dilinin r’li veya z’li Türkçeyle ilişkisi tartışmalıdır. Zajączkowski, Hazarların İbrani alfabesini kullandığını aktarır; kendilerine özgü alfabesi bulunan topluluklar kaydını ise X. yüzyıl yazarı en-Nedîm’e bağlar. Fluegel burada başvurulan yayının araştırmacısıdır. (A. Zajączkowski, “Hazar Kültürü ve Varisleri”, çev. Çağatay Bediî, Belleten, c. 27, sy. 107, 1963; özet.) Bu kayıttan doğrudan Türk-Runik alfabe kullandıkları sonucu çıkarılamaz. Hazar topraklarında Hazar denizine ve karadenize dökülen nehirler vardır. Bunlardan Volga; Çinliler buna A-teşu-yi derler. Ateli, Etel, Etilya ve Atalis isimleri vardır. Doğu coğrafyacıları bazıları bu nehre Bulgar ya da Bular dediler. Beklide Volga buradan türedi. Yayık; Volga’nın doğusunda Hazar’a dökülür. Bu nehir Tatarların Abdal-tağ dedikleri dağdan suyunu alır. Yem veya Yemba nehri Ulu Tağ’dan beslenir Hazar’a dökülür. (Türklerin Tarihi 1976 bs. De Guignes s 96)↩
- 613M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı-Kür ve Çoruh Boyları’nda Kıpçaklar, s. 42. “ Barsılları Arap kaynakları Al-Borsu yâda Al-borşaliye diye anarlar. Ptolemeus Barsula, Bizans kaynakları Barsulia, Edil Bulgarları rivayetleri Baraç der. 73-74 yıllarında kuzeyli istilacılar içinde Türk boyundan bir kolun adı ‘Paçanig’tir.” a.g.e. s. 42 not. Ptolemeus Ms II. yüzyılda yaşamış Yunanlı coğrafyacı, astronom, matematikçidir.↩
- 614Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, s. 852.↩
- 615Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 2. kitap, s. 855.↩
- 616R’li Türkçe konuşuyorlardı. Bölgenin yerlisiydiler. “ Hunların yerini Kadim Bolgar kabilelerinden Uturgurlar, Kuturgurlar ve Ogorlar alacaktır. 6. yüzyılda Don’dan Karadeniz sahillerine kadar uzanan bozkırlar Hazarların yardım ettiği GökTürklerin hâkimiyetine girecektir. (Hunlar 2013 Gumilev s.592)” Ogorlar yani On Ogurlar, Uturgurlar yani Otuz Ogurlar, Kuturgur yani Tukurgur (Dokuz Ogur) demektir. “LaszlöRasonyi, Doğu Avrupa’da Türklük Selenge yayınl.2006 basımı. s. 423)↩
- 617Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, 2007.↩
- 618Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, 2007. Kaşgarlı karşılaştırması: Atalay 1985, c. I, s. 28–30. Burada Tatar, Kay, Yabaku ve Basmıl için kendi konuşma biçimleri yanında Türkçe bilgisi anılır; bu XI. yüzyıl kaydı sonraki bütün Doğu Avrupa topluluklarının ortak dil kaydı sayılamaz.↩
- 619Altaylarda ve iç Moğolistanda yaşayan Tatar’ları a) Alaşan Tatar’ları, b) Orkun ve Kuzey Tatarları, c) Yin-şan Tatarları (Öngütler=Aktatar’lar) d) Karatatar’lar diye inceleyelim. Moğollara akraba olan Tatarlar X-XIII yüzyıllarda Alaşan ile Orkun ve Kerulen bölgelerine girmişlerdi. Aktatar’lar ise Yin-şan’da otururlardı. (Sarı Nehrin büyük dirseğinin kuzeyindeki bölge) Bunlar Türklüğü herkesçe kabul edilmiş Şa-to’ların Cengiz zamanındaki torunlarıydı. Reislerinin adı Ala-quş tigin, Kün Buka, Ay Buka, Çaqur gibi Türkçedir. Şa-to’ların Türklüğünün tereddütünü (varsa) Pelliot da gidermiştir. Dördüncü bölüm olarak Karatatar’lara gelince: Bunlar mahiyeti bilinmeyen Tatarlardır. Cengiz Hanın destekliyicisi Türk olan Aktatarlar olmuş diğerleri ise Cengiz Han’ın rakipleridir. Bu sırada başlarında Ala-quş Tigit Quri (A-la-wu-ssü-T’i-çhi Hu-li) vardır (Altaylarda ve İç Moğolistanda Kabileler AÜY DoçDr. Cevdet Gökalp). Görülüyor ki bu devirlerde örgütçü önder Türkler buralarda artık yoktur. Önderler çoktan Batıda’dır, ama Cengiz rüzgarı da kapıdadır. (İG)↩
