TÜRKLERÇıkmaz Sokak Anadolu
IV. KISIM

Tatarlar ve Cengiz Han

Torunum Gök Deniz’e

TATARLAR

Türk ve Tatar isimleri birbirinden ayrılamaz.

Attila’nın cenazesiyle ilgili anlatılarda Hun ve Tatar adlarını birbirine karıştırmamak gerekir. Jordanes’in Getica 255–258’deki cenaze anlatısı ise Hunlardan söz eder; bu pasajda Tatar adı yoktur.999 İdil Bulgarları arasında İslâm’la daha erken temaslar bulunsa da resmî kabul 922 elçiliğiyle ilişkilidir. Bulgar ve Tatar adlarının farklı dönemlerdeki kapsamları aynı sayılmamalıdır. Ama Tatar sözcüğünü birçok düşünür ve tarihçi tarafından kullanılagelmiştir. “Yüksek Moğol yaylasında Tatar sözcüğü ilk kez Göktürk yazıtlarında görülmüştür.”1000 Orhun yazıtlarında Otuz Tatar ve Dokuz Tatar adları geçer; bunlar doğrudan iki modern boy veya bütün çağlar için aynı dil ve kimlik anlamına gelmez. Tangut dili Tibet-Birman dilleri arasında incelenir; Tangutları Türkçe konuşan Türk kökenli bir topluluk saymak veya Ak Tatar adıyla özdeşleştirmek ayrıca kanıt gerektirir.

XIII. yüzyılda Moğolistan’da yaşayan Moğollar, Türkleşmiş Moğollar ve batıya yayılan Türk dillilerin bir bölümüydü. “Bu yüzyıldan sonra Doğu Avrupa, Orta Asya ve Sibirya Bozkır yerlileri için kullanılmaya başlaması Moğolları öfkelendirse bile bu durum bir rastlantıdan ziyade rollerinin öneminden ileri gelir.”1001

CENGİZ HAN

XIII. YÜZYILDA MOĞOLİSTAN YAYLASI VE CENGİZ HAN

A) KUŞ BAKIŞI

Cengiz Han işe başlarken bölgeye bakalım: Moğol Altayları’nın doğusuna Selenga’ya, Kerulen’e, Moğol Altayları’nın güneyinde Kobbe (Cungarya)’yi kaplayan alanlara Moğolistan, buranın doğusunu Alaşan dağlarından başlamak üzere Ordos yöresini de kapsayan alanlara İç Moğolistan deniyor. Ordos yöresinde Çin Seddi boyunca yani iç Moğolistan’da Tatarların bir bölümü yaşar. Buralara Tatar adıyla bilinen gruplar tanımlanan coğrafyanın her tarafına ve kuzeyine yayılmış durumdaydılar. Moğollar Kerulen bölgesine sıkışmışlar bölgeyi derleyip toplama sürecine girmişlerdi. Moğol Altayları’nın kuzey uçlarından Sayan Dağları boyunca Selenga’ya olan bölgelerde, Türkler otururlardı. Türkçe konuşan gruplar Kadim Türklerin ardılları, Moğolların akrabalarıydı. İlk zamanlarda Türkçe konuşmayan Proto-Moğol halklar ise en çok Mançurya’ya, hatta Moğolistan’ın doğu uç bölgelerine serpilmişlerdi. Anılan yüzyıldan önceleri batıya hareketleri sürekli bir biçimde arttı. [924’te Kitan gücünün Orhun bölgesine yayılması, Kırgızların o yıl oradan kovulduğunun kesin kanıtı değildir. Drompp bu anlatıyı eleştirir; Kırgızların merkezinin Yukarı Yenisey’de kaldığını savunur. Bu siyasî değişim, bölgedeki Türk dilli toplulukların bütünüyle ortadan kalktığı anlamına da gelmez.] Türkler, Moğollar1002 ve Tatarlar1003 her bakımdan biri diğerinden ayrılamayan grupları oluşturmuşlardı. Birbirleriyle de kavgalıydılar. Sanki onlar kendilerini birleştirecek kahramanlarını bekliyorlardı.

B) TİMUÇİN NASIL CENGİZ HAN OLDU

Timuçin onları fazla bekletmedi. XIII. yüzyıl başında Cengiz Han’ın olağanüstü serüveni başladığında büyük fatihi en çok Türk dili konuşanları uğraştırdı. Bunların başında Kerulen’e takılıp kalan Türkleşme yolundaki Moğollar veya Türkler mi? oldukları asla belirlenemeyecek olan Tatarlardı. “Timuçin ilkin Burhan Haldun’dağının doğusundaki Kara Tatarlar’ı ezdi çünkü onlar babasının katiliydi, sonra Naymanlar’a döndü. Naymanlar bu sıra Hangay ve Altay dağları arasında oturuyorlardı”1004 Uygurların komşusu olan ve onlar tarafından uygarlaştırılmış bulunan Nayman’ları yendi.1005 Naymanlar arasında Nasturi Hıristiyanlar vardı; bütün topluluğun dili ve dinî aidiyeti tek hükümle kesinleştirilmemelidir. 1204 Nayman yenilgisi ile daha sonra Karahıtay ülkesinde hâkimiyet kuran Küçlüg’ün 1218’de Cebe’nin seferi sırasında öldürülmesi ayrı olaylardır.1006 [Ak Tatar adıyla da anılan Öngütler, Çin Seddi ve Jin (Kin) sınırı çevresinde yaşıyorlardı. İnan’ın aktardığı, Öngütlere bağlanan Nasturi mezar taşlarında Türkçe belgelenir. Dil ve din verileri köken sorununu tek başına çözmez; Şato bağlantısı kesin değildir.] Cengiz’in dostları arasında gösterilirler.10071008

Orhun ve Tola vadilerindeki Kereyitlerin Türk veya Moğol aidiyeti tartışmalıdır. Hükümdarlarının Hıristiyanlaşmasına ilişkin rivayet XI. yüzyılın başına, 1007’ye bağlanır; bu, bütün halkın aynı anda din değiştirdiğini göstermez. Cengiz’in Kereyitlere karşı kesin üstünlük sağlaması 1203 olayları içinde ele alınır. 1009

1206’da Onon’un kaynağında toplanan kurultayda Temüjin’e Çingiz Kağan unvanı verildi. Unvanın Dengiz/Okyanus açıklaması tartışmalı bir etimoloji olarak ayrıca incelenmelidir.1010 Beklenen kahraman artık belli olmuştu. Gönüllü ya da değil pek çok halk ardı ardına Cengiz Kağan’a katılmaya başladı. Katılışlar tek tarihte gerçekleşmedi: Kırgızların boyun eğmesi 1207’ye, Uygur hükümdarının elçiliği 1209’a bağlanır; Karluklarla ilişkiler de ayrı aşamadır. Yuan shi’nin 124. bölümündeki biyografiye göre Uygur mühürdar Tatar Tonga, Naymanların yenilmesinin ardından hükümdarının mührünü koruyarak kaçarken yakalanmış ve Cengiz’in hizmetine alınmıştı. 1204 Nayman seferi bağlamındaki bu olay, Uygur hükümdarının 1209’daki elçiliğinden ayrıdır. Yenilen ve anlaşarak katılan topluluklar ordunun genişlemesini sağladı; batıya açılan bozkırlar Cengiz ordularına da açıktı.1011 Cengiz Han’ın hâkimiyeti pek çok topluluğu aynı siyasî yapı içinde topladı; bağlılıklar ve direnişler sürdü.