- 620L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 19, 584, 259…↩
- 621Peçenekler, Uzlar, Kumanlar derlememizde, başlıklar halinde ele alınmıştır.↩
- 622İlber Ortaylı, Türklerin Tarihi, “Peki ya Bulgarlar? Selçuklu döneminde onların etkisi var mı?” başlıklı bölüm, Kronik Kitap.↩
- 623Kézalı Simon, Chronicon Hungaricum, haz. G. Popa-Lisseanu, București: Tip. “Bucovina”, 1935, IV, § 6, s. 36–37. Ayrıca bk. Bálint Hóman, “Székely’liler”, çev. Hamit Z. Koşay, Belleten, V/20 (1941), s. 597–606. Üç bin Hun anlatısı, kroniğin köken geleneğidir.↩
- 624László Rásonyi, Doğu Avrupada Türklük, Selenge Yay., 2006, s. 71.↩
- 625Joseph Deguignes, Büyük Türk Tarihi, 3. kitap, s. 731–734.↩
- 626Joseph Deguignes, Büyük Türk Tarihi, 3. kitap, s. 735–738.↩
- 627Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 2. kitap, s. 935.↩
- 628Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, 2. bölüm, s. 241–242.↩
- 629L. Rasony’nin Doğu Avrupa’da Türklük yapıtı bu konuda çalışmalarıdan sadece birisidir.↩
- 630Meydan Larousse, ilgili madde.↩
- 631“Oğuz – Ogur adı, bazı türk dillerine özgü olan r- ve z- fonetik karşılığı üzerine ayırt edilen aynı sözün türlüsüdür. …Eski Bulgarların urukları arasında On Ogurlar, Sarı ogurlar, Otuz Ogurlar bulunur” (N. A. Baskakov Oğuz, Oğuz Kağan Etimolojisi Üzerine s 36.) Ogur ve Oğuz adları arasındaki r/z denkliği, bütün tarihsel Ogur ve Oğuz topluluklarının özdeş olduğu anlamına gelmez. Elbette yerli kavimlerin Aral Gölü Batısında ve Karadeniz kuzeyinde Yeni Ogur (Oğuz) nesillerine dinsel, kültürel ve hatta örgütlenme anlayışınlarına katkısı unutulmamalıdır. Bu bakımdan Fin-Ogur, Samoyet-Ogur, Slav-Ogur, Germen-Ogur birlikte hareketlerine (Simbiyoz) yorum yollarını da açar. Simbiyoz ‘karışmadan ama birlikte hareket etme’ gibi yorumlanmalıdır.↩
- 632Muallâ Uydu Yücel, İlk Rus Yıllıklarına Göre Türkler, Bulgarlar bölümü, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara, 2007, s. 68.↩
- 633N. A. Baskakov, Türkçe çeviri, Oğuz Kağan Etimolojisi Üzerine s. 35-36-37, 47340 Kayıtta, Aksaray D. Küt.↩
- 634Édouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, Selenge Yay., 2007, s. 312.↩
- 635Prof. Dr. Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler: Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, Türk Tarih Kurumu Yay., 2002, s. 37. Tanrı Dağları’nın Batı ucunda Semerkant bulunur.↩
- 636Türk Dünyası El Kitabı (derleme, İbrahim Kafesoğlu yazısı b.) s. 137 TKAE. Yay. Ankara 2001↩
- 637Bu çalışmada Hazarlar Batı Göktürklerin Nu-şi-bi, Bulgarlar ise Tu-lu siyasi grubuyla ilişkilendirilmektedir. Ancak bu bağlantı ile Bulgar hükümdar soy adı Dulo ve Aşina hanedanı aynı şey değildir; sığınan Hazar prensi ve ortak hanedan anlatısı ayrıca belgelenmelidir.↩
- 638864 ve 865 yıllarında eski Türk dinini bırakıp Boris zamanında Balkan Bulgarları Hıritiyan olacaklar. Slavlaşacaklar. (Jean-Paul Roux, Türklerin Tarihi, 2007, Kronoloji bölümü.)↩
- 639Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası, s. 239–240.↩
- 640S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, 1996, kitabın başında şöyle diyor: “Bu kitap kuzey Kafkasya, Volga- Don-Tuna Bölgeleri runik kitabelerinin ilk sistemli incelemesidir. Kitapta gösterilen bu abideler genetik açıdan birbirleriyle bağlantılıdır ve ortak bir etnosun kültür mirasıdır.”↩
- 641S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk Runik Abideleri, s. 83.↩