Gizli Tarih §§240–241’de Tumatların yeniden karşı koyması da bütün çatışmaların sona erdiği hükmünü sınırlamayı gerektirir. Birleşik güçleri Müslüman Türkler üzerine yani Baykal Gölü’nden başlayarak, merkezi Asya dağ sıralarının ötesine yani İran’a taşımak için 3.000 km’lik yolu kuş uçuşu geçmek sadece Cengiz Han’ın yapabileceği bir işti. Müslüman olmayan, Göktengrici ve Şaman ağırlıklı Nasturi Hristiyan inanca bağlı birleşik güçler, Literatürde Moğollar ya da Türk-Moğollar diye anıldı. Lamb’ın modern anlatısında 1219 baharında güneybatıdaki ırmak otlaklarında toplanma emri verildiği, askerlerin dört veya beş at getirdiği, büyük sığır sürülerinin yaz boyunca beslendiği ve Han’ın sonbaharın ilk serin günlerinde Karakurum’dan ayrıldığı anlatılır.1012 Yazın bile kar tutan, fırtınaların süpürdüğü yüksek yaylalar, bazen taşacak gibi coşkun bazen buz tutmuş ırmaklar bir yıl içinde aşıldı. Balkaş ötesi düzlüklerde yaşayan İslam Türkleri üzerine çullanıldı. İlginçtir: bu hareketteki hasım kahramanlar gelecekte her iki tarafça da ululandı.

C) CENGİZ ANADOLU’YA VE DOĞU AVRUPA’YA BİR TARİH TAŞIDI

Bozkırda Moğol ordusuna gönüllü/gönülsüz katılanların dedeleri çok yaşlıdır. XIII. yüzyıl kapısı aralanırken Kırgız, Kıpçak, Karluk, Oğuz, Tuhsi, Yağma, Çiğil, Uğrak, Çaruk, Basmal, Tatar, Bulgar Türkmen gibi adları ne olursa olsun Türklerin uçsuz bucaksız bölgesi şehirleriyle, otlaklarıyla, halklarıyla Oğuzların ve Kıpçaklarındı. Bu üstbeylerin de adı ne olursa olsun İranlılar, Araplar, Bizanslılar ve Ruslar artık onlara Türk diyordu. Volga boyunun yukarı akarlarının üstbeylerinin adı ise Volga Bulgarları idi1013. Gönüllü ya da gönülsüz toplumlar yeniden harmanlandı. Cengiz ordularına katılan kalabalıklar paldır küldür İran üzerinden Anadolu’ya, Kafkasları Derbent’ten geçerek Volga ve Kırım üzerinden1014 Macaristan’a girdiler. Ortalığı yeniden düzenlediler. Karşılarına çıkan herkese acımadılar.

Cengiz Han’ın1015 önüne kattığı, dağıttığı, topladığı toplumların analizine başlayalım. Roux’ya bağlanan değerlendirmede Uygurlar, Karahıtaylar, Afganistan ve İran Türkmenleri, Kıpçaklar ve Bulgarların rolü vurgulanır. Bu toplulukların her savaşta Moğollardan kalabalık olduğu, ayrı sayısal kanıt olmadan kesinleştirilemez. Çağatay’a verilen Moğol savaşçı sayısı, karşılaştırılan Roux 2008 baskısında 4.000 olarak aktarılır. Diğerleri ne olacaktı? Geri döndüler. Ancak: Moğollarla uç bölgelere kadar gelen ve ana yurtlarına bu kez dönmeyen kalabalıklar sadece Türkler değildi. Türkler hizmet eden taraf olmalarına karşın aynı zamanda sonuçtan en çok yararlanan taraf oldular. Batı bölgelerinde Türkçe konuşan nüfusun artışı, bu değerlendirmenin sonuçlarından biri olarak sunulur.1016 Bu harekette bizi ilgilendirecek olan böyle bir olguyu başlangıçtan beri ordu içinde alt rütbelilerdir:1017 Adları ne olursa olsun ataları çok yaşlıdır: Çin kaynakları eski zamanlardaki Töles1018 boyları arasında İran kökenli As1019 boylarını, Urallı Ugor1020 boylarını sayar.

Avcıoğlu’na bağlanan tasnifte, Göktürk iktidarı çağında Tölesler’in dört boyu Semerkant’ın kuzeyinde, on boyu Seyhun nehri çevresinde, dördü Hazar doğu ve batısında, altısı Bizans’ın doğusunda yaşıyor gösterilir. Bunlardan önce Aral gölü ile Sir Derya (Seyhun) arasında İskitler (Sakalar) var. Tolstov’a bağlanan Oğuz kökeni açıklaması bir hipotezdir; belirli bir nüfus karışımı gerçekleşmiş kesin olay gibi sunulmamalıdır. Oğuz adıyla Massagetler içindeki Augassir adını birleştiren öneriyi Baskakov da şüpheli hipotezlerden biri olarak anar.10211022 Tanrı Dağları çevresinde Sakalar, Wu-sunlar, Yüe-banlar ve Tölesler farklı dönemlere ait kayıtlarda anılır. [Wei shu 102 Yüe-banların kökenini Kuzey Hun şanyusuna bağlı gruplara bağlar ve 448 elçiliğini kaydeder; kuruluşlarının kesin olarak II. yüzyıla konulması bu kayıtla doğrulanmaz.] Aynı bölgedeki bu ardışık toplulukları Kanglı, Kıpçak ve Oğuzların kesintisiz ataları saymak için ayrıca tarih ve dil kanıtı gerekir; bölgesel sıralama tek başına soy zinciri kurmaz. Kavimleri eski zamanlardan başlayarak sıralarsak Kırgız adı, Çin kaynaklarının MÖ 203– 201 olaylarına ilişkin kaydında anılır. Bu erken ad kaydı konuşulan dili tek başına belirlemez. Bazı Çin kaynaklarındaki saç ve göz rengi tasvirleri de bütün Kırgızların değişmez özelliği veya dil/soy kanıtı sayılmamalıdır.1023 Güney Sibirya’da Yenisey kıyılarında Abakan bozkırı ve Minusink bölgesinde yaşarlar. XI. yüzyılda Kaşgarlı, Kırgızları Türkçe konuşan boylar arasında sayar. Gizli Tarih §239, Cuci’nin 1207 seferi sırasında Kırgız önderlerinin kendisine boyun eğdiğini anlatır.1024

Şi-ci 110, Mete’nin kuzeyde boyun eğdirdiği topluluklar arasında Ding-ling adını da sayar.1025 Daha sonraki kaynaklar, kuzeydeki Ting-ling toplulukları ile Wu-sunlar’ın1026 batısında anılanları ayırır; aynı adın görülmesi bütün grupları tek bir soy çizgisinde birleştirmez. Burada iki olay ayrılmalıdır. Zhou shu 50, VI. yüzyıl ortasında Juan-juan’a saldırmaya hazırlanan Tiele topluluğunun Tumen tarafından yenilerek ona bağlanmasını anlatır. Sui shu 84 ise 605’te Çulu Kağan’a karşı ayaklanan Töleslerin onu yendiğini bildirir. İkinci anlatı, yenilip arabalarla topluca batıya kaçış olarak okunamaz. Yazıtlardaki Tölis ve Tarduş düzenlemesi de İlteriş dönemine ilişkin ayrı bir kayıttır.1027 Çinlilerin, Kuzey komşularını ayırt etmek için önceleri ‘Ting-ling’ sonraları ‘Tieh-le’ dedikleri, Karadeniz bozkırlarından Horasan içlerine uzanan, çok boylu bir gevşek federasyon vardı. Bu Tele Türklerinin çoğu geleceğin Oğuz boyları olacaktır. Aral Gölü çevrelerinde Oğuz, Kimak, Kanger adlarına ulaşmadan önce Çinlilerin Kang-chu dedikleri bütünlükte yer almışlardı. Ural-İdil boyları ile Sibirya orman kuşağının güney kesimlerinde ise Bulgarların tarihindeki Ogur toplulukları vardı; Ogur adı, Ural dilleri bağlamındaki Ugor adıyla eşitlenmemelidir. Kırım-Volga-Ural bölgelerinde ve İran sınırlarına dayanan bölgelerde Ogurlar ana ögelerden biriydi. Ogur ve Oğuz adları arasındaki r/z denkliği, bu tarihî toplulukları doğrudan aynı topluluk veya birbirinin kesintisiz devamı saymaya yetmez.1028 Cengiz Han’ın hareketi sırasındaki Çinlilerin kadim dönemlerden beri tieh-le dedikleri gruplar Kuzey Hazar ve Karadeniz boyundaki akrabaları Bulgarlar, Kıpçaklar Teleler’in bir kısmıdır. Bulgarlar Volga boyunun, Kıpçaklar1029 Deşt-i Kıpçak’ın egemeniydiler.

Türkistan bölgesi için Hun zamanından başlayarak söyleyeceklerimiz var: Batı Hunların yoğunlukla bulunduğu bölgeler, Talas ve civarıdır.1030 Yedisu bölgesindeki Yüe-banlar Çin kayıtlarında Kuzey Hun şanyusuna bağlı gruplarla ilişkilendirilir; Wei shu 102, 448’de elçilik gönderdiklerini kaydeder. Kuruluşlarını kesin olarak II. yüzyıla yerleştirmek için ayrı kanıt gerekir.1031 Yüe-banlardan daha sonraki Türkmenlere doğrudan bir soy ve ad çizgisi bu aktarımla kurulamaz. Hazar–Aral çevresindeki İslâmlaşma da bütün Oğuz, Peçenek ve Kıpçak gruplarının aynı anda Türkmen adını aldığı anlamına gelmez. Türkmen adı özellikle Müslüman Oğuz toplulukları için yaygınlaşmıştır; kaynaklardaki farklı kullanımlar kendi bağlamlarında değerlendirilmelidir.

Toplulukları liderler örgütleyip diğer halkların üstüne salar. Liderlik sonsuza gitmez, halklarsa tarihle yaşıttır ve bitmezler. Süreçte halklar aynı öyküde birleşebilirler. Yeni torunların farklılaşmış ya da özgün öyküleri de bu süreçte oluşur. Bu melezleşmenin tanımı değildir. Melezlik bir yaprak gibi sallanan kararsızlığı doğurabilir. Oysa yukarıda anlatılan değerlerden birisinin (bir ölçüde) baskın çıkmasıdır. Cengiz hareketinden çok önce Türk genleri batıda baskın çıkmıştı. Hunlardan sonra liderlik Uzak Asya Siyenpilerin olmuştu. Bu hal tam 400 yıl sürdü. Bu dört yüz yılda geriye bir ata veya isim bırakamadılar. İsim babası Türkler (Göktürkler) oldu. Ama bu gelişmede Türkçe konuşanlar geniş alanların, Moğolca konuşanlar da Kuzey Moğolistan’daki Yukarı Kerulen1032 bölgesinin yerlileri oldular. Sonra Türkler (VI-VIII), Uygurlar (Dokuz-Oğuzlar), Kırgızlar, yüksek yaylanın ve Ötiken’in sahibi oldular.

Otlaklarını, ekilen tarlaları yerleşiklerden alarak genişleten göçebeler, her otlakta atlarını gürbüzleştirdiler. Ne var ki yol uzundur. Moğollar, yüksek yayladaki Türkleri ve ortak akrabalarını peşlerine takarak yola çıktılar. Önlerine çıkan akrabalarını ve her şeyi yaktılar yıktılar. Bozkırlarda peşlerine takılanlarla, İranlı Türkleri de aşarak Anadolu’ya bile girdiler. Doğu Avrupa onlar için yakındı. Anadolu ise XIII. yüzyılda Türklerin elindeydi. Doğu Avrupa’da Kuman Türkleri1033 ve onların kuzeyinde Volga Bulgar Türkleri bölgelerinin üst beyleriydiler. XIII. yüzyıldaki Cengiz İmparatorluğunu dipnotlardan izleyebiliriz. Amacımız bu harekette üstbeyleri ve onların peşindekileri ve acı çekenlerin kimliklerini yakalamak, Anadolu’ya doluşanları bilmek. Unutulmamalı ki Cengiz Han1034 hayranlık duyulması gereken büyük bir örgütçüydü. Peşindeki insan rüzgârını, hem almış hem de bu rüzgâra hükmetmişti. Bu Moğol hareketinin insan kaynağına ilişkin Roux’ya bağlanan değerlendirme, Moğol toplulukları yanında Nayman, Kereyit, Öngüt, Karluk, Kırgız, Uygur ve Tatar adıyla anılan toplulukların katkısını vurgular. Bunların dil kimlikleri ve katılış tarihleri aynı değildir. Topluluk adlarını sıralamak, nüfuslarını eşit saymayı veya bir Moğola yedi Türk oranını doğrulanmış sayım gibi kullanmayı sağlamaz.1035 Liao Devleti’nin yıkılışı sonrasında Kitanların bir bölümü Curcen egemenliğine girdi; Yeh-lü Ta-şi’nin yönettiği kol ise Türkistan’a ilerleyerek Balasagun merkezli Karahıtay Devleti’ni kurdu. Bu hareket doğrudan Hârizm’e göç veya bütün Karahıtayların dil değiştirmesi olarak özetlenmemelidir; hükümdarlık Liao geleneğinin önemli unsurlarını korudu. Róna-Tas, Kara Kıtaylar, Harezmşahlar, Volga Bulgarları ve Kıpçakları dönemin batıdaki başlıca Türk siyasî güçleri arasında değerlendirir.1036

Son olarak: Türk ve Moğol soy anlatılarında kurda rastlarız. Gizli Tarih §1, Börte Çino ile Hoay Maral’dan başlayan bir soy anlatısı verir; Sui shu 84’ün Göktürk anlatısında ise kurt kökeni ve kurt başlı sancak bulunur. Bu örneklerden bütün kabilelerin aynı ongunu taşıdığı sonucu çıkarılamaz.1037 XI. yüzyılın sonundan iki olayı ayıralım. İzmir hâkimi Çaka Bey’in Peçeneklerle Bizans’a karşı birlikte hareket tasarısı vardı. Bizans ve Kuman kuvvetleri, Peçenekleri 29 Nisan 1091’de aşağı Meriç çevresinde ağır yenilgiye uğrattı. Bu yenilgi siyasî güçlerini zayıflattı; Peçenekler Avrupa’dan bütünüyle kaybolmadı. Rus kroniğinin Bönek anlatısında ise kumandanın gece kurt gibi uluduğu, kurtların cevabını zafer işareti saydığı ve ardından Macarları Peremışl yakınında yendiği aktarılır. Macar yenilgisi 1099’a tarihlenir; bu, 1091’den dokuz yıl sonrası değildir. Kurtlarla anlaşma, kronikteki rivayetin anlatımı olarak okunmalıdır.1038 Büyük Cengiz Han’ı hem itekleyen hem de uğraştıran Türklerin sadece bir bölümü, çok değil, Batıdakiler yüz elli yıl kadar önce Doğu Avrupa üzerinden Trakya’ya ulaşmıştı.1039 XI. yüzyıldaki Türk ilerleyişi Anadolu’da yeni bir dönem açmıştı; Bizans’ın Anadolu’daki varlığı o tarihte bütünüyle sona ermemişti. Nitekim İznik 1097’de yeniden Bizans’ın eline geçti.1040 İnsanlık tarihinde yüz yıl nedir ki? Hele bozkırda yaşanıyorsa bir gün gibi gelir, geçer. Geçmiş olaylar kulaktan kulağa bir masal gibi anlatılır, tekrarlanır. Ama bakarsınız tekrarlanan sadece gerçektir.

KARAHİTAYLAR

Cebe’nin 1218 seferi, Karahıtay tahtını ele geçirmiş olan Küçlüg’e yöneldi. Cebe’nin din özgürlüğü ilanı, baskı altındaki Müslümanların Küçlüg’e karşı ayaklanmasına katkı sağladı. Karahıtay gürhanının 1211’de devrilmesi ile bu sefer ayrı aşamalardır. Ordudaki topluluklar için tek ve değişmez dil/din dağılımı verilemez; Koço Uygurlarının o dönemde topluca Müslüman olduğu söylenmemelidir. Bir Moğola yedi Türk oranı da bu sefer için doğrulanmış asker sayımı değildir.1041 [Cüveynî’nin Kaşgarlılara bağladığı anlatıda, Moğolların Küçlüg’ü aradığı ve herkesin kendi dinini sürdürmesine izin verildiği aktarılır. Bu anlatı, bütün Budistlerin Müslümanlarla aynı safta yer aldığı veya topluca moral çöküntüsüne uğradığı hükmünü doğrulamaz.] Cengiz ordusu, şehirleri, bozkırı tahrip ederek yürüdüğünden etrafa korku salmıştı. Harezmşahlara gelmişti sıra… Harezmşah ülkesinde direnişler sürerken Muhammed geri çekildi. Harezmşah Muhammed Hazar’ın güneydoğu kıyılarına yakın Âbeskûn adalarından birine sığındı. Bu kahraman savaşçı yer yer direnişine rağmen bu adada yorgun ve ümitsizlik içinde Aralık 1220’de öldü. Peşinde Cengiz’in komutanları Cebe ve Söbetay vardı. Ordu Kuzey İran üzerinden Kafkaslar’dan Derbent yoluyla Kıpçak’a çıktı.1042

KIPÇAKLAR-RUSLAR

Kafkas geçişinde önce Alan–Kıpçak ittifakıyla karşılaşıldı. İbnü’l-Esîr, Moğolların soydaşlık sözü ve vaatlerle Kıpçakları Alanlardan ayırdığını, sonra Kıpçaklara saldırdığını anlatır. Rus ülkesine sığınma ve Rus–Kıpçak ittifakı sonraki aşamadır. Bu söz Kotian’ın Ruslardan yardım istemesinden sonraki bir yatışma gibi sunulmamalıdır. [Kotian’ın Katolikliğe geçme taahhüdü, Balogh’un Rogerius üzerinden aktardığı üzere daha sonraki Macaristan’a sığınma bağlamına aittir; araştırma bu gelişi 1239’a yerleştirir.] 1223’teki ittifak bütün Kıpçakların Ortodoks olduğunu göstermez. Cebe ve Sübedey’in yönettiği Moğol kuvvetleri, 31 Mayıs 1223’te Kalka’da Rus–Kıpçak kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Hareket devam etti, Kırım’da ticaret merkezlerini tahrip ettiler. İbnü’l-Esîr’in anlatımında Moğollar Bulgar ülkesinde pusuya düşüp kayıp verir; kurtulanlar Saksın üzerinden Cengiz Han’a dönmek üzere yola çıkar. Cengiz Han batı seferinden 1225’te döndü; ardından Tangutlara karşı yeni bir sefere çıktı ve 1227’de öldü. Dönüş, son sefer ve ölüm tek bir olay gibi birleştirilmemelidir.1043

BÜYÜK HAN ÖGEDAY VE CENGİZ HAN’IN OĞLU CUCİ

Cengiz Han önce batıdaki yurtları oğlu Cuci’ye ayırmıştı. Cuci’nin 1227’de ölümünün ardından oğulları Batu ve Orda’nın yönetim alanları ayrıldı; Batu (1227–1255/56), Cuci ulusunun batı kesiminin başına geçti. Batu 1236 sonbaharında, amcası Büyük Han Ögedey’den aldığı emirle Avrupa’ya yeniden saldırıya geçti. Roux’un verdiği sayılara göre üçte biri Moğol, üçte ikisi Türk olmak üzere 150.000 kişilik ordusuyla daha önce zayıflayan Ruslar, Kıpçaklar, Bulgarlar üzerine yürüdü. Kama Bulgarları Hanlığına boyun eğdirdi. 1237’de Kıpçaklara saldırdı. Bulgarlar ve Kıpçaklar Batu’nun ordusuna katıldılar, Ordu içinde bulunan Türkizeban’lara katıldılar. 1237–1238 kışında Rus prensliklerini bozguna uğratıp Vladimir’i aldı; 1240’ta Kiev’i işgal etti. Polonya ve Macaristan harekâtında Moğol kuvvetleri ayrı kollardan ilerledi. Rogerius’ta Batu’nun Rus Kapısı’ndan Macaristan’a girişi, Peta’nın Polonya–Moravya güzergâhı ve Kadan’ın Rudana yönündeki harekâtı ayrı ayrı anlatılır (Carmen miserabile XX).1044 Burada bırakmalıyım; sonrası Avrupa tarihi içinde.

Aşağı Volga ve kuzeye Bolgar şehrine uzayan bölgelerde tarihinde Ogur topluluklarının önemli yer tuttuğu Bulgarlar yaşıyordu; Ogur ve Ugor adları aynı sayılmamalıdır. XIII. yüzyılda Cengiz akınlarından sonra da kendilerine hâlâ Bulgar diyorlardı. İlerleyen zamanlarda Tatar adını kullanacaklar. Özellikle XIII. yüzyıldan başlayarak Uzak Doğu’da gerekse batıda yaygın bir anlam kazanarak, yanlışlıkla bazı Moğollara ve Doğuda ve Volga ötesinde bir kısım Türklere Tatar dendi.1045 Gumilev, Shih-wei topluluğunu Otuz Tatarlarla eşleştirir. 2013 baskısının erişilen metninde bu görüş vardır; fakat önceki V. yüzyıl kaydıyla Yıldırım’ın VI. yüzyıl aktarımı arasındaki fark bu pasajdan kesin olarak çözülemiyor.1046 Orhun yazıtlarında Tatar adı, Kül Tigin doğu yüzü 4 ve 14’te Otuz Tatar, Bilge Kağan doğu yüzü 34’te Dokuz Tatar olarak görülür.

Çin kaynaklarındaki Ta-ta ve daha eski biçimlerle ilişki ise tartışmalıdır; buradan adın bütün kaynaklar içinde ilk kez Türklerce yazıldığı kesin sonucu çıkarılamaz. [Ak Tatar adıyla da anılan Öngütler için Türkçe mezar taşı verileri vardır. Ancak bu dil verisi, bütün grubun kesin kökenini veya Şato soy zincirini tek başına kanıtlamaz. IX. yüzyılda Yin-şan’a yerleştirilmeleri de kesin değildir.] Tatar adıyla anılan diğer toplulukların Moğollarla ilişkileri de dönem ve kaynaklara göre değerlendirilmelidir.1047 Bazı tarihçiler için bu insanlar Göktürk döneminden başlayarak çok sonra Türkleşecek olan Moğollardır.1048 XIII. yüzyılda Cengiz Han’ın karşısındaki Tatarları, yalnız ad benzerliğiyle yazıtlardaki Otuz Tatarların doğrudan torunları saymak için yeterli kanıt yoktur.1049 Aktatarlar ise Cengiz’in yanındaydılar. Bu yüzyılda Moğolistan’dan kopup gelen Cengizliler Etil (Volga)1050 havzasına ulaşınca buradaki Kıpçaklar dâhil Ogurlar, Peçenekler ve diğer Türkçe konuşan boyların adı yukarıda anlatıldığı üzere kendilerince (?) de kabul edilerek Tatar oldu. Diğer isimler bastırılarak günümüze Tatar sözcüğü taşındı. Tatar adının yayılması ve benimsenmesi, Rus ve Sovyet yönetimlerinin adlandırma siyaseti yanında toplulukların kendi tercih ve tartışmalarıyla birlikte ele alınmalıdır. Mercanî ve Nasırî gibi aydınların Tatar adını savunması, sürecin yalnız dış baskıya indirgenemeyeceğini gösterir.

İsmail Güner

Dipnotlar

  1. 999De Guignes, Hunlar, Türkler ve Tatarların Genel Tarihi, Avrupa Hunları bölümü.↩
  2. 1000Talat Tekin, Orhon Yazıtları, Kül Tigin yazıtı, doğu yüzü, 4. ve 14. paragraflara bk.↩
  3. 1001Jean-Paul Roux, a.g.e., s. 275.↩
  4. 1002Moğolların Anayurdu Onon ve Kerulen nehirlerinin yukarı havzasında bulunan Burhan-Haldun dağları bölgesidir. (Aşağıda) Ama Timuçin Cengiz olmadan, Ordos bölgesine kadar inmişti.↩
  5. 1003A-Alaşan Tatarları (Moğol kökenliydiler s. 86), B-Yin Şan Tatarları (Ak Tatarlar=Öngütler, Şato Türklerinin ardılıydılar s. 113 Ordos bölgesinin tatarlarıydılar. C-Türkçe ünvanları vardı. Türk kültürü bölgede etkindi. D-Kara Tatarlar: Kerulen ve Ulca nehirlerinin doğusunu tutarlardı. Moğollarla derin ilgileri vardı. Bunlar Gizli Tarihin söylediği kara Tatarların ancak bir bölümü olmalıdır. Kara Tatarlar bütünü ile Orkun Tatarlarının doğusunu, Gobi’nin kuzey doğusunu, Kerulen’in Güneyini ve Buyur Göl’ü havzasını kaplarlar. s. 119 E-Moğollar: Moğolların anayurdu Onon ve Kerulen nehirlerini yukarı havzası, yani Burhan-haldun dağları bölgesidir. (Cevdet Gökalp, Altaylar’da ve İç Moğolistan’da Kabileler, Ankara, Sevinç Matbaası, 1973; Beyazıt Kütüphanesi, kayıt no. 191712). Kuzey siyenpiler içinde Moğol adında bir kabile kayıtlıdır. A. Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 65.↩
  6. 1004Cevdet Gökalp, Altaylarda ve İç Moğolistan’da Kabileler, s. 122. [Onon için Yuan shi I’de ayrı bir Çince ad kaydı vardır; Pu-yü-erh-hai-tzu ise Qing dönemi açıklamasında Buir gölüyle ilişkilendirilir. Bu göl adı Onon ırmağıyla eşitlenmemelidir.] “1162 yılında Yeh-ssu-kai (Yesukey) Po-a-t’u erh (bahadır) T’ieh-mu-chen (Timuçin)’i (yani, Tatar reisini) esir alıp geldiğinde T’ai-tsu (Cengiz)yu yeni doğmuştu. Bu nedenle esir Timuçin’in adı Cengiz Han’a verildi.” C. Gökalp, a.g.e., s. 121 ve 124’ten. Şimdi biraz dolaşalım(İG) ‘Pu-yu-erh-tzu’ yazılımı Kitabelerdeki Bayurku boy adını hatırlatıyor. Bayırkular Oğuzların birleşerek ‘Dokuz Oğuz adıyla’ U(y)gur devletini kurmadan önce, Oğuzların sekiz boyundan biriydi, Kingan dağlarının batısında şimdiki Ulan-Bator’un da kuzeyinde otururlardı. Oğuzların bu boyu şimdiki Amur nehrini besleyen kollardan biri olan Onon kolunun yukarı akarındaydılar. Onon, Ingoda ile birleşerek Shilka’yı oluşturur; Kerulen ise Hulun gölüne akar. Bu iki akarsu aynı ırmağın yukarı ve aşağı kolu olarak gösterilmemelidir. Hayvanlarını Onon boyunda otlatırlardı. Tongra boyu’da Bayırku’ların batısını Orhun bölgesini tutarlar Orhun suyu boyunca havyalarını otlatırlardı. Diğer oğuz boyları da bölgeye serpilmişlerdi. Zamanla Göktürkler, Ugurlar (Dokuz-Oğuz) hükümetlerinden sonra Moğollar Kingan dağlarını (örgütlü olarak) aşarak Türk bölgelerine yayıldılar. Bölgenin halkı iç içe yaşamaya devam etti. Ama her zaman tekrarladığımız gibi Türkler bu bölgeden batıya doğru Hunlar zamanından beri çekiliyorlardı. Dağılmadan konumuza dönelim (İG)”: Şimdi aklıma bir dergiden okuduklarım geliyor: “ Bozkırı beraber gezdiğimiz Gans tarih okuduğu için işi biliyor. ‘Cengiz’in adının Tenggis’ten geldiğini’ söylüyor. Ben de bu sözcüğün Türkçede deniz olduğunu aktarıyorum, Timuçin adını hatırlatıyorum. ‘Cengiz’in babası bir Türkü esir aldığında, Moğollar’da adet olduğu üzere onun adını oğluna ‘verdi, diyor. Böylece Cengiz’in hangi sözcükten geldiğini ve ayrıca esas adı Timuçin adının da Türkçe olduğunu öğreniyoruz. Bu sohbette Cengiz adının Moğollarda kullanılmadığını, halkın büyük hanlarına ‘hahan’ dediğini öğreniyoruz. Türkçe ‘kagan’ın Moğolca söylenişi bu. Cengiz ve Timuçin adlarının Türkiye’de çok kullanıldığını söyleyince çok şaşırıyor. ” (Atlas Dergisi, Kasım 2007 Kemal Tayfur’un yazısı)↩
  7. 1005J. P. Roux, a.g.e., s. 273.↩
  8. 1006M. Fahrettin Kırzıoğlu, 1953 baskısı, s. 433.↩
  9. 1007Cevdet Gökalp, a.g.e., s. 113.↩
  10. 1008J. P. Roux, Türklerin Tarihi, s. 274.↩
  11. 1009J. P. Roux, a.g.e., s. 273. Kereyitler Nasturi Hıritiyandı. A. Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, s. 65.↩
  12. 1010J. P. Roux, Türklerin Tarihi, s. 274.↩
  13. 1011J. P. Roux, Türklerin Tarihi, s. 274.↩
  14. 1012Harold Lamb, Cengiz Han, 1. baskı, 2007, s. 100.↩
  15. 1013Urallı Ugorları içlerine almış Volga Bulgarları. Türkçülüğün gelişiminde XIX. yüzyıl Osmanlı entelektüel çevreleriyle Rusya Türklerinin Kırım ve İdilboyu faaliyetleri birlikte değerlendirilmelidir. Gaspıralı İsmail Bey önemli öncülerdendir; akımın ilk kez yalnız ondan doğduğu kesinleştirilmemelidir. Modern Kazan Tatarları ile eski İdil Bulgarları da doğrudan eşanlamlı adlar değildir.↩
  16. 1014yüzyılın başından beri büyük başarılar kazanan, Kıpçak hanı Kotiyan [Katolikliğe geçme taahhüdü erken Kafkas seferine değil, daha sonraki Macaristan’a sığınma bağlamına aittir] hızla gelenleri görünce telaşlandı. İbnülesîr’e göre Moğollar, Alan–Kıpçak ittifakını bozmak için ortak köken söylemi ve armağan vaadiyle Kıpçakları Alanlardan ayırdılar. Ardından Alanlara ve Kıpçaklara saldırdılar; daha sonra Kıpçaklarla Rusların birleşik kuvvetlerini de yendiler. İbnülesîr’in anlatımına göre Rus topraklarının yağmalanmasından sonra Bulgar ülkesine yönelen Moğollar, Bulgarların kurduğu pusuya düşüp kayıp verdiler; kurtulanlar Saksın üzerinden Cengiz Han’a dönmek üzere yola çıktılar. İran Moğol eline geçince Cengiz Anayurda dönmüştü, 18 Ağustos 1227 günü öldü. Cengiz’in ölümünden sonra batı seferleri Ögedey döneminde Batu ve diğer prenslerle sürdü. Kuzeyde Polonyalılar, Almanlar, Haçlılar ve Germen şövelyeleri önlerini kesemedi, Macaristan’a girildi. Kuzeyde Türkçeyi (bilmeyenler varsa) öğrenerek Türkleştiler. Aristokrasi Moğol geçmişini unuttu. Güneyde Baycu’nun kuvvetleri 1242’de Erzurum’u aldı; 1243 Kösedağ yenilgisi Anadolu Selçuklularını Moğol tâbiliğine soktu. Devlet o tarihte sona ermedi; Anadolu Selçuklu hanedanının varlığı 1308’e kadar sürdü. (J. P. Roux, Türklerin Tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl, s. 268–301’den özetler) Peki bunlar oldu da ne oldu? Batı Asya ve Anadolu’da Türkçe konuşanlar göçmenlerle birlikte daha kalabalık oldular. Üst beyler (bir süre dayandıktan sonra) hızla Türkleştiler. Moğollara (Moğolistana dönen varsa) Moğolistan kaldı.↩
  17. 1015Cengiz Han’ın atalarının maiyeti sayılan kabileler arasında Kanglıyut, yani Kanglılar aşireti de bulunmuştur. (Reşideddin) “ Zeki Velidî Togan, Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznâmesi, tercüme ve tahlili, s. 126.↩
  18. 1016J. P. Roux, Türklerin Tarihi, s. 270–271.↩
  19. 1017İnan’ın Palladius ve Aristov üzerinden aktardığı Yuan-şi tasnifinde dört grup sayılır: 1-Moğollar ve onlara yakın göçebekavimler. 2-Nayman, Tangut, Ongut, Ar-hun, Kıpçak ve Kanglı ve başka kabileler 3- Kuzeyli Çinliler 4- Güneyli Çinliler. Nayman, Tangut, Ongut kabileleri ve Kıpçak, Kanglı gibi Türk boyları ile bir gruptur. Moğollar ve onlara yakın kabilelere gelince Reşüdeddin Celayır, Tatar, Oyrat, Merkit ve başkalarıdır; Moğola benzeyen ve kendi padişahları bulunan kabileler Kereyit, Nayman, Ongut ve başkalarıdır diyor. Reşüdeddin’in bu malumatına göre Kereyit, Nayman ve Ongutlar’ı Moğollardan ayırmak gerekir. (Abdülkadir İnan, “Ongutlar’ın Menşei Meselesi”, Belleten, c. 8, sy. 31 (1944), s. 453–456; Beyazıt Kütüphanesi, no. 47338/1) Ongutlar için yukarıda Cevdet Gökalp’in geniş çalışmasından özetler verdiğimden burada onlara kısaca değinelim. “ Ebülgazi Şecere-i Türk’te Ongutların Türk, Deguignes: Türk, Aristov: Türk kökenli olduklarını iddia ederken, Bazı yazarlar Moğol yaylasındaki Moğol kabilelerinden çoğunun sonradan Moğollaştığını iddia edenler vardır. [Barthold’un anlatımında Howorth, Kereyit, Nayman ve Merkitleri Türk sayar; Aristov ise Howorth’un Moğol veya Tunguz saydığı Tatar ve Ongutları da Türk sayarak daha ileri gider. Barthold, sonraki sayfada bu tür ad ve unvanlardan kesin köken çıkarılmasını eleştirir ve Uygur kültürel etkisini önerir.] Fransız Grouset Ongutlar’ı Türk sayarken W.Ebrhard Ongutları Moğol kabilesi sayar. (bu yargıyı özellikle sona taşıdım, Çükü onların reislerinin adını aktarayım: karar sizin olsun. “AlakuşTegin (tekit), Kün-buka, Ay Buka, Çaqur gibi Türkçedir” Cevdet Gökalp, a.g.e., s. 113)↩
  20. 1018Eberhard’ın Tığ-lo maddesine bağlanan açıklamada Han zamanından sonra anılma ve Orhun bölgesinde muhtemel anayurt görüşü aktarılır. Bu ifade, kesin MS 24 tarihine veya kesin anayurda çevirmeye elvermez (Çinin Şimal Komşuları, 1942 baskısı, s. 78). Batıda olanlar Tölesler Aral Gölü çevresinde, Hazar denizi kuzeyinde, Karadeniz’in kuzeyinde eskiden beri oturagelirler. [Togan, Alan ve Dögerleri şartlı bir yorum içinde ele alır; doğuya göçten önce Türkler arasında yaşadıklarını düşünür (Oğuz Destanı, 2. baskı, 1982, s. 101–102). Bu pasajda Tölesler ifadesi yoktur.] Çin kaynaklarında aynı üst ad altında sıralanmak, bütün bu toplulukların aynı tarihte aynı dili konuştuğunu göstermez↩
  21. 1019“M.A. Habiçev Humar kitabelerindeki dilin, ‘Türk dilli Alanların’ olduğunu söylüyor. (S. Ya. Bayçarov, Avrupa’nın Eski Türk-Runik Abideleri, 1996, s. 21) Alanlar için başka alıntılarımız da var. “ Vernadsky, Wu-sun etnonimini şu kelimelerle karşılamaktadır. Asianlar, Aslar,-Alanlar ve yazarımız bu noktadan hareketle, Wu-sunları (Yüeçiler tarafından itaat altına alınan) Alanlar olarak kabul etmektedir.” (L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 87) Hunlar zamanında Wu-sunlar Hun hakanının himayesindeki dostlarıydılar. Han Zamanından beri (MÖ 206- MS.24) kayıtadırlar. Fergana(Da-yüan)nın kuzey doğusunu tutarlar. Haolun onların Asianilerle bir olduğunu ileri sürer. ‘Tohar’ca’ konuşan Türkistan sahillerinin etnik esası (Substart) olduğunu zanneder. Oturdukları yer Lov-lan ile Büyük Altay arasında imiş. Memleketleri Barköl civarından Manas batısına kadarmış. (W. Eberhard, Çinin Kuzey Komşuları, s. 104–105) Bu aktarımları yan yana getirmek, bütün Alanların Türkçe konuştuğunu göstermez. Alan–Oset dil sürekliliği İranîdir; belirli grupların dil değiştirmesi ihtimali ayrı değerlendirilmelidir. [Togan’ın 1982 baskısı s. 101–102’deki değerlendirmesi Alan ve Dögerlerle sınırlı, şartlı bir yorumdur; Türklerle birlikte yaşamaktan söz eder. Bu yorum bütün İranî kavimlere veya Ogurlar arasında yaşamaya ilişkin bir alıntı olarak genişletilemez.]↩
  22. 1020Ogurlara L. N Gumilev bölgeye göre, Ogor veya Ogur demektedir.↩
  23. 1021Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, 1. kitap, s. 253.↩
  24. 1022N. A. Baskakov, “Oğuz, Oğuz-Kağan Etimolojisi Üzerine”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, c. 24 (1986), s. 35–37. Makalenin ilk sayfa notunda Rusça asıl “K etimologii oguz, oguz-kagan”, Sovetskaya Tyurkologiya, 1982/1, s. 88– 90 olarak gösterilir. Özgün nüsha kaydı: Aksaray Dev. K., 47340/20.↩
  25. 1023Kırgızlar ‘ın aslen Türk olmayan kavimlerden geldiğini söyleyenler var. Çin kaynaklarındaki saç/göz rengi tasvirleri tek başına dil kökenini veya Slavlarla karışmayı göstermez. Ancak kuzeyde Sibirya’nın ormanlık yüksek sıra dağlarının gersinde Türkleşmeleri nasıl izah edilebilir. (B. Sümer, Oğuzlar, s. 556) “ Çinliler Bunlara Cye-gu’lar, Cye-cya-sı’lar, Cu-vu’lar gibi isimler takmışlar. Bu insanlar uzun boylu, kırmızı saçlı, beyaz yüzlü ve yeşil göz bebeklidir. Yazı ve dilleri tıpkı Hui-hu’lara (Uygurlara) benzer. Katı kuralları vardır. Haramilerin derhal kafalarını keserler. Bir oğul harami olunca, onun başını babası ölünceye kadar boynundan çıkaramaz. Ugurlar’a 40 günde deve ile gidilecek kadar uzaktırlar. (W. Eberhard, Çinin Şimal Komşuları, s. 67) Roux’nun kronolojisine bağlanan MÖ 201 kaydı, adın erken anılışıyla ilgili değerlendirilmelidir; o çağın konuşma dilinin saptanmasıyla eşit değildir. Kâşgarlı ise XI. yüzyılda Kırgızları Türkçe konuşan boylar arasında sayar. (Karşılaştırılan baskı: Dîvânü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çev. Besim Atalay, c.I, Ankara 1985, s.30/PDF 35.)↩
  26. 1024J. P. Roux, Türklerin Tarihi, s. 274.↩
  27. 1025W. Eberhard, Çinin Şimal Komşuları, s. 71. Ding-lingler Han zamanının başlangıcından beri (MÖ 206) bilinirler. Onlara Kang-çü’nün Kuzeyinde, Orhun bölgesinde (onların anayurları olabilir), Aynı isimde (Çin’e göre kuzeyde bir grup olarak) Wu-sunlar’ın batısında görülürler. Kısaca ele avuca sığmaz göçebelerdir. Ting-ling ler için daha geniş bilgiler Gumilev’in Hunlar kitabına, Chavannes’in Batı Türkleri kitabına, bakılabilir. Çalışmamızda Hunlar bölümünde geniş alıntılarımız olacaktır.↩
  28. 1026Bahaeddin Ögel, “İlk Töles Boyları”, Belleten, 12/48 (1948), s. 807. Ögel’in aktardığı Wei-lüeh kaydı, kuzeydeki Ting-ling toplulukları ile Wu-sunların batısında anılanları ayırır. Aynı adın farklı bölgelerde kullanılması tek başına ortak ve kesintisiz bir soy çizgisi göstermez.↩
  29. 1027Kül Tigin yazıtı, doğu yüzü 13–14. satırlar; Bilge Kağan yazıtı, doğu yüzü 12 ve güney yüzü 13–14. satırlar. İlk iki adres Tölis ve Tarduş halklarının İlteriş döneminde düzenlenmesini; son adres batıdaki Tarduş ve doğudaki Tölis beylerini anar. Bunlar VI. yüzyıl ortasındaki Tiele/Töles katılışının doğrudan kaydı değildir.↩
  30. 1028Bu konu “Oğuzlar” başlığı altında genişçe işlenmiştir. Baskakov Oğuz ve Ogur sözcüklerinin farklı olmadığını söyler ve ‘z’ ve ‘r’ li Türkçenin şive farkı gibi görür. Ogur topluluklarıyla Ugor adı birbirine karıştırılmamalıdır. Gumilev, Saragur, Onogur ve Urogları eski Bulgarların ataları olan Ugorlar olarak adlandırır; bu, kaynak sahibinin tasnifidir. (L. N. Gumilev, Hunlar, Selenge Yay., 2013, s. 589) [Chavannes, Abdalları Eftalitlerle özdeşleştirmeye itiraz eder; T’ie-le/Tölös bağlantısını ise olasılık olarak önerir. Aynı sayfanın Süryanice bir derlemeden aktardığı çadır halkları listesi, tek kavim veya Uygur federasyonu kaydı olarak verilmemelidir.] E. Chavannes, Batı Türkleri, s. 315.↩
  31. 1029İbn Batuta, İbn Batuta Seyahatnamesinden Seçmeler, haz. İsmet Parmaksızoğlu, İstanbul, Millî Eğitim Basımevi, 1971, s. 67–72. “Kuzey Türk illeri Deşt-i Kıpçak. Kırım’da indiğimiz yer, geniş alabildiğine bir ova olup Deşti Kıpçak adıyla bilinir. Deşt Türk dilinde sahra manasındadır. Bu geniş ova gerçekte boydan boya yeşillik ve çayırlık ise de, orada dağ, tepe, ağaç bina ve odun görmek mümkün değildir. Bölgede kurutulmuş gübre yakarlar… [Gibb çevirisinde, yol arkadaşlarından bir tüccarın yerel Hıristiyan Kıpçaklardan araba kiraladığı ve Kefe’ye gidildiği anlatılır. Bu niteleme bütün Kıpçaklara genellenmemelidir.]… Kullanılan arabaların dört büyük tekerleği vardır, iki veya daha çok atla çekilir… Arabanın üzerine ince ve hafif bir iskelet konur bu iskelet takılıp keçe ile örtülür, bu kubbenin kafesli pencerelerinden içinde oturanlar dışarıyı seyrederler ama dışarıdan arabanın içi görünmez… Bu Türkler ekmek ve buna benzer katı yiyecekler yemezler. Davkı denilen darıdan yapılan bir yemeği pişirirler. Yemek olunca herkesin hissesini bir tabağa koyup verirler ve tabaklardaki yemeğin içine yoğurt döküp içerler. Yemeğin üzerine Kısrak sütünden yapılmış kımız adlı içkiyi alırlar… Çoğunlukla yenmekte olan kısrak ve koyun eti ile erişte pişirildikten sonra sütle içilen bir yemek hazırlanıp getirildi… Tatlı yemek onların katında ayıp karşılanır… Türkler iyi karakterli kuvvet ve şiddet sahibi insanlardır… vb” aynı kitapçıkta 82. s.de bura Türklerinin Hanını şöyle anlatılıyor: “Adı Mehmet Özbeg olup… Geniş bir ülkesi, kuvvetli bir ordusu olan şanlı, şöhretli bir sultan olup Tanrının düşmanlarından biri olan Konstatiniye/Bizans ile savaşa, cihad ve gazaya vazifelidir. Ülkesi pek geniş ve şehirlerle donanmıştır. Kefe, Kırım, Macar, Azak, Soğdak, Harezm, ile bir tahta kent olan Saray en meşhurları olarak sayılabilir… Tanrı onun tutumunu desteklesin ve onu zaferlerle öğsün”İbni Batuta Berberi Levata kabilesine mensup olup, 1304’te Tanca’da doğmuş, 1369 yılında ölmüştür. İbn Battûta’nın hatıralarının aktarımı 9 Aralık 1355’te, İbn Cüzey’in metin üzerindeki çalışması Şubat 1356’da tamamlandı. (İG)↩
  32. 1030MÖ III. Asırda Partlar ve Sarmat kültürlerinden faydalanmışlar. (L. N. Gumilev, Hazar Çevresinde Bin Yıl, s. 61 Partlar Horasan’da kurulup Hunların ve Göktürklerin Batı Türkistan şehirleri doğrultusunda genişlerler. Sarmatların Yazıglar boyu MÖ II yüzyılda bugünkü Ukrayna steplerindeydiler (C. McEvedy, İlkçağ Tarih Atlası, s. 85) Aral gölü çevre bozkırları, ilk çağlardan beri T’ie-le (Tölis= Yüksek arabalılar) lerin dolaştığı bölgelerdi. Bunlar ileri çağlarda ya Dokuz Oğuz ya da Oğuz boylarını oluşturacaklar.↩
  33. 1031MS II. yüzyılda Tanrıdağ eteklerine ve Yedisu bölgesine gelmişler, bölgedeki siyenpilerle karışarak onları içlerinde eritmişler, VI yüzyılda da Türk ordasına katılmışlardı. Yöre Siyenpi dilindeki Türkçe kelimelerin çokluğu buradan da gelir. (L. N. Gumilev, Hunlar (5. bs., 2013), s. 254)↩
  34. 1032Onon ve Kerulen nehirlerinin yukarı havzasında (Cengiz’in kutsal dağı) Burhan-Haldun dağı bulunur. [Kuo-lien-hai-tzu ile Pu-yü-erh-hai-tzu adları Qing dönemi açıklamasında sırasıyla Hulun/Kolen ve Buir/Buyur gölleriyle ilişkilendirilir. Bu göl adları Kerulen ve Onon nehirleriyle eşitlenmemelidir. İki göl arasındaki Wu-erhshih-wen de açıklamada Urshun/Orshun ile eşlenir; Ulca/Ulz olarak verilmemelidir.] (Cevdet Gökalp, Altaylarda ve İç Moğolistan’da Kabileler, Atatürk Üniversitesi Yay., 1973, s. 119; Beyazıt Kütüphanesi, kayıt no. 191712) Bölgenin batısında Hangay dağlarının eteklerinde Selenge ve Orhun arasındaki Orhun havza bölgesi bulunur.↩
  35. 1033Tatar ve Moğol adıyla anılan Cengizliler’in ordusu Kür nehri boylarını vurup o kışı Şirvan’da geçirmiş, 1222’de Dağıstan’a girdiğinde karşılarında Kıpçak-Alan birleşik güçlerini bulmuştu. Birleşik güçlerin başında Konçak oğlu (Rus Ortodks kilisesine bağlı) Yury adlı Kıpçak Hanı bulunuyordu. Birleşik güçler Sübedey Bahadır ve Cebe Noyan’ın emrindeki Moğol ordusunu tehlikeli bir halde kuşatmışlardı. Moğollar hileye başvurup ‘Tatarlar ve Kıpçaklar aynı soydanız. Başkalarıyla bize karşı birleşmeniz töremize aykırıdır’ yollu sözlerle Kıpçakları savaşdışı bıraktı. Önce Alanlar’ı sonra da Kıpçakları bozdular. Kıpçaklardan onbinlerce obalı bir kol (Yurioğlu Kurike adlı Ortodoks Hanları önderliğinde) Gürcistan’a sığınmak istediyse de kabul edilmeyince Gürcülerin ağır baskıları altında olan Müslüman Genceliler, sığınmak isteyen Kıpçakların isteklerini kabul ettiler. Şehrin sınırlarında (Kazak Çayı ve Kür boylarıyla Gökçe hududunda) Gürcüler’e karşı kullanılmak üzere yerleştirildiler. (M. Fahrettin Kırzıoğlu, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar, TTK Yay., 1992, s. 144)↩
  36. 1034Cengiz’in batı seferinden 1225’te dönüşü ile 1226–1227 Tangut seferi ve 1227’de ölümü ayrı aşamalardır. Burada verilen 18 Ağustos günü, Yule–Cordier neşrinin editör notuna aittir; Gizli Tarih §268 kesin günü vermez. ‘çok yazık oldu, çünkü bilge bir kişiydi’ Marco Polo’nun Cengiz Han’ın ölümü üzerine Seyahatler’inde yazdığı söz budur. Marco Polo, The Travels of Marco Polo, c. 1, bölüm50, Yule–Cordier neşri.↩
  37. 1035J. P. Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 274–275.↩
  38. 1036Róna-Tas, Türkolojiye Giriş, çev. İsa Sarı, Nobel Akademik Yayıncılık, s. 63.↩
  39. 1037Moğolların Gizli Tarihi birinci bap şöyle başlar: Cengiz Han’ın ceddi alası yüksek tanrının, yani semanın, iradesiyle doğmuş Börtecino (Bozkurt) idi. Onun karısı Hoay Maral (Beyaz geyik)idi. Bunlar Tengiz (Deniz) gölünü geçerek, Onon nehrine geldiler. Burhan Haldun dağında göçüp kondular. Destandaki soy kütüğünden sonra Babası Yessugey Bagatır’la Timuçin’e iniliyor. (Abdülkadir İnan, “Moğolların Gizli Tarihi” [S. A. Kozin’in yayını üzerine kitap tanıtımı], Belleten, c. 6, sy. 21–22 (1942), s. 122–123; Beyazıt Genel Kit., kayıt no. 37249) Şimdi:1-Onon nehri Ulan Bator’un kuzeyindeki Hentiy dağlarından inen Amur nehrini besleyen kollardan biridir. Tengiz gölü Kingan dağlarının batısındaki göllerden biri(?) olabilir. 2- Burhan-Haldun dağının Hentiy bölgesinde olduğu söyleniyor. 3- Sözü edilen alan Baykal gölü-Yablanov dağları-Büyük Kingan dağları hattının güneyindeki bölgededir. 4-Göktürk çağında Moğollar, (daha) Kingan dağlarını aşıp batıya (örgütlü olarak) inememişlerdi. 5- Hunlar ve Göktürkler Orhun-ve Selenga arasındaki Hangay eteklerinde [Hangay ayrı bir dağ sırasıdır; Orhun vadisi Hangay coğrafyasında yer alır] Orhun vadisinde birliğin temellerini atmışlardı, Belleklerde kalan lider, Türkleri ilk birleştiren Mete Han olur. Daha Hunlar Çağında Türk boyları batı yönünde çekilmeye başlamışlardı. Bu Çekiliş Göktürk çağına kadar devam etti. Bu çağda da örneğin Bilge han hatıralarda kalır. Hun-Göktürkçağı arasında Avarlar vardır, onlar ata bırakamadılar. 6-Orhun vadisi Hentiy bölgesinin batısındadır. 7- Hiç kimse, Orhun’u almadan bozkırın (kuramsal ve geleneksel olarak) egemeni olmağa soyunamaz. Timuçin bunu iyi bildiğinden burayı alır, 1206’da Onon’un kaynağında toplanan kurultayda Cengiz Han unvanını alır, Adı, Moğol devrinden çağımıza gelir. Karakurum’un Cengiz dönemindeki kuruluşu ile Ögedey dönemindeki imarı ve başşehir olarak gelişmesi ayrı aşamalardır. Karakurum’da Hangay eteklerindedir, Ötiken’e yakındır.(konuya kuşbakışı, İG)↩
  40. 1038De Guignes, Büyük Türk Tarihi, 3. kitap, s. 960–990.↩
  41. 1039Peçenekler, Uzlar, Kıpçak(Kuman)lar.↩
  42. 1040İznik’in 1097’de yeniden Bizans yönetimine geçişi için Anna Komnene, Alexias, XI.2; İngilizce elektronik metin: The Alexiad, çev. Elizabeth A. S. Dawes, Internet Medieval Sourcebook.↩
  43. 1041J. Paul Roux, Türklerin Tarihi, Kabalcı Yay., 2007, s. 274.↩
  44. 1042Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, s. 280–282.↩
  45. 1043Jean Paul Roux, Türklerin Tarihi: Pasifikten Akdenize 2000 Yıl, Kabalcı Yay., s. 279.↩
  46. 1044Jean Paul Roux, a.g.e., s. 282–283.↩
  47. 1045Cevdet Gökalp, Altaylar’da ve İç Moğolistan’da Kabileler, AÜY, 1973, s. 85; Beyazıt Kütüphanesi, kayıt no. 191712 (ten, Pelliot et Hambis a.g.e.’den s. 2,3.Barhold O. A. Türk ta. s. 86.87. de alıntılar.)↩
  48. 1046L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 337.↩
  49. 1047Cevdet Gökalp, Altaylarda ve İç Moğolistan’da Kabileler, s. 85.↩
  50. 1048J. P. Roux, Türkler, 2007, s. 84. Tatar/Tartar yazımına ilişkin özet aktarım.↩
  51. 1049L. N. Gumilev, Hunlar, 2013, s. 337.↩
  52. 1050J. P. Roux, Türklerin Tarihi adlı eserinde ‘hareketin içinde bir Moğol’a karşı yedi Türk vardır’ diyor.↩